|

«گفتمان اعتماد» و ضرورت مشارکت حداکثری

فائزه توکلی . پژوهشگر تاریخ

اعتماد، باوری قوی به اعتبار، صداقت و توان یک فرد، انتظاری مطمئن و اتکا به یک ادعا یا اظهار نظر بدون آزمون‌کردن آن است. در تعریف دیگر، اعتماد عبارت است از اطمینان به دیگران با وجود امکان فرصت‌طلبی، عدم‌قطعیت و مخاطره‌آمیزبودن آنان و می‌توان اعتماد را نوعی شرط‌بندی در مورد کنش‌هایی دانست که دیگران در آینده انجام خواهند داد. تعاریف بالا از مفهوم «اعتماد» توسط برخی از اندیشمندان علوم اجتماعی است. واژه اعتماد (trust) در فرهنگ آکسفورد به‌عنوان اتکا یا اطمینان به نوعی کیفیت یا اطمینان به حقیقت یک گفته توصیف می‌شود. اعتماد اجتماعی را می‌توان داشتن حسن‌ظن به دیگران در روابط اجتماعی، که دارای دو طرف اعتماد‌کننده (Trustee) و اعتماد شونده (Truster)، فرد یا گروه است، دانست که تسهیل‌کننده روابط اجتماعی بوده و امکان سود یا زیان را در خود نهفته دارد. اعتماد نوعی ایمان و اعتقاد افراد به جامعه در اهمیت موضوع اعتماد همین بس که در سال 2012 در ژاپن، همایشی با موضوع «اعتماد» برگزار شد. اهمیت «گفتمان اعتماد» در شرایط کنونی که کشور عزیز ما در مقطع حساس و سرنوشت‌ساز انتخابات ریاست‌جمهوری قرار دارد، شرط ضروری مشارکت حداکثری مردم است. اعتماد مفهومی دو بعدی است که شامل: اطمینان نسبت به مقاصد و انگیزه‌های طرف مقابل و یکرنگی و صمیمیت در اعمال و گفتار طرف مقابل، ‌می‌باشد. «بسیاری از فیلسوفان اجتماعی نظیر ‌هابز و توکویل معتقدند که اعتماد، تنش‌ها را کاهش داده و انسجام را افزایش می‌دهد. به اعتقاد بک، اعتماد فضایی است که زندگی انسانی در آن جریان می‌یابد... وقتی اعتماد صدمه می‌بیند، جامعه به عنوان یک کل آسیب می‌پذیرد و وقتی از میان می‌رود، اجتماعات تزلزل پیدا می‌کند و فرو می‌ریزد» (کافی، 1380: 9). جامعه‌شناسان مساله اعتماد را در رابطه با نظم اجتماعی و از منظر کلان مورد بررسی قرار داده‌اند. مهم‌ترین مساله برای بنیانگذاران جامعه‌شناسی، اعتماد و همبستگی اجتماعی است، یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی غیرممکن است. اعتماد به منزله سرمایه اجتماعی کشور اعتماد اجتماعی مهم‌ترین مولفه سرمایه اجتماعی است و همکاری و تعاون داوطلبانه، سرمایه اجتماعی دلالت بر صورت‌هایی از سازمان اجتماعی چون اعتماد، قواعد و شبکه‌ها دارد که می‌توانند کارایی جامعه را از طریق کنش‌های متناسب تسهیل کنند. در بررسی ادبیات اعتماد، سه رهیافت فکری وجود دارد: از منظر روانشناسی اجتماعی، اعتماد به‌عنوان ویژگی فردی مطرح می‌شود و بر احساسات، عواطف و ارزش‌های فردی مبتنی است. در این خصوص تاکید بر حق رای تمامی اقشار و تشویق به مشارکت افراد در انتخابات به فراخور خواسته‌های آنان و ایجاد جو سالم انتخاباتی و استقلال آن، از پیش‌شرط‌های حتمی است. در این مورد تعیین هیات‌های ویژه نظارت بر سلامت انتخابات از میان افراد محلات اهمیت فراوان دارد. از منظرجامعه‌شناختی اعتماد به‌عنوان ویژگی اصلی روابط اجتماعی یا ویژگی نظام اجتماعی مفهوم‌سازی می‌کند. اعتماد در این دیدگاه بیشتر به‌عنوان یک ویژگی جمعی مورد توجه قرار می‌گیرد. در این شیوه برای جلب حداکثری در شرایط کنونی و نقد برخورد‌های افراطی پیشین، درجه اعتماد روابط اجتماعی کنونی بالا خواهد برد. در شکل رهیافت ترکیبی بر توانایی بالقوه «گفتمان اعتماد اجتماعی» در پرکردن شکاف میان سطوح خرد و کلان جامعه اهمیت دارد. در این نوع برداشت، اعتماد این توانایی را به ما می‌دهدکه نشان دهیم چگونه اعتماد در سطح فردی می‌تواند در سطح کلان که انتزاعی‌تر است رابطه برقرار می‌کند. مثلا شفاف‌سازی در کاستی‌های انتخابات پیشین و اذعان به دخالت برخی عناصر معاند می‌تواند در مشارکت مثبت و حداکثری مردم و اعتماد‌سازی به قدری موثر باشدکه زمینه اطمینان مردم به دریافت نتایج حتمی را دریابند. گفتمان اعتماد برای پیشبرد موفق اقتصاد نیز می‌تواند خیر عمومی باشد و در حل موثر مشکلات ضروری است، زیرا «مشوق مبادله اطلاعات» مناسب است و تعیین می‌کند که آحاد مردم به رییس‌جمهورشان اجازه دهند که بر سر نوشت‌شان تاثیر بگذارند یا خیر؟ نتیجه آنکه «اعتماد» از ابعاد و ارکان نظم اجتماعی است و بدون آن نظم اجتماعی برقرار نخواهد شد. اعتماد اجتماعی یکی از ارکان سرمایه اجتماعی و چه بسا مهم‌ترین رکن و دستاورد آن است. بنابراین جامعه‌ای از حیث اجتماعی غنی است که اعتماد بالایی در آن جامعه، در سطوح مختلفش وجود داشته باشد. هم اعتماد بین اشخاص و در سطح خرد و فردی و هم اعتماد بین اشخاص و نهادها و هم اعتماد بین ارکان و واحدهای تشکیل‌دهنده جامعه مانند حکومت باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.