ناباکف و جویس
نگار خوشنویس
چرا ناباکف به این فکر افتاد تا «اولیس» جویس را در برنامه کلاسهای خود بگنجاند؟ مطالب ارایهشده در کلاس ناباکف، بعدها در کتاب «درسهایی باب ادبیات» جمعآوری و منتشر شد. این کتاب را نباید با کتاب «درسهایی در باب ادبیات روس» اشتباه گرفت. در این کتاب ادبیات اروپا مدنظر ناباکف بوده است. نویسندگانی مثل فلوبر، پروست، کافکا و جویس. ادموند ویلسون، منتقد ادبی و یکی از حامیان ناباکف از مخالفان سرسخت «اولیس» درسدادن او بود. ولی نویسنده «لولیتا» و «آتش بیفروغ» به خرجش نمیرفت که نمیرفت. نتیجه کار جالب توجه است. «اولیس» به شکل یکی از آثار ناباکف درآمده است. دشواری و نابلدی استاد کار دستش داده است. هرکسی کتاب «درسهایی در باب ادبیات» را خوانده باشد، میداند که ناباکف سروته قضیه را هم آورده است. در همین کتاب فصلهایی به خوانش دقیق جین اوستین، فلوبر و کافکا اختصاص دارد، که دقتنظر و تیزبینی ناباکف را بهخوبی نمایان میکند، اما «اولیس» را به شیوه دقیق و دشوار خود نخوانده است. یعنی نتوانسته است بخواند. ولی چرا ناباکف از عهده «اولیس» برنیامده. اولین ایراد به کار او این است که فصلهای مهمی از کتاب جویس را کنار گذاشته
است. دومین ایراد اینکه با مساله «تکگویی» مالی بلوم بهطرز سلیقهورزانه و بیدلیلی عناد میورزد. و سومین ایراد از روحیهای ناشی میشود که میخواهد میان شخصیتهای اصلی و فرعی تمایز قایل شود. در عوض برای ناباکف مهم است که «اولیس» در 260هزار کلمه نگاشته شده است. در ادامه او این نکته را نیز اضافه میکند که 30هزار کلمه در «اولیس» نامکرر است. بحث آقای ناباکف با طعنهزدن به استادان ادبیات شروع میشود، آنان یواشکی به کتاب «راهنمای دوبلین» مراجعه میکنند و به دانشجویان خود فضل میفروشند. از قضا منابع ناباکف، کاملتر است، «در تمام کتاب، نسخهای از روزنامه ایونینگ تلگراف به تاریخ پنجشنبه 16 ژوئن 1904 به بهای نیم پنی» مرجع جویس بوده است. ناباکف برخی فصلها را با وسواس و جزیینگری درخشانی بررسی میکند، ولی بیهوا از روی فصلهای مهمی از «اولیس» میپرد. دلیل این کارش معلوم نیست. ولی درس نامهاش گزینشی و بر خلاف سیر روایت «اولیس» از آب درآمده است. در ایران ناباکف نویسنده ستایشبرانگیزی است که نوشتن علیه نگرههای انتقادی او، آن هم در متنی تالیفی به مذاق علاقهمندان ناباکف خوش نمیآید. کسانی که مثالات و مصاحبههای او را
خوانده باشند، میدانند که نویسنده خودستا و در عین حال مشکلپسندی است. ناباکف از همینگوی و فاکنر دلخوشی نداشت. بارها آنها را به بیسوادی و بدنوشتن متهم کرده بود. در مورد جویس نظری با این قاطعیت ندارد، ولی در پارهای از بحثهایش به تلویح به مخاطبان خود القا میکند که اگر کسی مثل خودش به جای جویس چنین ماجرایی میخواست بنویسد، کار بهمراتب بهتر از آب درمیآمد. با این حال برای جویسخوانان و جویسپژوهان، «بخش چهاردهم» از اوجهای «اولیس» محسوب میشود. در «بخش گله گاو خورشید» جویس مراحل تحول زبان انگلیسی را با لحنی طنزآلود شرح داده است. به عبارتی، کلاسیکهای ادبیات انگلیس را به «نقیضه» یا «پارودی» مبدل میکند. از نحوه دگرگونشدن زبان لاتین به انگلوساکسون گرفته تا ادبیات الیزابت و حتی دیکنز را جویس در سرتاسر این بخش به شوخی میگیرد. در کنار اینها روایت رمانش را نیز پیش میبرد، مثلا آنجا که در همین بخش سخن از مرگومیر کودکان به میان میآید، جویس با نقیضهسازی زبان دیکنز روایتش را پیش میبرد. جویس خود در نامهای این بخش از کتابش را چنین توصیف کرده است: «دشوارترین اپیزود در اودیسه، به گمانم، هم از جنبه تفسیر و هم
از جنبه اجرا.» در اینجا بحث درباره شگفتی و شکوه بخش چهاردهم «اولیس» را به بعد موکول میکنیم. فقط به همین بسنده میکنیم که این بخش یکسره در بیمارستان میگذرد و موضوع اتفاقات و گفتوگوها بر سر زادوولد و نسبت میان «جمعیت و جفتگیری» است. ولی جویس در پی آن بوده است از هرگونه تاثیرپذیری بدون توسل به طنز از نویسندگان پیشین تبری جوید. بگذریم. آقای ناباکف در باب این بخش از «اولیس» که هم در کلیت روایت کتاب و هم از نظر نویسندگی درخور تامل است، هیچ حرفی ندارد و حتی یک پاراگراف از آن را برای دانشجویان خود مفید فایده نمیبیند. در عوض، بهزعم جناب ناباکف بخش آخر «اولیس» به هیچوجه مطلوب نیست. «مخاطبان بیدلیل بر طبق تمهید سیلان ذهن، متاثر میشوند.» جالبتر اینجاست که ناباکف معتقد است که نحوه تشریح بخش آخر اولیس علمی و واقعگرا نیست. استدلال ناباکف این است که مالی بلوم از وضعیت واقعی تکگویی خود را آغاز نمیکند، بلکه مبنای بخش آخر نوعی حالت مفروض ذهنی است. در پایان نکته عجیبتر اینکه نویسنده روسیالاصل هیچ اشارهای به توازی «اولیس» و اودیسه نمیکند. گویی تاکید بر چنین چیزی بیهوده و بیربط با رمان است. پس لابد بخش
پایانی «اولیس»می شد که بهتر از این نوشته شود. ناباکف پیگیر این ادعای خود نیست. در ادامه سعی میکند تبعات سبکپردازی جویس را تحلیل کند. با خواندن مطالب ناباکف درباره جویس (و فقط جویس) ناخواسته نقد ادبی کارگاهی این سالهای اخیر کشور عزیزمان به ذهن متبادر میشود؛ نقدهایی که بنابر فرض بهترکردن اثر، در پی آناند تا کتاب را چیز بهتری از آنچه هست به مخاطبان خود عرضه کنند. از آنجا که هر چیز موجود میتواند نسخه بهتر ناموجودی را به توهم راه دهد، همیشه باب نقد کارگاهی باز است. با این همه سوال نخست بیجواب باقی میماند: «چرا ناباکف به توصیه ادموند ویلسون- دوست منتقد و حامیاش- وقعی نمینهد و به سراغ اولیس میرود؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.