|

نظرسنجی؛ ابزار خودفریبی یا واقعيت‌سنجي

محسن گودرزی

در روزهای پایانی انتخابات، بازار نظرسنجی و خبرهای آن گرم است اما با معلوم شدن نتیجه انتخابات، کمتر کسی پیگیر نتیجه و دقت نظرسنجی‌هاست. موسسات نظرسنجی دولتی و عمومی معمولا گزارش تحقیقات خود را در اختیار عموم قرار نمی‌دهند و بنابراین نمی‌توان ارزیابی دقیقی از نقص‌های فنی و روش‌شناختی آن داشت. با این حال، بد نیست همین گزارش‌های رسانه‌ای معمولا مختصر را ارزیابی کرد. نتایج نظرسنجی موسسه‌ای ناشناخته (و احتمالا غیرواقعی) که در خبرها با عنوان «نهاد معتبر» از آن یاد شده است، نشان می‌دهند که آقایان قالیباف و رضایی به مرحله دوم می‌روند. موسسه افکارسنجی مهر، پیش‌بینی کرده است آقایان قالیباف و روحانی در دور دوم با هم رقابت خواهند کرد. بر اساس یافته‌های هر دو موسسه، انتخابات دومرحله‌ای است. موسسه «آی‌پز» دو سناریو را برای انتخابات پیش‌بینی کرده است: دومرحله‌ای با حضور آقایان روحانی و قالیباف و یک‌مرحله‌ای به‌نفع آقای روحانی. نتیجه انتخابات نشان می‌دهد که نظرسنجی دو موسسه اول، دقت اندکی دارد. هر دو موسسه، رقابت را دومرحله‌ای پیش‌بینی کرده‌اند. خطای موسسه اول که نام و نشانی ندارد، شدیدتر است زیرا دو نامزد اصلی مرحله دوم را آقای قالیباف و رضایی پیش‌بینی کرده‌ است. برآورد موسسه دوم نیز خطاست زیرا رای آقای قالیباف را بالاتر از رای آقای روحانی پیش‌بینی کرده است. اما نظرسنجی سوم از دقت بیشتری برخوردار است. هم دو نفر اصلی و هم رتبه آنان را نسبت به هم با دقت بیشتری پیش‌بینی کرده است. با این حال، نظرسنجی سوم نیز نتوانسته است با دقت احتمال وقوع یکی از دو سناریو را پیش‌بینی کند. دلیل وقوع این خطاها چیست؟ با آنکه می‌توان خطاهای نظرسنجی را به نکات روش‌شناختی نسبت داد ولی یک احتمال دیگر را هم نباید از نظر دور داشت. استفاده تبلیغاتی از نظرسنجی و عدم تفکیک کار علمی و گرایش‌های سیاسی باعث شده است نتایج برخی نظرسنجی‌ها مثل دو نظرسنجی اول، به گرایش‌های انتخاباتی موسسات انجام‌دهنده نزدیک شود. محققی که گرایش انتخاباتی خود را در نظرسنجی دخالت می‌دهد، نه به نامزد انتخاباتی خود کمک می‌کند و نه به علم و فن نظرسنجی. چنین کاربردی از نظرسنجی هم زودگذر و ناپایدار است و هم به لحاظ تبلیغاتی کم‌‌اثر. ناپایدار است زیرا با معلوم شدن نتیجه انتخابات، حتی ممکن است باعث سرخوردگی نامزد انتخاباتی و هواداران او شود. بی‌اثر است زیرا رفتار رای‌دهی مردم از نظرسنجی تبعیت نمی‌کند بلکه بر عکس، نظرسنجی تابع رفتار مردم است. این رویه که تحقیق به گونه‌ای انجام شود که خوشایند سفارش‌دهنده باشد، اگر هیچ زیان دیگری نداشته باشد، دست‌کم باعث فریب و گمراهی سفارش‌دهنده می‌شود. نظرسنجی سوم را می‌توان با تامل بیشتری نگاه کرد. این نظرسنجی هم دو نفر اصلی و هم رتبه آنان را با دقت بیشتری پیش‌بینی کرده است. با این حال، این نظرسنجی در پیش‌بینی یک یا دومرحله‌ای بودن انتخابات مردد است. این تردید مربوط به داده‌های نظرسنجی نیست بلکه دلایل آن را باید در ساختار افکار عمومی دانست. بر اساس یافته‌های نظرسنجی، حتی در روزهای پایانی، بخش مهمی از افرادی که تصمیم به مشارکت در انتخابات داشتند، هنوز نامزد خود را انتخاب نکرده‌ بودند یا به دلایلی از ابراز عقیده امتناع کرده‌اند. این گروه را افراد «بی‌تصمیم» می‌نامند. هرچه این نسبت بیشتر باشد، رفتار آنان اثرگذاری بیشتری در نتیجه نهایی انتخابات دارد. در این دوره از انتخابات، تعداد افراد بی‌تصمیم زیاد بود و همین باعث دشواری پیش‌بینی می‌شد. افراد بی‌تصمیم معمولا در روزها و ساعات پایانی تصمیم نهایی خود را می‌گیرند و به این نحو به نتیجه انتخابات جهت می‌دهند. این اتفاق در روزهای پایانی به‌سرعت در حال وقوع بود. جریان افکار عمومی به سرعت در حال شکل‌گیری به‌نفع آقای روحانی بود. یافته‌های نظرسنجی نشان می‌دهند که تعداد رای‌دهندگان به آقای قالیباف شیبی نزولی، تند و مستمر داشت ولی رای طرفداران آقای روحانی با شیبی تند در حال افزایش بود. روند این تغییرات نشان می‌داد احتمالا افراد بی‌تصمیم به سوی آقای روحانی گرایش می‌یابند. سرعت این تغییرات در روزهای پایانی زیاد بود ولی به دلیل محدودیت زمان و ضعف زیرساخت‌های لازم، نظرسنجی در آخرین روز امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، برآورد سهم این تغییرات در روزهای پایانی دشوار است. این مهم‌ترین دلیلی است که موجب تفاوت نتایج نظرسنجی و واقعیت شده است. چنین ساختاری از افکار عمومی همواره شگفتی‌آفرین و غافلگیر‌کننده است. در شرایطی که تعداد افراد «بی‌تصمیم» زیاد باشد، احتمال وقوع رفتارهای پیش‌بینی‌نشده افزایش می‌یابد. افکار عمومی در چنین شرایطی، سیال، مبهم و غیرقابل پیش‌بینی است. به‌ویژه اگر زمینه ابراز افکار عمومی در فضای عمومی چندان مهیا نباشد و در دایره روابط شخصی و محدود همانند جمع‌های کوچک ولی بی‌شمار خانوادگی و دوستان و تاکسی و اتوبوس و مانند آن شکل ‌گیرد. نظرسنجی ابزار مناسبی برای شناخت و امکان پیش‌بینی افکار عمومی است. اما مشروط به آنکه نظرسنجی برای شناخت افکار عمومی و نه تبلیغات استفاده شود. تا زمانی که موسسات عمومی نظرسنجی با محرمانه کردن گزارش‌های پژوهشی، خود را از ارزیابی دور نگه می‌دارند و موسسه خصوصی معتبری در زمینه نظرسنجی وجود ندارد، انتظار نمی‌رود دانش نظرسنجی متناسب با پیچیدگی افکار عمومی رشد کند. به همین دلیل است که در اغلب موارد از واکنش افکار عمومی شگفت‌زده و غافلگیر می‌شویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.