|

نگاهی به گستردگی، ابزار و آرمان‌های سلفی‌گری

بهشت و جهنم يا سياست و اقتصاد؟

حمیدرضا آریان‌پور . عكس: AP

سلفی‌گری از آن‌دست اندیشه‌هایی است که می‌توانید روزی به پایان گرفتنش ایمان داشته باشید. هرچند جنبش فکری سلفی هم‌اکنون بیشترین شتاب رشد در میان تمام باورهای مذهبی اسلامی را دارد اما با توجه به چند نکته می‌توان مرگ آن را پیش‌بینی کرد؛ مرگی که با نگاه به گذشته و حال، بدون تردید در قرن بیست‌ویکم میلادی رقم نخواهد خورد. الف- گذشته واژه تازی «اسلاف» که جمع «سلف» است معنای پیشینیان و نیاکان دارد و مهم‌ترین ویژگی سلفی‌ها باور به نیاز به بازگشت به روش صدر اسلام، منش نسل همفکر و دانش صحابه پیامبر است. همین زاویه دید عامل شکل‌گیری شاخه‌های مختلفی از سلفی‌هاست؛ از مفتی‌هایی که بیشتر به دنبال تعیین حرام و حلال‌اند تا کسانی که برای تغییر دست به دامن صندوق‌های رای هستند و تا گروه‌هایی که جهاد را تنها راه مبارزه با انحرافات می‌دانند. 1- پیشینه تاریخی این نوع تفکر در قرن‌های پس از تشکیل دولت اسلامی همواره وجود داشته، با افت و خیزهای بسیار. دوران آغاز اسلام اندیشه مشترک مسلمانان است. اما از حدود سه قرن پس از به قدرت رسیدن مسلمانان در مکه هشدار درباره پایبندماندن به اصول اولیه بسیار جدی‌تر از پیش عامل اختلاف می‌شود. نزدیک‌ترین بینش به سلفی‌گری در واقع شاخه «حنبلی» از شاخه‌های مذهب سنی است که از سوی «احمد بن حنبل» پایه ریخته شده است. با ظهور «محمد بن عبدالوهاب» در قرن 17 میلادی پایه سلفی‌گری جدید گذاشته می‌شود: وهابیسم، تفکری مذهبی که بسیار به سلفی‌گری نزدیک است اما بعدها در پیوند با «محمد بن سعود» بنیانگذار عربستان‌سعودی بیش از اندازه گرفتار نفت و سلطنت می‌شود. 2- دوره معاصر می‌توان گفت که وهابی‌ها همه سلفی‌اند اما سلفی‌ها همه وهابی نیستند. با این وجود جریان وهابی، حالا بسیار بیشتر به فکر منافع سیاسی- اقتصادی است. وهابیون سعودی که پیوندهای گسترده با قدرت دارند خود در بسیاری از موارد با سلفی‌های دیگر دچار اختلافند. سلفی‌های عمده دیگر اما هنوز هم پی اخلاق ناب مقبولشان هستند با ابزاری که میان گروه‌های مختلف بسیار متفاوت است. آنچه سلفی‌ها را در دوره معاصر از دیگران متمایز می‌کند، پافشاری آنان بر رویارویی با مدرنیزاسیون و تجددگرایی است. «وندی کریستیانسن» در ضمیمه مقاله‌ای در «لوموند دیپلماتیک» می‌نویسد: «ریشه‌های سلفی‌گری را باید در تجدد اسلامی پایان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، تحت‌تاثیر متفکرانی چون سیدجمال‌الدین افغانی [اسدآبادی]، محمد عبده و رشید رضا جست‌وجو کرد. بنا بر اعتقاد آنان، مسلمانان به غرب امکان داده بودند تا اصول متعلق به اسلام واقعی را به انحصار در آورند و این امر موجب تاخیر و ضعف مسلمانان شده‌است. یکی از سازمان‌یافته‌ترین جنبش‌ها «اخوان‌المسلمین» بود که در سال ١٩٢٨ در مصر بنیان نهاده شد. هواداران «حسن البنا» بنیانگذار اخوان‌المسلمین در شاخه‌های کشورهای خاورمیانه رفته‌رفته بیشتر و بیشتر شدند تا جایی که باعث نگرانی حکام محلی گشتند. 3- سلفی‌گری جهادی اما از پس از گسترده‌شدن وهابیت تا همین حالا شماری از مسلمانان وهابی و سلفی آموزه‌های عبدالوهاب را در اعتلای دین کافی ندانسته و شدت عمل بیشتر را خواستار بوده‌اند. «سیدقطب» از نامدارترین آنهاست. سیدقطب به نوعی پایه فکری سلفی‌گری جهادی را گذاشت. او بر این اعتقاد بود که دنیا به مقطعی بحرانی رسیده و جهان اسلام دچار بی‌توجهی کفرآمیزی نسبت به «جاهلیه» شده است. آنچه در دوره معاصر بر این جریان رفته گروه‌های بسیار تندرویی را شکل داده که بیشتر به عنوان «بنیادگرایان» خوانده می‌شوند. از مهم‌ترین وجهه‌های تمام گروه‌های میانه‌رو و تندرو سلفی، دشمنی با شیعیان است. گروه‌های تکفیری که خواهان حذف کامل شیعیانند از تندروترین این جریان‌ها هستند. آنچه سلفی‌گری جهادی نامیده می‌شود در جایی مانند افغانستان که دستش به سلاح رسیده خون‌های بسیار ریخته و در جایی مانند مصر که هنوز قدرت زیادی ندارد در کوشش برای حذف مخالفان و زنان کم نگذاشته است. «محمد حافظ» در کتاب «بمب‌گذاران انتحاری عراق» شاخصه‌هایی را برای سلفی‌گری جهادی برمی‌شمارد که از جمله آنها رد هر نوع «بدعت» در اسلام، مجازبودن و ضرورت «تکفیر» که باید به توبه یا اعدام منجر شود و مرکزیت‌داشتن «جهاد» علیه رژیم‌های ملحد. 4- پیش و پس از 11 سپتامبر به این ترتیب تندروترشدن سلفی‌ها ادامه می‌یابد. یکی از مهم‌ترین مقاطعی که به گسترش و رادیکالیزه‌شدن بیش از پیش آنها یاری رساند اشغال افغانستان از سوی شوروی و مسلح‌شدن اسلامگرایان مختلف از سوی کشورهای همسایه و غربی بود. قبل از پیش‌آمدن موقعیت افغانستان هم در جای‌جای جهان، گروه‌های اسلام‌گرایی که تاب مخالفت یا استدلال نداشتند علیه تفکرها، افراد و دولت‌هایی دست به حملات کوچک و بزرگ می‌زدند اما القاعده که از مهم‌ترین گروه‌های سلفی است و سال‌هاست که دیگر محدود به یاران «بن‌لادن» نیست در افغانستان متولد و در عراق گسترده‌ترین جهادگرای تاریخ شد. این دوره را می‌توان دوره‌ای دانست که به بسیاری از مسلمانان مستعد پذیرش اندیشه‌های سلفی بخت آن را داد که میدانی از جنگ «حق علیه باطل» را بیابند. درست مانند آنچه پس از 11 سپتامبر روی داد در این دوره هم کشورهای غربی در رادیکالیزه‌ترکردن بخشی از مسلمانان مقصر بودند. اما حملات 11 سپتامبر همان‌طور که بسیاری چیزها را در سیاست و اقتصاد و جامعه و ارتش و... دگرگون کرد، گروه‌های سلفی را نیز دارای انگیزه‌های بیشتر کرد. موفقیت حملات به برج‌های دوقلو هم انگیزه‌ای برای شبه‌نظامیان دون‌پایه بود و هم بازیچه‌ای در دست رهبران تندرو. نفرت ایجادشده از مسلمانان در غرب - جدای از بهنجار یا بنیادگرابودن آنها - هم به این وضعیت کمک کرد. حمله به افغانستان و عراق نیز جبهه‌هایی پرشمار فراهم آورد برای کسانی که به خیال رفتن به بهشت، اسلحه به دست یا نارنجک به کمر بیگناهان را می‌کشتند. با این همه این دو دوره، چه پس از حمله شوروی و چه پس از حمله آمریکا و متحدانش به افغانستان، دوره‌هایی است که سلفی‌هایی که به خط مقدم نبرد نرفته‌اند، کمتر در سیاست رخ می‌نمایند. یا از آن‌رو کشورهایی که جمهوری‌های دیکتاتوری یا سلطنت‌های تمامیت‌خواه دارند اجازه باشندگی آنان را نمی‌دهند یا از آن‌رو که اینان خود سرگرم اعمال شخصی خویشند. این دوره‌ای است که به قول رابین رایت، نویسنده کتاب «جنبش قصبه: خشم و شورش در جهان اسلام»، در آن «سلفی‌ها از سیاست دوری می‌کردند و تا وقتی که حاکمان مستبد، مسلمان بودند مشتاقانه آنها را می‌پذیرفتند.» ب- اکنون اما با خیزش‌های جهان عرب که در سال 2011 میلادی از تونس آغاز شد و تقریبا در تمام کشورهای عرب خاورمیانه شورش‌هایی محدود یا وسیع ایجاد کرد، بسیاری از سلفی‌ها تلاش کردند جای سلفی‌های جهادی را بگیرند گرچه در اصول فکری تفاوت‌هایی عمده با آنان نداشتند. هم‌اکنون هم هنوز گروه‌هایی مانند «جبهه نصرت» در سوریه مشغول «جهاد علیه کافران» هستند. می‌توان گفت هرچه جنگ داخلی سوریه طولانی‌تر شود، قدرت گروه‌های سلفی سوری نیز افزایش خواهد یافت. 1- خیزش‌های خاورمیانه به هر روی خیزش‌های عربی فرصتی تازه برای سلفی‌ها پدید آوردند. آنچه بسیاری از مردم جهان عرب برایش به اعتراض برخاسته بودند نان و دموکراسی بود. گرچه شورش تونس با خودسوزی جوانی که زندگی‌اش را باخته بود آغاز شد، اما دهه‌ها دیکتاتوری در این کشور و در دیگر کشورهایی که تجربه‌گر خیزش مردمی بودند باعث شد اعتراضات معیشتی و اقتصادی خیلی زود رنگ آزادی بگیرند. چنین بود که اعتراضات «بهار عربی» نام گرفت اما همین فرصت‌طلبی سلفی‌ها از مواردی بود که باعث شد برخی نظریه‌پردازان فرارسیدن «تابستان عربی» را دیرتر از موعد پیش‌بینی کنند. سلفی‌ها در بسیاری از کشورهایی که شاهد اعتراضات بودند، در تظاهرات ایفای نقش کردند و بخشی از مخالفان را به خیابان‌ها آورده و منسجم‌تر از پیش عمل کردند. ولی ایده‌آل‌های آنان متفاوت بود و هست. «رابین رایت» که همکار «موسسه صلح ایالات متحده» و «مرکز بین‌المللی نخبگان وودرو ویلسون» هم هست، می‌نویسد: «سلفی‌ها بسیار بیشتر از آنچه احزاب اسلام‌گرای مدرن‌تر و بزرگ‌تری که در انتخابات مصر، تونس و مراکش محبوب بوده‌اند، در محدودکردن زندگی سیاسی و شخصی پیش می‌روند. برای بیشتر اعراب، فریاد اجتماعات، عدالت اقتصادی و سیاسی است اما برای سلفی‌ها مساله تقوا هم هست.» 2- ناهماهنگ با انقلاب در سال‌های اخیر آنقدر فتواهای نابخردانه از سوی مفتی‌ها و علمای وهابی و سلفی داده شده که خواندن تجربه رابین رایت در مصر بیش از آنکه خنده‌آور باشد تهوع‌آور است. شیخ محمد الکردی، از اعضای حزب النور، پس از انتخاب‌شدن به عنوان نماینده پارلمان در دیداری به رایت می‌گوید: «دو انتخاب بیشتر ندارید: بهشت یا جهنم. اینکه شما الان در این اتاق با ما هستید مشکلی ندارد. شما میهمانید و ما می‌دانیم که چرا اینجایید. اما شما یک زن هستید و ما سه مرد هستیم و همه‌مان می‌خواهیم با شما ازدواج کنیم.» خود رایت در نوشته‌ای در «نیویورک‌تایمز» می‌نویسد ازدواج احتمالا بهترین تعبیری بوده که او می‌توانسته به کار ببرد! چه جای شگفتی است که همین چندی پیش فتوایی در حرام‌بودن روشن‌بودن کولر در زمان تنهایی زن در خانه صادر شد، مبادا همسایه از بودن او در خانه آگاه شود. این نمونه سلفی‌های در قدرت جهان امروز عرب است. در تونس راشد الغنوشی، از رهبران میانه‌رو اسلامگرا، می‌گوید سلفی‌های تونس با تنظیم قانون اساسی مخالفند. در لیبی سلفی‌ها نگران اماکن تاریخی صوفیانند. اینکه سلفی‌های جهادی سلاح بر زمین بگذارند خوب است - که البته تجربه نشان داده که بسیاری از آنان حتی با آماده‌بودن شرایط کنشگری سیاسی هم مبارزه مسلحانه را ترجیح می‌دهند - اما رسیدن آنها به قدرت خطری بسیار بزرگ است که در کوتاه‌مدت زنان، در میان‌مدت سکولارها و دیگر مخالفان و حتی اسلامگرایان میانه‌رو و در درازمدت منافع همه کشورهای همسایه، منطقه و غرب را دچار دردسرهای کلان خواهد کرد. ج- آینده کشورهای غربی، مسلمانان میانه‌رو و مردم کشورهای مسلمان این خطر را کاملا احساس می‌کنند. اما گواه‌هایی در دست است که می‌توان با مرور آنها آینده سلفی‌ها را محدود دانست. 1- سردی انقلابی‌ها سلفی‌ها حتی در موقعیت انقلابی هم از اقبال گسترده‌ای برخوردار نشده‌اند. نگاهی به تاریخ نشان می‌دهد وقایعی مانند شورش‌های خاورمیانه و شمال آفریقا کمتر به میانه‌رو‌ها اجازه قدرت‌نمایی می‌دهد اما در انتخابات مصر، تونس، مراکش و لیبی چیز دیگری رخ داده است. در مصر به‌رغم آنکه سلفی‌ها یک‌چهارم کرسی‌های مجلس را به دست گرفتند، اخوان‌المسلمین که بسیار میانه‌رو‌تر از آنهاست بیشتر کرسی‌ها را از آن خود کرده است. در لیبی سیاستمداران سکولار و لیبرال پیروز انتخابات بودند. در تونس اسلامگرایان میانه‌رو به همراه سکولارها رای آورده‌اند. در مراکش هم میانه‌روهای مذهبی ترجیح مردم بودند. 2- سلفی‌های غیررادیکال تمام کسانی که خود را سلفی می‌نامند و خواستار بازگشت به 14 قرن پیش هستند، تشنه خون دموکرات‌ها نیستند. نباید همه سلفی‌ها را مخالف سرسخت هر نوع دموکراسی دانست. در جریان انقلاب مصر، برخی گروه‌های سلفی در صحرای سینا به حفاظت از کلیساها می‌پرداختند و با ایستادگی برابر گروه‌های تندرو سلفی از تخریب و سرقت این اماکن جلوگیری می‌کردند. رشد چنین گروه‌هایی می‌تواند به حذف اندک‌اندک تندروها کمک کند. 3- متحدنبودن سیاسی این اختلافات در واقع رسیدن سلفی‌ها به قدرت را دشوار می‌سازد. اختلافات گروه‌های مختلف سلفی گاه حتی بنیادین است. مصطفی سلامه، روزنامه‌نگار مصری، می‌نویسد: «واقعیت جنبش سلفی این است که جنبشی چندپاره و نه یکنواخت است. میان سلفی‌ها ایدئولوژی‌های گوناگونی وجود دارد. به علاوه سلفی‌گری پیگیر اولویت‌های سیاسی مشخصی نیست.» اینها کار را برای اتحاد لازم برای رسیدن به قدرت سخت می‌کند. 4- تضاد منافع با غرب از سوی دیگر غرب می‌داند در صورت قدرت‌گرفتن سلفی‌ها منافعش در منطقه و در جهان به خطر خواهد افتاد. کریستین کاریل، استاد ارشد مرکز مطالعات بین‌الملل دانشگاه ام‌آی‌تی، در مقاله‌ای در «فارین پالیسی» با اشاره به نگرانی‌های «رابین رایت» از «هلال سلفی» که در مقاله «نیویورک‌تایمز» به آنها اشاره شده نگرانی‌ها را کاملا بجا توصیف می‌کند. رایت در مقاله‌اش با اشاره به بیداری آمریکا پس از 60سال حمایت از دیکتاتورها و پذیرفتن رای مردم در تونس، مصر، لیبی، مراکش و یمن (یمن را البته شاید باید حذف کرد!) می‌نویسد: «واشنگتن هنوز از سلطنت‌های مستبدی مانند عربستان‌سعودی حمایت می‌کند. سیاست خارجی باید چه به خاطر نفت و چه به خاطر تهدیدهای دیگر کشورهای منطقه اختلاف مختصری داشته باشد اما گره‌زدن موقعیت آینده آمریکا در منطقه با زادگاه سلفیسم و دید تیره و تار آن به نظم نوین به طرز وحشتناکی اشتباه است.» این نگرانی‌ها که با حمایت کشورهایی مانند عربستان، قطر و کویت از وهابی‌گری و سلفی‌گری روزبه‌روز بیشتر می‌شود، گرچه به رویارویی مستقیم ایالات متحده با متحدان منطقه‌ای‌اش منجر نخواهد شد، اما مسیر پیش‌روی سلفی‌ها را بسیار ناهموار خواهد کرد. 5- خردورزی به اینها همه باید آموزه‌های قرون پیش، قرون روشنگری، را افزود که در قرن بیستم همگان را سال‌به‌سال بیشتر به بهره‌گیری از خرد و تکیه‌زدن بر دانش‌های تجربه‌شده و کمک‌گرفتن از فلسفه‌های نوین یا بازبینی‌شده راهنمایی کرده و در قرن 21 در همه قاره‌ها، کشورها، شهرها و روستاها نمود یافته است، پررنگ یا نابرجسته. سلفی‌گری که دسته حجازی‌اش شیعیان را تکفیر می‌کند، دسته جهادی‌اش مسیحیان و یهودیان را و دسته تکفیری‌اش همه را یکسره شایسته مرگ می‌داند، در قرن‌های آینده‌ هزاره کنونی به تاریخ خواهد پیوست. د- پایان زمستان اما فعلا حضور آنان را باید پذیرفت هرچند هواداران‌شان پرشمار نباشند. برخی شمار سلفی‌ها در کل جهان را نزدیک 20‌میلیون‌نفر می‌دانند و این رقم خردی نیست. ویلیام مک کانتس، تحلیلگر مرکز مطالعات استراتژیک سی‌ان‌ای و عضو علمی دانشگاه جان هاپکینز، در مقاله‌ای در مجله «فارن افیرز» با اشاره به حمله سلفی‌ها به سفارت آمریکا در مصر در اعتراض به فیلمی درباره پیامبر اسلام می‌نویسد: «اگر خیزش‌های بهار عربی زمین‌لرزه بودند، حملات آنها مانند پس‌لرزه است و این پس‌لرزه‌ها ادامه خواهند داشت.» اشاره او به حملاتی است که در آنها پرچم القاعده به جای پرچم ایالات‌متحده در سفارتخانه بالا رفت و شعارهایی مانند «اوباما، ماییم همه اوساما (اوسامه بن‌لادن)» در نزدیکی آنجا دیده شد. اما این نویسنده کتاب «یافتن خدایان، ساختن ملت‌ها» در پایان نوشته‌اش می‌آورد: «با ادامه بازسازی منطقه، محتمل نیست که سلفی‌ها به قدرت برسند اما قطعا کسانی که به قدرت برسند را تحت فشار خواهند گذاشت. تا زمانی که اسلامگرایان میانه‌رو به آنها وظایفی را محول کنند، قدرت سلفی‌ها رو به کاهش خواهد گذاشت و پیوستگی‌های آنان بیشتر به خطر خواهد افتاد.» به قول لوکا آنسشی، استاد دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه لاتروب، «بهار عربی» شاید برای برخی «زمستان سلفی» به نظر بیاید، اما حتی اگر زمستانی در کار باشد - که نیست - افزایش توجه مردمان جهان، خاورمیانه و عرب به ایده‌آل‌هایی چون حقوق بشر، مردمسالاری و آزادی اگر نه نشان آخرین روزهای زمستان باشد، نشان رسیدن به واپسین ماه این فصل است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.