|

از هرمز تا ونیز، در گفت‌وگو با«ریکاردو زیپولی»عکاس ایتالیایی

یادگارهای خلیج‌فارس بر «دیوار مارکو پولو»

پرویز براتی. عكس: شرق

42 سال پیش با اتومبیل ژیان از راه یوگسلاوی و ترکیه به ایران آمد و یک ماه تمام در ایران گشت‌و‌گذار کرد. حتی تا سیستان‌وبلوچستان هم رفت. حالا 63 ساله شده و تمام قد، نقش سفیر فرهنگی ایران را ایفا می‌کند؛ بی‌هیچ ماموریت دیپلماتیکی، بی‌هیچ مزد و منتی. «ریکاردو زیپولی» برای ایرانی‌ها غریبه نیست. اگر این عکاس و ایران‌شناس ایتالیایی را ایرانی بدانیم بیهوده نگفته‌ایم. او بیش از آنکه یک ایتالیایی باشد، ایرانی است. در سال ۱۹۵۲ در پراتوی ایتالیا متولد شده. به راحتی فارسی حرف می‌زند، اصطلاحات ایرانی‌ها را می‌شناسد، از جزییات گوشه گوشه این سرزمین اطلاع دارد و شاید ایران را بیشتر از بسیاری از ایرانی‌ها زیرپا گذاشته باشد. زیپولی هم اکنون عکاس و پروفسور زبان و ادبیات فارسی و پروفسور عکاسی مفهومی و خلاق در دانشگاه کافوسکاری ونیز است. این هنرمند ایتالیایی که سال گذشته با همراهی «احمد نادعلیان» نمایشگاهی را در جزیره هرمز ترتیب داده بود، این روزها نمایشگاه جدیدش را با محور خلیج‌فارس در ونیز برپا کرده است. نمایشگاه «یک خلیج، یک تنگه، یک دریا» (ایران 1995-1975)؛ عکس‌های زیپولی از بندر عباس، قشم، هرمز و چابهار است که از 14 ژوئن تا 15 اکتبر 2013 همزمان با پنجاه‌وپنجمین دوسالانه ونیز در این شهر دایر است. این نمایشگاه با اشعاری از حافظ و موسیقی هرمزگان همراه است. دپارتمان مطالعات آسیا و شمال آفریقا، مدرسه تولیدات فرهنگی و حفاظت از میراث فرهنگی با کمک انستیتو فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران - رم و دپارتمان فرهنگ شهر ونیز برپاکنندگان این نمایشگاه‌اند. زیپولی در گفت‌وگوی پیش‌رو، برایمان از ایران سال‌های دور، عکاسی از خلیج‌فارس و رازهای این دریای جادویی گفت. ‌طی یکی، دو سال گذشته نمایشگاه‌هایی با محوریت خلیج‌فارس و جزایر آن در ایران، برزیل و حالا در ونیز برپا کرده‌اید. چه سیر فکری و هنری‌ای را از برپایی این نمایشگاه‌ها دنبال می‌کنید؟ خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان، شکل جغرافیایی آب‌هایی است که سواحل جنوبی ایران و کرانه‌های کشورهای عربی مانند عمان، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر، بحرین، کویت و عراق را در بر می‌گیرد. این منطقه سوژه مسایل سیاسی و اقتصادی پیچیده‌ای بوده که آن را در مرکز و اکنون نگاه جهانی قرار داده است. در این نمایشگاه، البته، این موضوعات در حاشیه قرار دارد. این نمایشگاه متمرکز است بر فرهنگ این مکان‌ها و خطرات و مهربانی‌هایی که من در طول سه بار سفرم به خطه جنوبی سواحل ایران (سال‌های 1975، 1980 و 1995) داشته‌ام. مقصد اصلی من استان هرمزگان بود تا از بندر عباس و جزایر قشم و هرمز دیدن کنم. همچنین در چابهار در بلوچستان که دورترین نقطه شرقی این ناحیه است هم گشت‌و‌گذاری داشتم. ‌به طور مشخص اول‌بار کی به این منطقه سفر کردید؟ دی سال 1353، زمانی که تهران و کلاس‌های درسم را برای اولین سفرم به خلیج‌فارس ترک کردم. مقصد، جزیره هرمز بود، آنجایی که دوستانم از کوه‌های رنگینش افسانه‌ها می‌گفتند. طرف‌های ظهر بود که رسیدم و برای گردش در جزیره موتوسیکلتی کرایه کردم، گردشی که آینده سفرهایم به ایران را تحت تاثیرو تغییر قرار داد. آمیخته‌ای از صور و رنگ‌های دل‌انگیز را یافتم: رسوب نمک سفید، زمین سرخ شده از آهن، صخره‌های تیره‌رنگ آتشفشانی، چشمه‌ها و برکه‌های مملو از آب شفاف و رنگین از املاح معدنی، بوته‌هایی اینجا و آنجا، تک‌درخت‌ها، تپه‌های دندانه‌دار و یک آسمان آبی درخشان. مناظری که به‌نظر غریب و غیرحقیقی می‌آمدند و فقط حالا، بعد از سال‌ها، دلیل آن را بهتر می‌فهمم. آن مجموعه از صور و رنگ‌ها به‌نظر فاقد آن بعد سومی می‌آمد که دنیای روزمره ما را شکل می‌دهد. شاید پرتو آن نور زلال بود یا آن رنگ‌های آتشین، شاید آن شفافیت بی‌سایه بود یا سکوت بی‌انتها یا شاید تنهایی مطلق من بود، هرچه بود میدان صحنه‌هایی غیرواقعی بود: مناظری نقش شده بر بوم نقاشی ماهر، مناظری بی‌بعد و مشابه مینیاتور. از آن زمان به بعد، آن نوع چشم‌انداز در ذهنم مانند مدل ایده‌آلی نقش بست؛ مدلی که در سفرهایم به ایران همواره جست‌وجو کرده و سعی کردم درعکس‌هایم به ثبت برسانم. اما در آن زمان عکاسی هنوز در مسیرتربیتی‌ام نقشی غالب ایفا نمی‌کرد، نقشی که بعدا به یک زاویه دید تبدیل شد. چند عکس گرفتم، بیشتر مشغول تماشا و تلاش برای درک بودم تا ثبت احساساتم به عنوان یک عکاس زیباشناس. من بعضی از این عکس‌ها) مربوط به بندرعباس و هرمز (را به‌طور عجیبی دوست دارم و آنها در همین نمایشگاه عرضه شده‌اند. ‌سفرهای دیگر کی انجام شد؟ دو مرتبه دیگر به این طرف‌ها برگشتم: یک‌بار سال 1359 (عکس‌های جزیره قشم و بعضی از عکس‌های بندرعباس مربوط به این سفر هستند) و بار دیگر در سال 1373. این دفعه چابهار را بازدید کرده و عکس‌هایی گرفتم، این سفرها هم کوتاه بود و بیشتر برای لذت‌بردن از تجارب سفر انجام شد تا کار حرفه‌ای عکاسی. با شوق به این نمایشگاه، در آرشیوهای این دو سفر به‌دنبال عکس‌هایی گشتم تا کارهای جزیره هرمز را همراهی کنند. هدف اصلی ایجاد مجموعه‌ای بود که بتواند هم سفرنامه آن سه تجربه قدیمی و هم معرف آن مکان‌ها با ادغامی از خاطرات و استناد باشد. این مجموعه از اسلایدهایی تشکیل می‌شود که هرچند گذشت زمان در کیفیت آنها تاثیر منفی گذاشته است (به‌خصوص در بافت و در سایه روشنی‌ها) در جمع قابل قبول است. صحنه‌هایی از گذشته است که امروز دوباره من با آن مواجه می‌شوم و خود را با آن مقایسه می‌کنم و همان‌طور که غالبا در چنین مواردی اتفاق می‌افتد، چیزهایی پیدا می‌کنم که هنوز خود را در آن می‌شناسم و چیزهایی که از آن دورشده‌ام. تقریبا نیمه عکس‌ها به انسان‌ها اختصاص دارد: زنان با لباس‌های الوان و روبند، همیشه در حال رفتن و کوزه‌ای بر سر، ولی هرگز کنار ساحل؛ ماهیگیران که با لباس‌های ساده ملول و دلگرفته در حال قدم‌زدن یا به کشتی‌هایشان نگاه می‌کنند یا به دوربین عکاسی؛ بچه‌ها و جوانانی که یا گردش می‌کنند یا بازی یا کار می‌کنند یا در فکر هستند یا با دقت به تو چشم می‌دوزند، همه نزدیک دریا. سایر عکس‌ها از مناظر هستند؛ مناظر داخل جزیره هرمز و گاهی افق دریا (با دو عکس غروب) در نزدیکی قشم؛ و نیز کشتی‌های محلی در دوردست دریا یا در نزدیکی ساحل با یک جفت عکس که حس انتزاع‌پرستی من را ارضا می‌کنند؛ عکس‌های عمارات، دو نوع ساختمان را در این نواحی ترسیم می‌کنند: قصرهای پرتغالی و مساجد. محصول نهایی چشم‌اندازی است از سرزمینی زیبا، جادویی و صلح‌آمیزکه از مسایل و درگیری‌های فعلی دور است. مکانی که در آن همزیستی سالخورده مسالمت‌آمیز مابین عرب و فارس، سنی و شیعه امکان پیشرفت و برادری به همراه دارد. روزی فرا خواهد رسید که با کمک علم و دانش و هنر منابع طبیعی این منطقه از هر تهدیدی حراست خواهد شد و هلیکوپترهای نظامی و ناوهای هواپیمابر جای خود را به دلفین‌ها و مرغ‌های دریایی خواهند داد. ‌در نمایشگاه ونیز چند عکس انتخاب کردید؟ سی‌وشش عکس را از آرشیو عکاسی‌ام در این سفرها انتخاب کرده و آنها را در ونیز به نمایش گذاشته‌ام. این نمایشگاه در عین حال حاوی ضمیمه‌ای از عکس‌هایی است که در سال 2012 گرفته شده‌اند. این عکس‌ها شامل 20 عکس از دره نمک در هرمز می‌شود که در راهرو ورودی نمایش داده شده و به جز آن، یک عکس از معدن خاک سرخ هم هست که مربوط به همان هرمز می‌شود و در کنار یک عکس، درست از همان مکان که در 1975 گرفته شده قرار داده شده، تا به صورت سمبلیک، گذر زمان خود شاهدی باشد بر تغییراتی که طی 37 سال در این معدن رخ داده است. ‌ سال پیش هم بخشی از این عکس‌ها را در ایران به نمایش گذاشتید. درست است؟ بله. عکس‌های این نمایشگاه (به جز آنکه در 2012 گرفته شده و دره نمک را نشان می‌دهد و آن یکی که مربوط به معدن خاک سرخ در هرمز می‌شود) پیش‌تر نیز در هنرمندسرای پردیس هرمز (17 دسامبر 2012 تا 17 آوریل 2013) و همچنین سینما بلاس آرتس در بلو هوریزنتو در برزیل (31 ژانویه تا 3 مارس 2013) نمایش داده شده بود. همین تصاویر البته در شماره اول مجله آیینه (مربوط به ژانویه 2013) هم چاپ شده و در سایت www.riccardozipoli.com تحت عنوان یک خلیج، یک تنگه و یک دریا (1995-1975) قابل رویت است. ‌این برنامه همزمان با دوسالانه ونیز است؟ بله. این نمایشگاه در ساختمان با اهمیت کاکاپلو (Ca' Cappello) قرار دارد و همزمان با پنجاه‌وپنجمین دوسالانه هنرهای تجسمی ونیز دایر است. این ساختمان تاریخی در حال حاضر میزبان برنامه‌هایی از دپارتمان مطالعات آسیا و آفریقایی مدیترانه دانشگاه کافوسکاری (Ca' Foscari) است. برنامه نمایشگاه به این ترتیب است که عکس‌ها از طبقه همکف چیدمان شده و سپس در طبقات بالاتر ادامه می‌یابد تا از طریق تجربیات بصری و هنری، در زندگی اعضای آکادمیک و دانشجویان نفوذ کند. فضاهای مشترک در این ساختمان (مانند ورودی‌ها و پله‌ها)، به موارد مربوط به نمایشگاه اختصاص خواهد یافت. ‌در این نمایشگاه، در کنار عکس‌ها، طرح‌هایی از نوشته‌های شاعرانه، پانل‌های اطلاعاتی و اظهار نظر‌هایی که بیانگر سیر دگرگونی خلیج‌فارس از گذشته دور تا دوره معاصر و تاثیرپذیری آن از موضوعات نظامی و اقتصادی است، نمایش داده شده. ایده کلی این نمایشگاه از کجا آمد؟ ایده کلی، به تصویر کشیدن محدوده‌ای جغرافیایی در ایران به دور از کشمکش‌های کنونی است؛ منطقه‌ای زیبا، جذاب و آرام که«خلیج‌فارس» می‌نامیمش. به علاوه، در اینجا فارس‌ها و عرب‌ها، شیعه و سنی همه با هم در روح بین‌المللی به جا مانده از گذشته، زندگی می‌کنند؛ جایی که فرصتی بزرگ برای برادری و پیشرفت را برای ساکنانش به وجود آورده است. کانسپت اولیه با همکاری آلبرتو پراندی، معماری که تجربیات قابل ملاحظه‌ای در طراحی نمایشگاه دارد، شکل گرفت و توسعه یافت. تولید نمایشگاه متکی بر مهارت‌های دو متخصص چاپ حرفه‌ای است: شرکت سنتر کروم در فلورانس (Center Chrome) که مسوول چاپ تصاویر عکاسی است و شرکت فالانی در ونیز (Fallani) که امور مربوط به چاپ سایر اقلام نمایشی و نصب آنها را بر عهده دارد. ‌در مورد بخش‌های مختلف نمایشگاه بیشتر اطلاعات می‌دهید؟ نمایشگاه از 10بخش تشکیل می‌شود: موزاییک دره نمک. شامل 20عکس، مربوط به 2012، که از دیواره هال ورودی آویزان شده‌اند و دره نمک هرمز را نشان می‌دهند. دوربینی که استفاده شده، نیکون دی 300 است. /اتاق طراحی لایارد. شامل اطلاعاتی درباره کا کاپلو، تاریخچه آن، معماری و آثار هنری، که در هال ورودی نمایش داده شده است. /شیشه‌های ترجمه. در این بخش نام«خلیج‌فارس» به صد زبان در سه شیشه در هال ورودی نمایش داده شده است. پله‌های نمایشگاه. در پله‌های ساختمان، هسته نمایشگاه قرار دارد که 36 عکس گرفته شده در سال‌های 1975، 1980 و 1995 در بندر عباس، قشم و هرمز و چابهار را نشان می‌دهند. این عکس‌ها با دوربین نیکورمات اف‌تی و نیکون اف‌‌ام 2 و با استفاده از اسلایدهای کوداکروم گرفته شده است. عکس گرفته شده از معدن خاک سرخ هرمز در 2012 نیز با نیکون دی 300 گرفته شده که در مقابل عکس مشابه آن مربوط به 1975 قرار داده شده است. /نقشه فرود. در پله A، نقشه به روز شده‌ای از ایران وجود دارد که مکان‌هایی را نشان می‌دهد که عکاسی در آن مکان‌ها صورت گرفته است. همچنین، برخی نقشه‌های تاریخی از ایران و خلیج‌فارس به نمایش گذاشته شده است. /راهرو حافظ. شعرهای روی دیوارهای راهرو در طبقه دوم و کافی شاپ، آثاری است از شمس‌الدین محمد حافظ (1390-1320)، که در تمام جهان به عنوان بزرگ‌ترین شاعر پارسی‌زبان شناخته می‌شود. ترجمه‌های ایتالیایی اشعار را خودم انجام داده‌ام. /اتاق ویدیو. در بین دو طبقه، ویدیویی کار گذاشته شده که اقلام مختلف نمایشگاه (عکس‌ها، شعرها و موسیقی) را نمایش می‌دهد. شعرها با صدای اتاویو پیکولو (هنرپیشه ایتالیایی) پخش می‌شود. /اتاق مطالعه. چندین پانل اطلاعاتی که جراردو باربرا آنها را نوشته، در بین دو طبقه کار گذاشته شده است. /اتاق شنیدار. در بین دو طبقه، می‌توان 21 قطعه از موسیقی‌ای را شنید که در سال 1956 در شرق بندر عباس توسط ایران‌شناس معروف ایلیا گرشویچ (Ilya Gershevitch) ضبط شده است. /دیوار مارکوپولو. در مقابل دیوار B، نوشته‌هایی از مارکوپولو در هرمز و نواحی پیرامونی آن وجود دارد و این نوشته‌ها مربوط به زمانی می‌شود که این شهر در ساحل قرار داشت. لوگوی نمایشگاه، کاری از آلبرتو پراندی از یک نقشه از دریای فارس (معادل خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان) است. اصل این نقشه را استخری، سیاح و جغرافی‌دان قرن 10، که احتمالا خود بومی منطقه خلیج‌فارس بوده، تولید کرده است. نقشه‌‌هایی که در این نمایشگاه استفاده شده، یک نسخه کپی خطی است که در سال 1325 از روی ترجمه فارسی (قرن 11 و 12) کتاب المسالک و الممالک تهیه شده است. اصل کتاب به زبان عربی بوده است. ‌قبل از سفر به خلیج‌فارس، دقیقا کی برای اول بار به ایران سفر کردید؟ سال ۱۹۷۲. قبل از این تاریخ ذهنیتی نسبت به ایران نداشتم. آشنایی خود را با ایران مدیون استادم« روبرتو اسکارچا» هستم. اگر ایشان نبود من نه عکاس می‌شدم نه ایران‌شناس. باید اعتراف کنم آن زمان اطلاع دقیقی از ایران نداشتم. می‌خواستم زبان چینی یاد بگیرم، چون یادگیری زبان‌های شرقی خصوصا زبان چینی در اروپا مد بود. چینی زبانی بود که راجع به آن زیاد صحبت می‌شد. بنابراین من قصد داشتم در ابتدا این زبان را یاد بگیرم. ‌چگونه آن زمان پا به ایران گذاشتید؟ آن سال با اتومبیل ژیان از راه یوگسلاوی و ترکیه به ایران آمدیم و یک ماه تمام در ایران گشت‌و‌گذار کردیم! حتی تا سیستان و بلوچستان هم رفتیم. زمانی که به ایران رسیدم دریافتم که ایران چه کشور زیبا و مهمی است. استادم مرا تشویق کرد که به جای زبان چینی، زبان فارسی یاد بگیرم و من هم مشتاقانه توصیه او را پذیرفتم. از آن زمان چنان شیفته ایران شدم که احساس کردم کشور مورد علاقه خودم را پیدا کرده‌ام. ‌فارسی را چگونه و کی یاد گرفتید؟ ما آن زمان کسی را سراغ نداشتیم که بتواند فارسی صحبت کند، برعکس حالا که در دانشگاه ونیز شمار فارسی‌دانان زیاد شده است. استاد اسکارچا فارسی خوب تکلم می‌کرد، اما حوصله آموزش آن را نداشت. البته او استدلال می‌کرد که هرکس می‌خواهد فارسی بیاموزد بهتر است در ایران حضور بیابد و مستقیما از طریق تماس با محیط فرهنگی و فکری ایران این زبان را یاد بگیرد. من خودم هم می‌دانستم که در ایتالیا نمی‌توانم زبان فارسی را به خوبی یاد بگیرم. بنابراین صبر کردم و سال ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵ در دانشگاه تهران درس خواندم و از محضر استادان بزرگی چون خطیب رهبر، منوچهر ستوده و... بهره‌مند شدم. ‌چه شد در تهران به تحصیل پرداختید؟ سال ۱۹۷۴ بورس زبان و ادبیات فارسی را در دانشگاه تهران دریافت کردم. آن زمان این بورس متعلق به دانشجویان خارجی بود که قصد یادگیری زبان و ادبیات فارسی را داشتند. در خوابگاه شماره یک واقع در خیابان امیرآباد ساکن بودم. البته 10ماهی بیشتر در دانشگاه نبودم. بعدا که به ایتالیا برگشتم، به سرعت فارغ‌التحصیل شدم. من سال ۱۹۷۲ نام‌نویسی کردم و سال ۱۹۷۵ فارغ‌التحصیل شدم. باید بگویم که تحصیلاتم را خیلی سریع به پایان بردم و توانستم به خوبی از پایان‌نامه‌ام دفاع کنم. ‌ پایان نامه‌تان درباره چه بود؟ در مورد ارغون‌شاه مغول. می‌دانید که اول‌بار سنگ قبر او را در آذربایجان من کشف کردم. این پروژه هم به راهنمایی استادم انجام شد. به نظر استادم دخمه ارغون در منطقه زیبایی از آذربایجان بود. ما سال ۱۹۷۴ به ایران آمدیم. استادم من را در آذربایجان تنها گذاشت و با یکی از دوستانش به ایتالیا برگشت. من آنجا تنها ماندم و با اتوبوس و الاغ و تراکتور و گاهی اوقات پیاده، تمام آن منطقه را زیر پا گذاشتم! همان زمان در مجله (بررسی‌های تاریخی) دو مقاله منتشر کردم. با اینکه تا آن زمان مقاله‌ای به زبان ایتالیایی ننوشته بودم، اولین مقاله‌ام را به زبان فارسی منتشر کردم. آن موقع یک جوان ۲۳ ساله بودم. به کمک یک دانشمند ایرانی که گوشه‌نشین بود ولی معلومات بالایی داشت، با زبان فارسی بیشتر آشنا شدم و او بود که در نگارش این مقاله‌ها به من کمک زیادی کرد. حیفم می‌آید که نام او را به خاطر ندارم و افسوس می‌خورم از اینکه شاید الان در قید حیات نباشد. ‌ در عکس‌های شما گرایش شاعرانه به هستی به چشم می‌خورد. همان‌طور که در ادبیات کلاسیک ایران بیشتر دنبال شعر هستید. دلیل این امر چیست؟ من البته یک‌بار قابوسنامه را که کتابی به نثر است، به ایتالیایی ترجمه کرده‌ام، ولی باید بگویم این یک حس شخصی است. اوایل کارم روی نثرهای فارسی هم کار می‌کردم، ولی بعدها فهمیدم که شعر کشش دیگری دارد. ‌عکس‌هایتان یک منظره‌پردازی صرف نیست. در عکس‌های«جاده‌ها» یک حس گمگشتگی و رهایی به چشم می‌خورد یا عکس‌های ونیز و هرمز،«تصویر» و رنگ‌آمیزی اشیا و پدیده‌ها به مدد دوربین، برجستگی دارد. ارزیابی خودتان از این مساله چیست؟ من دنبال زیبایی‌ها و در جست‌وجوی ناشناخته‌ها بوده‌ام. در مورد ونیز و هرمز قصدم این بود که مخاطب را به دیداری غیرمعمولی از این دو خطه از جهان دعوت کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.