|

از خیابان انقلاب به بعد-۶

از روزگار رفته حکایت*

پیام حیدرقزوینی

حکایت ویترین کتابفروشی‌های خیابان انقلاب، گونه‌گون و متفاوت است. برخی ناشران اولویت را در ویترین کتابفروشی‌شان به کتاب‌های خود می‌دهند و برخی دیگر به کتاب‌های تازه‌منتشرشده. در این بین اما، گاه کتابی در ویترین یک کتابفروشی می‌بینی که نه این است و نه آن. در کنج ویترین یکی از کتابفروشی‌های راسته انقلاب، مدتی است که جلد سرخ «خروس» گلستان بیش از کتاب‌های خود ناشر یا کتاب‌های تازه‌منتشرشده جلب توجه می‌کند (اگر توجهی باشد برای جلب‌شدن). خروس را «اختران» در تابستان 1384 چاپ کرد. این احتمالا از جمله آخرین کتاب‌هایی بوده که در فضای برآمده از دوم خرداد مجوز چاپ گرفته و بی‌آنکه دستی در آن برده شود منتشر شده. در این چند سال اما، در کتابفروشی‌های انقلاب، دیگر نه از «خروس» خبری بوده و نه از کتاب‌های تازه‌منتشرشده ناشرش. چراکه اختران هم مثل تعدادی دیگر از ناشران و لابد تا اطلاع ثانوی، امکان چاپ کتاب را از دست داده است. هرچند در این سال‌ها حتی اگر اختران هم بود، «خروس» دیگر نمی‌توانست باشد. یا دست‌کم نمی‌توانست بدون کم‌وکاست باشد. خاصه آنکه نویسنده‌اش، گلستانی است که چاپ بی‌بال‌وپر «خروس» در یک مجموعه داستان، به اعتراض وامی‌داردش و درباره ناشری که داستان را ناقص و غلط چاپ کرده می‌نویسد: «... نامشان برخلاف هویت این‌جور کارهای‌شان نشان‌دهنده بی‌معرفتی نیست و نشانی‌شان نزدیک‌تر است به پس‌کوچه‌های هرج‌ومرج تا خیابان «انقلاب» و بسیار دور است و روبه‌رو هم نیست با مرکز دانش و دانشگاه.» و بعد داستان را کامل و دست‌نخورده به چاپ می‌سپارد. اما شرایط این سال‌ها تاب چاپ این کتاب و بسیاری دیگر از آثار اینچنین را نداشت؛ تا بعد چه پیش‌آید. پس در این سال‌ها برای «خروس» خواندن باید به دنبال همان چاپ سال 84 یا افست‌شده آن در دستفروشی‌ها می‌گشتی. به هر حال «خروسِ» در ویترین، به کتابفروشی می‌کشاندت. چند نسخه‌ای از کتاب روی میزی کوچک جاخوش کرده‌اند. انگار که این چند نسخه در این چند سال دوام آورده‌اند؛ مانده‌اند. انگار می‌دانسته‌اند قاعده چگونه‌ماندن را. برعکسِ خروس داستان که ماندن نمی‌داند و نمی‌ماند. خروس پابسته گیر افتاده، چه کند جز تقلا و بال و پر زدنی بیهوده. «خروس تا روی خاک آمد جنبید تا بلند شود انگار داشت عادت به پای بسته و فکرِ به کار بستن آن می‌کرد، انگار یاد می‌گرفت باید چه جور با پای بسته خیز بردارد. یک بال با زور بر زمین میزد تا با بال دیگرش خود را از جا بلند کند... .» داستان «خروس» در روزهای آخر سال 1348 و تابستان 1349 نوشته شده. بعد از داستانی به نام «هارها» گلستان در ابتدای کتاب نوشته: «در هر دو این داستان‌ها قصدم نمودن دید و شناختم از روزگار حاضر و حاکم بود، اما برای نمایاندن تمام آنچه دیده بودم و می‌دیدم، نشان‌دادنش ضروری بود، در این دو قصه گسترشی درخورند نمی‌شد داد هرچند روزگار را در آنها فشرده‌تر می‌نمایاندی.» اگرچه «خروس» بسیار تک‌وتوک در کتابفروشی‌ها پیدا می‌شود اما چند کتاب دیگر از گلستان را هنوز می‌توان در قفسه‌های کتابفروشی‌ها یافت. از جمله: «از روزگار رفته حکایت»، «آذر، ماه آخر پاییز»، «اسرار گنج دره جنی» و «گفته‌ها» که البته از روزگار رفته حکایت، قصه‌ای است بلند از مجموعه «مد و مه» که کل مجموعه، سال‌هاست تجدیدچاپ نشده است. کتابفروشی انتشارات امیرکبیر شاید امروز کتابفروشی انتشارات امیرکبیر را بتوان بزرگ‌ترین کتابفروشی راسته انقلاب دانست. بزرگ‌تر به لحاظ فضا و وسعت کتابفروشی البته؛ و نه چیز دیگر. کتابفروشی‌ای که مدتی پیش بازسازی شده و امروز از معدود کتابفروشی‌هایی است که کافه کتاب هم دارد. بسیار گفته‌اند که روزی و روزگاری امیرکبیر در شمار مهم‌ترین ناشران عمومی بوده است. ناشری دوران‌ساز، با آثاری درخشان و البته بعدها از جمله آشکارترین نمادهای چرخش دوران. امیرکبیر در سال 1328 پا گرفت. به قول پایه‌گذارش، عبدالرحیم جعفری، «علت انتخاب اسم امیرکبیر آن بود که من دو اسم دارم. یکی تقی و دیگری عبدالرحیم که اسم شناسنامه و اسم رسمی من است. موقعی که تصمیم گرفتم یک موسسه نشر ایجاد کنم برای تعیین نام آن خیلی مطالعه کردم؛ کتاب‌ها و دیوان‌ها و تاریخ‌ها را گشتم. اسم گل‌ها، اسم شهرها، اسم رودخانه‌ها، شرق، غرب، اسم شعرا هرچه که بود. فکر کردم بهترین اسم، اسم امیرکبیر است. امیرکبیر واقعا یک رجل سیاسی بود. هم خدمتگزار فرهنگ بود و هم خدمتگزار مملکت. خوشنام و محبوب ملت ایران بود. به اسم کوچک من هم می‌آمد. اسم خوبی بود. در خیابان ناصرخسرو موسسه امیرکبیر را بنیان نهادم. بالای چاپخانه آفتاب بالاخانه‌ای بود چهار در چهار متر.» (فصلنامه گفت‌وگو، شماره7، 1374) و البته که امروز امیرکبیر فقط یک رجل سیاسی محبوب در دوران منحط و ازپادرافتاده قجری نیست. نامی است درج شده بر بسیاری از کتاب‌هایی که چندین نسل خوانده و می‌خوانند و نیز آرمی حک‌شده بر آنها؛ کار محمد بهرامی. سواری و ارابه‌ای؛ با اسبی که روی دو پایش بلند شده، تا احتمالا نمادی باشد از حرکت به پیش، با بیشترین سرعت. از جمله اولین کتاب‌هایی که به اسم امیرکبیر منتشر شدند مجموعه‌ای است با نام «چه می‌دانم؟» مجموعه‌ای که مجله «یغما» در دی 1328 اینگونه معرفی‌اش می‌کند: «تازگی و اهمیت مطالب این رسایل را از نام و عنوان آنها می‌توان دریافت و زیبایی قطع و چاپ آن نیز درخور تمجید است. در این برهه از زمان که ارباب رسائل و مطبوعات جلب منافع خود و خوشنودی خوانندگان را در انتشار مطالب و داستان‌های بی‌پروپا و بر موضوع‌های علمی و ادبی ترجیح می‌نهند چاپ و انتشار منظم اینگونه رسایل ساده و سودمند مخصوصا برای محصلین جوان به منزلت واکسنی است که آن را از آلودگی‌های خواندنی‌های زیان‌آور مصون می‌دارد و اندک اندک به فراگرفتن آنچه برایشان مفید است و در زندگانی به کارشان می‌آید، خو می‌دهد. امیدواریم این موسسه پایدار بماند و به معارف خدمت کند و از روش خود عدول ننماید و گرچه چون ما زیان بیند.» امیرکبیر تا سال‌های سال «پایدار» ماند، به انتشار کتاب‌هایی پرداخت که برخی از آنها با گذشت چند دهه از چاپشان هنوز در دست‌دوم‌فروشی‌های انقلاب دیده می‌شوند. بعد از مجموعه «چه می‌دانم؟»، امیرکبیر برخی کتاب‌های جلال آل‌احمد را به چاپ رساند و نیز از جمله نخستین آثاری که از همینگوی به فارسی ترجمه شده بود: «زندگی خوش کوتاه فرنسیس مکومبر» که ابراهیم گلستان به فارسی برگردانده بود. همین‌طور اثری از توماس مان با نام «پیروزی آینده دموکراسی» با ترجمه محمدعلی اسلامی ندوشن. اما امیرکبیر با آثار صادق هدایت و برخی آثار احمد کسروی مثل «تاریخ مشروطه» و «تاریخ 18ساله آذربایجان» جای خود را در فضای نشر ایران تثبیت کرد و شناخته شد. در آن سال‌ها فعالیت‌های امیرکبیر در حوزه‌های مختلف، آن را بدل به یکی از پیشروترین ناشران ایرانی کرده بود. امیرکبیر در دهه 40 با همکاری نادر ابراهیمی بخشی مربوط به کتاب کودکان هم به وجود آورد و شاید شناخته‌شده‌ترین کتاب‌هایی که در زمینه کتاب کودک منتشر کرد، مجموعه «کتاب‌های طلایی» بود که در سال‌های پیش از انقلاب به تیراژ 20هزار نسخه هم رسیده بود. از ویژگی‌های این مجموعه، طرح و لوگوی مشترک، نقاشی‌های روی جلد و داخل کتاب، تنوع عناوین و چاپ بسیار خوب آنها بود. در طول 30سال فعالیت جعفری در امیرکبیر، این انتشارات به‌جز انتشار کتاب‌های مهم و درخشان، کارهای ماندنی دیگری هم کرد. از جمله پرداخت حق‌التالیف به نویسندگان و مترجمان (چیزی که قبل از آن چندان رسم نبود)، تدارک چاپخانه‌ای مجهز و ایجاد تغییر و تحول در تولید و توزیع کتاب‌های درسی. به‌جز این، امیرکبیر فرهنگ‌ها و دایره‌المعارف‌های مهمی را هم به چاپ رساند. مثل فرهنگ معین و دایره‌المعارف مصاحب. اما اگر امروز کتابفروشی این انتشارات را ببینی، در نگاه اول چیزی بین کتابفروشی عمومی و دانشگاهی به نظر می‌آید. امیرکبیر ناشری عمومی است اما در ویترین کتابفروشی‌اش کتاب‌های کارشناسی‌ارشد موسسات کنکور هست و از همان بیرون کتابفروشی، تبلیغات بعضی موسسه‌های کنکور در داخل کتابفروشی دیده می‌شود. ویترین امیرکبیر نشان می‌دهد که فعالیت امروز این انتشارات فاصله زیادی با گذشته آن دارد. دست‌کم در ظاهر کتابفروشی، کنکور و کتاب‌های مربوط به آن اهمیت بیشتری نسبت به دیگر کتاب‌ها دارند. در ویترین، برخی از کتاب‌های تازه‌منتشرشده خود امیرکبیر هم دیده می‌شود. برخی کتاب‌های دیگر ویترین هم اگرچه مستقیما به کنکور مربوط نیستند اما به هر حال بیشتر جزو منابع دانشگاهی به شمار می‌روند. مثل کتاب «نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر» جورج ریتزر که محسن ثلاثی به فارسی ترجمه کرده و توسط نشر علمی منتشر شده است. اثری که از جمله منابع علوم اجتماعی در دانشگاه به شمار می‌رود. امیرکبیر ویترین دیگری هم دارد که مربوط به بخش کودک و نوجوان کتابفروشی است. اما وارد کتابفروشی که شوی، قفسه‌های کتابی که بر اساس موضوع چیده شده‌اند پیش رویت قرار می‌گیرد. تقریبا در تمام حوزه‌ها هم قفسه وجود دارد. از روانشناسی و مدیریت گرفته تا جامعه‌شناسی و تاریخ و کامپیوتر و مهندسی. هرچند وقتی که میان قفسه‌ها می‌گردی می‌بینی که کتاب‌ها دقیقا بر اساس نام قفسه‌ها هم چیده نشده‌اند. اما این، همه کتابفروشی نیست که تقریبا نیمی از آن است. نیمه دیگر کتابفروشی در زیرزمین آن قرار گرفته است. از پله‌ها که پایین بروی، با بخش ادبیات کتابفروشی امیرکبیر مواجه می‌شوی. میز مارپیچ زیرزمین، کتاب‌های تازه‌منتشرشده را در خود جای داده و زیر آن هم رمان‌ها و مجموعه داستان‌های امیرکبیر جای گرفته‌اند. رمان‌ها و مجموعه داستان‌هایی که در سال‌های پیش از انقلاب توسط این انتشارات چاپ شده بود و در سال 90 با ویراست جدید و البته با تغییراتی مجددا به چاپ رسیدند. آثاری کلاسیک که برخی از آنها از شاهکارهای ادبیات جهان به شمار می‌روند و با ترجمه‌هایی درخشان هم به فارسی ترجمه شده‌اند. از میان این کتاب‌ها می‌توان به این آثار اشاره کرد: «باباگوریو» بالزاک با ترجمه به‌آذین، «گتسبی بزرگ» فیتز جرالد با ترجمه کریم امامی، «دشمنان» چخوف با ترجمه سیمین دانشور، «تاریک‌ترین زندان» ایوان اولبراخت با ترجمه محمد قاضی، «صدسال تنهایی» مارکز با ترجمه بهمن فرزانه و... مساله عجیب در مورد این آثار، که همگی جزو ادبیات کلاسیک هم به شمار می‌روند، این است که ممکن است برخی از آنها با وجود اینکه در سال 90 منتشر شدند دیگر تجدیدچاپ نشوند. برای مثال چاپ «صد سال تنهایی» مارکز تمام شده و از قرار، امکان چاپ مجدد آن هم دیگر وجود ندارد. در حالی که در همه این سال‌ها این کتاب، پای ثابت دستفروشی‌ها و دست دوم فروشی‌های انقلاب بوده است. در همین کتابفروشی امیرکبیر هم این کتاب‌ها جزو آثار پرفروش چند مدت اخیر بوده‌اند. انگار سایه گذشته و «روزگار رفته» همه‌جوره بر فراز سر امیرکبیر قرار دارد، چرا که دیگر پرفروش‌های این کتابفروشی هم تقریبا آثاری‌اند که در گذشته به چاپ رسیده‌اند. کتاب‌هایی مثل «خداحافظ گاری کوپر»، «مادام بواری» و «کوری» البته مجموعه شعر فاضل نظری با نام «ضد» هم در این مدت فروش خوبی در این کتابفروشی داشته است.
* عنوان داستانی از ابراهیم گلستان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.