|

بررسی تاریخچه فعالیت‌های فضایی ایران در گفت‌وگو با «سیروس برزو»

سهم ما از آبي آسمان

پایگاه رصد و مراقبت فضایی امام‌جعفرصادق(ع)/ عكس: وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح

سهم ما از آبي آسمان
گروه علم: یکشنبه گذشته (19 خرداد) نخستین پایگاه جامع رصد و مراقبت فضایی جمهوری اسلامی ایران با نام مبارک امام‌جعفرصادق(ع) در منطقه «جاسب» استان مرکزی افتتاح شد. کار طراحی و ساخت این مرکز به دست متخصصان صنایع الکترونیک کشورمان انجام شده است و مسوولان هدف از تاسیس آن را امنیت‌بخشی به فضا و سامانه‌های فضایی کشورمان بیان کرده‌اند. اطلاعات حاصل از سامانه‌های رصد فضایی این پایگاه، علاوه بر استفاده برای ماهواره‌های خودی، در زمینه مدیریت ترافیک ‌مداری برای دیگر کشورهای صاحب دارایی‌های فضایی نیز مفید خواهد بود. رییس‌جمهور در مراسم افتتاح این پایگاه ضمن تبریک این دستاورد بزرگ به ملت ایران و همه متخصصان، خاطرنشان کرد: «امروز توانمندی‌های ملت ایران در استفاده از فضا در حال تکمیل‌شدن است، چنان‌که امروز شاهد افتتاح مرکزی هستیم که می‌تواند در یک فاصله بسیار دور، فضا را رصد و کنترل کرده و تحولات آن را دریافت کند و انشاء‌الله در آینده مخابره نیز داشته باشد.» به مناسبت افتتاح این مرکز که گامی بزرگ در راستای تکمیل زنجیره فناوری فضایی در جمهوری اسلامی ایران است، با «سیروس برزو» کارشناس تاریخ فضانوردی گفت‌وگو کردیم و از او درباره وضعیت گذشته و حال فناوری فضایی ایران پرسیدیم و در نهایت چشم‌انداز آینده فعالیت‌های فضایی کشورمان را از او جویا شدیم. هرچند «سیروس برزو» هم‌اکنون به دلیل برگزاری نمایشگاه «انسان و فضا» فرصت کمی داشت، اما با صبر و حوصله به پرسش‌های ما پاسخ داد. اگر شما هم با خواندن این گفت‌وگو به دستاوردهای فضایی ایران علاقه‌مند شدید، می‌توانید او را در نمایشگاهش در فرهنگسرای اشراق از نزدیک ملاقات کنید. ‌‌‌ ‌ایران در چند سال اخیر گام‌های بزرگی برای حضور در عرصه فضا برداشته است. اگر امکان دارد، کمی درباره تاریخچه فعالیت‌های فضایی ایران و همچنین مهم‌ترین مراحل آن (ساخت ماهواره و ماهواره‌بر و همچنین ارسال موجود زنده به فضا و...) بگویید. فعالیت ایران در زمینه فضانوردی به سال‌های قبل از انقلاب اسلامی، برمی‌گردد به یکی، دو کار نه‌چندان بااهمیت و سامان‌یافته در دهه‌های 1340 و 1350 که شامل راه‌اندازی مرکز دریافت اطلاعات ماهواره‌ای در اسدآباد همدان، است و بستن قراردادی با یک شرکت آمریکایی برای طراحی، ساخت و پرتاب سه ماهواره مخابراتی با نام «زهره». مرکز دریافت اطلاعات ماهواره‌ای اسدآباد همدان بیش از آن که یک طرح ملی باشد، در چارچوب برنامه‌هایی صورت گرفت که برای ایجاد ارتباط سامانه‌های ماهواره‌ای آمریکا لازم بود و توسط کارشناسان همان کشور نیز راه‌اندازی شد. ماهواره‌های «زهره» هم به دلیل وقوع انقلاب اسلامی، مثل برخی دیگر از برنامه‌های مشترک ایران و آمریکا، با بهانه‌گیری‌هایی از سوی طرف آمریکایی لغو شد. تجاوز ارتش عراق به سرزمین ما از یک‌سو باعث تعطیل‌شدن برخی فعالیت‌ها از جمله پیگیری استقرار ماهواره‌های «زهره» در مدار شد، اما از سوی دیگر، به دلیل نیاز شدید، کارشناسان ما را وادار کرد در زمینه ساخت موشک، قدم‌هایی عملی بردارند و وارد عرصه ساخت‌وساز آن شوند. این گام‌ها که در آغاز کمی لرزان و متکی بر مهندسی معکوس از نمونه‌های قدیمی بود، به‌ تدریج محکم و محکم‌تر شد و بالاخره به آنجا رسید که در بسیاری، موارد ابتکار عمل به خرج دهند و سرانجام به جایی رسیدیم که ماهواره «امید» که شامگاه 14 بهمن 1387 به فضا پرتاب شد و با موفقیت در مدار قرار گرفت. این موفقیت، جاده پرتاب ماهواره‌های بعدی را باز کرد و ایران را در ردیف کشورهای صاحب قدرت فضایی قرار داد. متاسفانه به دلایل نامعلومی تبلیغات لازم در مورد این کار بزرگ صورت نگرفت و مسوولان مربوطه، عظمت این کار بزرگ را آنطور که شایسته بود، برای مردم روشن نکردند، در صورتی‌که درباره برخی کارهای کم‌اهمیت‌تر مثل پرتاب بالستیکی میمون به ارتفاعات بالا که اهمیتی به مراتب کمتر داشت، سروصدای بیشتری به پا شد. طراحی و ساخت یک پرتابگر، همچنین طراحی و ساخت ماهواره، پرتاب آن به مدار مورد نظر و به‌کارگیری آن بسیار با اهمیت است و نیاز به توانایی فنی و علمی فوق‌العاده دارد، به‌ویژه که ایران سال‌هاست به‌طور وسیعی تحت محاصره نه فقط اقتصادی، بلکه علمی و فنی است و هیچ‌یک از امکانات مورد نیاز چنین برنامه‌هایی را نمی‌تواند از بازارهای جهانی تهیه کند. ‌مقام‌های فضایی ایران می‌گویند تصمیم دارند تا چند سال دیگر فضانوردی را به فضا بفرستند. آیا ایران در فاصله کوتاه (مثلا تا 10 سال آینده) می‌تواند فضانوردی را به فضا بفرستد؟ اگر بله این دستاورد چه اهمیتی دارد؟ پرتاب بالستیک یک میمون نمی‌تواند گام اصلی و مهمی برای سفر انسان به فضا باشد. برای سفر نخستین ایرانی به فضا با امکانات ملی، در مرحله اول نیاز به عزم ملی است. در مراحل بعد مدیریت توانمند و پابرجا، بودجه مناسب، نیروهای علمی و فنی کارآمد، ابزارهای رسیدن به چنین هدفی است. شما وقتی به سال‌های درخشان آغاز عصر فضا نگاه می‌کنید، می‌بینید که دو کشور آمریکا و شوروی که ابرقدرت‌های آن زمان محسوب می‌شدند، برای بالابردن غرور ملی، امکانات مورد نیاز برای دستیابی به موفقیت‌های فضایی را در اختیار کارشناسان و دانشمندان‌شان قرار دادند و آنان نیز که از برنامه‌ریزی، فرهیختگی و توانمندی‌های لازم برخوردار بودند، از این موقعیت با درایت و عشق برای اعتلای نام مردم و کشورشان استفاده کرده و گام‌های مهمی را برداشتند. در مورد ایران نیز باید ببینیم آیا بستر لازم در افکار عمومی برای هزینه‌کردن در فناوری فضایی به‌وجود آمده است؟ آیا مسوولان توانسته‌اند ضرورت دستیابی به توانایی‌های بالا در فناوری فضایی را به جامعه منتقل کنند و مردم چنین ضرورتی را پذیرفته‌اند؟ اگر نه، پس در نخستین قدم موفق نیستند و باید اول این کار را به انجام برسانند و سپس گام‌های بعدی را بردارند. در مراحل بعد نیز باید ببینیم تا چه حد ابزارهای لازم مانند مدیریت توانمند و پابرجا، بودجه مناسب، نیروهای علمی و فنی کارآمد را در اختیار داریم. ‌اصولا چه مشکلاتی سر راه اعزام انسان به فضا هست و مسوولان باید چه مشکلاتی را حل کنند؟ تنها داشتن آرزو برای انجام یک کار کافی نیست و هر عملی به داشتن ابزارهای لازم، نیاز دارد. در سوال قبل به مواردی اشاره کردم که اگر به آنها جامه عمل بپوشانیم، می‌توان به مرحله بعدی گام گذاشت که قدم عملی برای سفر یک ایرانی به فضاست. در این مرحله، ما باید بتوانیم چه به صورت نظری و چه عملی، از تجربه‌های دیگر کشورها بهره بگیریم. برداشت من از شنیدن حرف‌های برخی مسوولان و افرادی که پس از قضیه پرتاب میمون به عنوان کارشناس در رسانه صحبت کردند، این بود که یا خود از دانش و توانایی‌های لازم حتی برای انتخاب داوطلب برخوردار نیستند یا تصور می‌کنند جامعه دانش اندکی از این قضیه دارد و تلاش دارند این کار را ساده جلوه دهند زیرا به نکاتی اشاره داشتند که بسیار ابتدایی بود. انتخاب و سخت‌تر از آن آموزش فضانورد به علم و امکاناتی نیاز دارد که لازمه‌اش داشتن تجهیزات و تجربه‌ای عملی و دانش نظری ویژه‌ای است. ‌سال‌ها آمریکا و روسیه قطب‌های فضایی جهان بودند، اما در چند سال اخیر کشورهای دیگری هم به موضوع فضا علاقه‌مند شدند. آیا می‌توانید چند کشور فعال در عرصه را نام ببرید و فعالیت‌هایشان را معرفی کنید. اگر منظورتان فعالیت در زمینه‌های ماهواره‌ای است که باید گفت بعد از آمریکا و روسیه، 9 کشور دیگر از جمله ایران وارد این عرصه شده‌اند و دارای توانایی‌های متفاوتی هستند. اما اگر منظور سوال، فرستادن فضانورد و طرح‌های سرنشین‌دار است که باید بگویم گرچه شهروندان کشورهای مختلفی تاکنون به فضا سفر کرده‌اند، اما تنها سه کشور روسیه، آمریکا و چین امکانات لازم برای پرتاب انسان به فضا را دارند. آمریکا و روسیه از دهه 1960 وارد این عرصه شده‌اند و در سال‌های اخیر چین به روسیه و آمریکا پیوسته و هند نیز مشغول فراهم‌کردن امکانات برای سفر شهروندانش به فضاست. در مورد چین باید بگویم برخلاف تصور بعضی، فعالیت‌های این کشور غیرمنتظره نیست. کارشناسان چین از دهه 1970 گام‌های اولیه را برداشتند، حتی افرادی را انتخاب کردند و آموزش دادند. بر اساس اسناد و مدارک، آنها گام‌هایی برای طراحی و ساخت نوعی شاتل فضایی را هم برداشتند، اما شاید به دلیل هزینه بالای ساخت و به‌کارگیری شاتل، از ادامه کار خودداری کردند. در مرحله بعد آنها به احتمال زیاد، به‌ طور مخفیانه با روس‌ها وارد معامله شدند و با خرید طرح اولیه سایوز، به طراحی جدید و بازسازی آن دل بستند. در دهه 1990 تعدادی شهروندان چینی دوره آموزشی کاملی را در شهرک ستاره‌ای (محل آموزش فضانوردان روسیه) گذراندند. این افراد اینک مربیان فضانوردان چین هستند. سازمان فضایی چین، به دنبال تجربه‌ای چندین ساله و پس از چند آزمایش مداری سفینه شنژو، سرانجام در نخستین سال‌های هزاره سوم، اقدام به پرتاب یک فضانورد با ناو مذکور کرد که به لحاظ شکل کلی، شباهت تامی با ناو سایوز دارد. پس از آن گام‌هایی مطمئن برداشت و توانست به زودی تجربه‌های بیش از یک دهه روس‌ها و آمریکایی‌ها را پشت سر بگذارد و اینک ایستگاه مداری تیانگون این کشور پذیرای دومین گروه فضانوردان چینی است. اما در مورد هند، قضیه شکلی متفاوت دارد. هند از همان نخستین قدم‌ها، به همیاری روس‌ها متکی بود و گام‌به‌گام از تجربه کارشناسان آن کشور بهره گرفت، چه در زمینه پرتاب نخستین ماهواره‌اش به فضا و چه در زمینه سفر اولین فضانوردش به همراه دو فضانورد روس بر عرشه ناو سایوز. اینک نیز که به‌طور مستقل به دنبال ساخت ناو فضایی سرنشین‌دار خود است، باز هم قرار را بر استفاده از امکانات فضایی روسیه گذاشته است. براساس گفته‌های «پاول وینوگرادوف»، تجهیزات ناو هندی طی چند سال آینده بر عرشه ناو سایوز که پروازی مستقل از ایستگاه فضایی بین‌المللی خواهد داشت، با حضور دو فضانورد هند و یک کیهان‌نورد روس در مدار زمین آزمایش خواهد شد. بعد از آنکه این تجهیزات کارآیی خود را به اثبات رساند، نوبت شهروندان هندی خواهد بود که به عنوان چهارمین کشور صاحب قدرت فضایی سرنشین‌دار، در مدار زمین توانایی بالای فناوری خود را به نمایش بگذارند. ‌برخی در مورد دستاوردهای فضایی ایران می‌گویند این کارها، سال‌ها پیش انجام شده و تکرار آن ‌اهمیت ويژه‌اي است. برخی هم مدعي هستند ایران فناوری فضایی را با همکاری چین و روسیه به دست آورده است. آیا این موضوع صحت دارد؟ بازدهی برخی از این تجربیات مانند پرتاب میمون در سال گذشته نمی‌تواند ارزش خارق‌العاده‌اي داشته باشد و امروزه تجربیات به دست آمده از این نوع پرتاب‌ها چیز محرمانه‌ای به شمار نمی‌رود، اما برخی دیگر مانند پرتاب ماهواره، در حقیقت تجربه و درس‌هایی است که برای رسیدن به گام‌های بزرگ‌تر، به آن نیاز داریم و نمی‌توان آن را تکراری نامید. امروزه کشورهایی مثل آمریکا و روسیه، مرتبا ماهواره‌هایی را به فضا می‌فرستند که بعضی از آنها نمونه‌های قبلی داشته‌اند، اما نمی‌شود گفت که کارشان تکراری است. باید دید نتایج حاصل از هر اقدامی چیست. اگر به دست آوردن این نتیجه بدون انجام آن پرتاب، قابل دسترسی است، تکرار آن برای ما ضرورت ندارد و ما باید برای اقدام بعدی فعالیت کنیم. در مورد اینکه ایران فناوری فضایی را با همکاری چین و روسیه به دست آورده نیز باید عرض کنم حتی اگر این فرضیه هم درست باشد، چیزی از اهمیت موضوع نمی‌کاهد. مگر کشورهایی مثل آمریکا و شوروی کل فناوری فضایی‌شان از خودشان بوده؟ آمریکا اگر از فناوری و دانشمندان آلمانی به سرقت رفته در پایان جنگ جهانی دوم استفاده نمی‌کرد، هرگز نمی‌توانست به چنین توانمندی فضایی دست پیدا کند. چین نیز با کمک فناوری موشکی روسیه توانست به عرصه فضانوردی وارد شود. پس بهره‌گیری از دانش و فناوری دیگران چیزی غیرطبیعی نیست. یک‌بار ضمن صحبت با «ایگور ولک» فضانورد روس و سرپرست گروه کیهان‌نوردان کیهان‌پیمای «بوران»، به وی گفتم چینی‌ها از ناو سایوز و لباس فضایی سوکول (لباس فضانوردی روسیه) کپی‌برداری‌کرده‌اند و او پاسخ داد بله، کپی‌برداری کردن نیز به توانایی‌های خاصی نیاز دارد که از عهده هر کشوری برنمی‌آید. همان‌گونه که گفتم حتی اگر این فرضیه را بپذیریم، بهره‌گیری از فناوری‌های غیرخودی با استفاده از مهندسی معکوس هم نیاز به دانش و توانایی‌های فنی ویژه دارد و دلیل ضعف نیست، اتفاقا باعث خوشحالی خواهد بود زیرا از هدر رفتن سرمایه به شکل چشمگیری جلوگیری می‌کند. ‌آینده فعالیت‌های فضایی ایران را چگونه می‌بینید؟ من امیدوارم با فراهم شدن شرایط لازم و درک اهمیت دستیابی به فناوری فضایی از سوی مسوولان، ابزار‌های لازم برای حرکت سریع و رو به رشد در زمینه بهره‌گیری از فناوری فضایی که امروزه در جهان به عنوان مادر دانش و فناوری شناخته شده، فراهم شود و مسوولان محترم زمینه‌های مساعد را برای فعالیت‌های باارزش علمی و عملی فراهم آورند. در صورت ایجاد زمینه‌های مساعد، مسلما کارشناسان ما که تاکنون با طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره‌ها، توانسته‌اند توانایی خود را نشان دهند، گام‌های بعدی را نیز انشاءالله برخواهند داشت. گام‌های استوار در این راه همان‌طور که قبلا نیز گفتم نیاز به مدیریتی فرهیخته، توانمند و پابرجا، برنامه‌ای اصولی، بودجه‌ای مناسب و از همه مهم‌تر عزمی ملی و همه‌جانبه دارد. ‌شما سه دهه از عمرتان را صرف ترویج دانش فضانوردی کردید. هنوز هم قصد بازنشسته‌شدن ندارید و مدیریت نمایشگاه انسان و فضا را برعهده دارید. کمی درباره نمایشگاه جدیدتان بگویید. همان‌طور که گفتید، بیش از سه دهه از عمر من صرف ترویج دانش فضانوردی و علاقه‌مند‌کردن مردم و به‌ویژه جوانان به این رشته شده است. می‌دانید که با استفاده از هدایایی که فضانوردان مختلف طی 20سال گذشته به من داده‌اند، نخستین موزه- نمایشگاه فضایی خاورمیانه را بدون هیچ‌گونه کمک دولتی در فرهنگسرای اشراق برپا کرده‌ام. هدف از برپایی این نمایشگاه انجام یک کار ترویجی است. امیدوار بودم مسوولان سازمان‌ها و نهادهای مربوطه، پس از اطلاع از این اقدام، به من در پربار کردن این نمایشگاه و راه‌اندازی نمایشگاه‌های دیگر کمک کنند، اما متاسفانه در این راه قدمی برنداشتند. برخی از بازدیدکنندگان معترض هستند که چرا در این نمایشگاه فعالیت‌های فضایی ایران، نمود چندانی ندارد. این یک مجموعه شخصی شامل هدایای فضانوردان مختلف است. سازمان‌ها و ارگان‌های ایرانی که ترویج فضانوردی و تبلیغ پیشرفت‌های فضایی ایران از وظایف آنها به‌شمار می‌رود، باید در پربار کردن این نمایشگاه و نشان‌دادن پیشرفت‌های ایران قدم پیش بگذارند. طبیعی است که در آن صورت، بخش ایرانی نمایشگاه نیز رونق پیدا می‌کند و باعث بالا رفتن غرور مردم خواهد شد. من از گدایی برای ترویج علم عار ندارم، بنابراین از این فرصت استفاده کرده و دستم را به سوی خیرین مدرسه‌ساز دراز می‌کنم و از این عزیزان خواهش می‌کنم به من در ساختن یک موزه- نمایشگاه ملی فضایی کمک کنند. مسلم بدانند ساخت چنین محل‌هایی نه از مدرسه‌سازی ثواب کمتری دارد و نه تاثیرش در تعالی علم و دانش در جامعه کمتر از مدرسه خواهد بود. البته تصمیم دارم چنانچه تا پایان تابستان حمایتی در پربارتر نشدن نمایشگاه نشد، بخشی از مجموعه فضایی‌ام را از طریق حراج‌های بین‌المللی بفروشم تا امکانات مالی جهت خرید زمین و ساخت موزه- نمایشگاه را به امید خدا به دست آورم. ‌به عنوان خبرنگاری که چند دهه در نشریات مختلف به کار ترویج علم و به ویژه علوم فضایی پرداختید، بزرگ‌ترین آرزوی یک خبرنگار علم و فضا چه می‌تواند باشد؟ و اما در مورد آرزوی من، امیدوارم خداوند توفیقی نصیبم کند که روزی در این نمایشگاه، عکس‌هایی را به نمایش بگذارم که خودم از پیشرفت‌های فضایی کشورم برداشته‌ام و انشاءالله عکس‌های امضا شده فضانوردان ایرانی را در تابلوهای آن ببینیم.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکمیل زنجیره فناوری فضایی ایران هدف از ساخت و به‌کارگیری نخستین پایگاه جامع رصد و مراقبت فضایی جمهوری اسلامی ایران، به نام امام‌صادق(ع)، امنیت در حوزه فضا و سامانه‌های فضایی کشور است و اکنون می‌توان به طور دایم اجرام فضایی و ماهواره‌های عبوری از فضای کشور را رصد کرد. این سامانه نه‌تنها برای هدایت ماهواره‌های داخلی بلکه برای مدیریت ترافیک مداری برای دیگر کشورهای صاحب دارایی‌های فضایی مفید خواهد بود. ما اکنون با دستیابی به این نوع سامانه‌ها می‌توانیم با اشتراک گذاشتن داده‌ها، از اطلاعات رصدی به دست‌آمده در سایر نقاط دنیا بهره‌مند شویم. در حال حاضر معاهدات بین‌المللی مختلفی برای هماهنگی و تبادل داده‌های رصدی وجود دارد که با دستیابی کشورمان به این نوع سامانه‌ها، می‌توان با اشتراک این نوع داده‌ها، در شبکه‌های مربوطه قرار گرفته و از اطلاعات رصدی به دست‌آمده در سایر نقاط دنیا نیز بهره‌مند شد. این پایگاه به منظور کشف، جست‌وجو و ردیابی اجرام فضایی و رصد دایم اجرام فضایی به ویژه ماهواره‌های عبوری از فضای کشورمان ایجاد شده و ردیابی راداری، ردیابی الکترواپتیکی و ردیابی رادیویی سه روشی است که در این مرکز به کار گرفته می‌شود. کلیه داده‌های رصد از سامانه‌های رصدی به سالن فرماندهی و کنترل عملیات مراقبت فضایی منتقل و از آنجا بعد از دسته‌بندی داده‌های جمع‌آوری‌شده و فرآیند کشف و شناسایی اهداف فضایی بازمی‌گردد. با توجه به تخصص‌های مختلف و پیچیدگی‌های خاصی که برای احداث این پایگاه به کار گرفته شده است، با افتتاح آن زنجیره فناوری فضایی در جمهوری اسلامی ایران کامل شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.