|

پیش‌بینی‌پذیری و سلامت روان

دکتر بهنام اوحدی . روانپزشک خانواده

مغز و روان آدمی از دیرباز و همان دوران غارنشینی، با پیش‌بینی نسبتی نزدیک داشته است. پیش‌بینی‌پذیری به شرطی‌سازی‌ای می‌انجامد که بار اندیشیدن و باز اندیشیدن و درنگ دوباره و چندباره را از دوش آدمی برداشته و بخشی از کنش‌ها و واکنش‌های او را خودکار (اتوماتیک) می‌سازد. پیش‌بینی نسبت به چگونگی آب و هوا مانند رخ‌دادن توفان، از راه رسیدن سرما یا گرما یکی از پیش‌بینی‌های غریزی همه جانوران و از جمله آدمی بوده که ادامه زندگی را ممکن و مهیا می‌ساخته است. جانوران و آدمیان از دیرباز با پیش چشم و ذهن‌نشاندن پیش‌بینی‌های خویش، به کنش و واکنش متناسب با آن پیش‌بینی‌ها پرداخته و خود را برای شرایط ناگوار یا گوارا آماده می‌ساخته‌اند. از این‌رو پیش‌بینی‌پذیری چیستی و چگونگی محیط زندگی بخش مهمی از سلامت روان آدمی و دیگر جانوران است. مانند دیگر جاهای گیتی، در سرزمین جورواجور ما نیز بسته به چگونگی اقلیم و آب و هوای زندگی، مردمان شرطی‌شدن‌ها و کنش‌ها و واکنش‌های خودکار خودشان را داشته و دارند. همین کنش‌ها و واکنش‌های خودکار و بی‌درنگ، بخش سترگی از فرهنگ هر زادبوم را پدید می‌آورد. کنش‌ها و واکنش‌های بی‌درنگ آن کسانی که در گیلان و مازندران زاده و پرورش یافته‌اند با کنش‌ها و واکنش‌های خودکار مردمان کویر یزد و کرمان همسان نیست؛ آنچنان که کنش‌ها و واکنش‌های کوهپایه‌نشینان آذربایجان و بختیاری با ساحل‌نشینان بوشهر و بندرعباس دیگرگون است. همه این ناهمسانی‌ها به دلیل شرطی‌شدن‌های درونی گوناگون این مردمان در درازای زندگی‌شان در رویارویی با رخدادهای پیرامون است. پیش‌بینی‌پذیری یک اجتماع، به منزله ثبات اجتماعی‌-‌اقتصادی آن اجتماع برشمرده می‌شود چراکه آدمیان یک اجتماع باثبات (پیش‌بینی‌پذیر)، مجبور و محکوم به بازاندیشی‌های فراوان و درنگ‌های پیاپی برای هر تصمیم ساده نیستند و بسیاری از کنش‌ها و واکنش‌های زندگی روزمره، بدون چالش و کشمکش و به گونه‌ای خودکار - با کمترین درنگ و اندیشه - انجام می‌شود. اما در یک اجتماع پیش‌بینی‌ناپذیر (بی‌ثبات)، مردمان برای هر کنش و واکنش خود مجبور و محکوم به بازاندیشی‌ها و درنگ‌های پیاپی هستند که بار گرانی از فشار (استرس) و تنش روانی بر آنان وارد می‌کند که آنان را در آستانه دچارشدن به اختلالات روانی همچون افسردگی، اضطراب، وسواس و حتی روان‌پریشی می‌نشاند. ذهن آدمی همچون دیگر جانوران نیازمند پیش‌بینی‌پذیری در راستای دستیابی به آرامش است. هنگامی که داده‌های ذهنی آدمی از رخدادهای پیرامون، آسان و شتابان دگرگون شوند، روان آدمی باید هرآن آماده نشان‌دادن کنش و واکنش همخوان و هماهنگ با ایستار نوین باشد. چنین چیزی آدمی را در ایستار بیش‌هوشیاری و بیش‌واکنش‌نمایی می‌نشاند که در درازمدت بار و فشار (استرس) روانی گرانی را بر او وارد می‌سازد. همین بیش‌هوشیاری و بیش‌واکنش‌نمایی پیگیر و پیاپی است که در درازمدت آدمی را دچار اختلالات گوناگون روان‌نژندی و روان‌پریشی می‌سازد. بی‌دلیل نیست که پیش‌بینی‌ناپذیری در پهنه اجتماع و اقتصاد، «بحران» خوانده می‌شود؛ بحران‌هایی که شادی و آرامش - این دو ثروت بی‌همتا - را از مردمان ستانده و جای آن، استرس و اضطراب می‌نشانند؛ استرس و اضطرابی که به محض مزمن و مداوم‌شدن، نخست افسردگی خفیف و متوسط و سپس افسردگی ژرف و سترگ به ارمغان می‌آورند. آسان و شتابان‌ترین ارمغان پیش‌بینی‌پذیری در هر اجتماع، آرامش است. نبود آرامش، جایی برای پیدایش شادی باقی نمی‌گذارد. آرامش و شادی که نباشد، دیگر هیچ‌چیز سر جای خودش بند نمی‌شود. افسارها از هم‌گسیخته می‌شود و مردمان دچار بیماری و سرکشی می‌شوند. نخستین چیز که رنگ می‌بازد، «قانون» است. سرپیچی از قانون، زرنگی و زبلی برشمرده می‌شود و دورویی و چندرویی و زیروروکشی هنر و توانمندی. اینگونه است که جامعه جنگل می‌شود و گوهر انسانیت در پرتو کنش‌ها و واکنش‌های غریزی رنگ می‌بازد. در چنین ایستاری، رخدادهای ناگوار و دهشتناک صفحه حوادث روزنامه‌ها به هیچ‌روی شگفت‌انگیز نخواهد بود. جامعه افسارگسیخته، درگیر و گرفتار اختلالات روانی جورواجور می‌شود. به گونه‌ای واژگون، در اجتماعات باثبات (پیش‌بینی‌پذیر)، این افسارگسیختگی رخ نمی‌دهد چراکه نه‌فقط فردا، که فرداها هم پیش‌بینی‌پذیر هستند و آدمی برای یک کار کوچک همچون خریدن یا فروختن خانه یا خودرو، دچار دلهره و هراس و فشار و تنش نمی‌شود. قیمت‌ها هر چند سال یک‌بار آن هم به گونه‌ای اندک افزایش می‌یابند و تورم کاملا در مهار است. فروشنده چند روز بعد دبه درنمی‌آورد، زیر معامله نمی‌زند و تقاضای افزون نمی‌کند. فرجام واپسین این فرآیند، آرامش است؛ آرامشی که همه چیز را سر جای خود می‌نشاند و بندها را استوار و پایدار نگاه می‌دارد. در سرزمین ما مدت‌هاست که ضرب‌المثلی آفریده شده است که «بگذار امشب بخوابیم تا ببینیم فردا چه از راه می‌رسد.» این نمایانگر ایستار بی‌آرامش ماست؛ ایستاری که در آن قانون‌ها هردم دیگرگون می‌شوند و بخشنامه‌های پیشین با بخشنامه‌های شتابان نوین رنگ می‌بازند. همه بر این اندیشه‌اند که «از این ستون به آن ستون فرج است.» پس آسان کار امروز را به فردا می‌سپارند بلکه بخشنامه‌ای نوین معجزه‌آسا از راه برسد و گره‌گشا شود. برای نمونه، اندک و انگشت‌شمار نیستند آنان که به خدمت نظام‌وظیفه نمی‌روند یا در نیمه می‌گریزند بلکه بخشودگی و معافیتی چند سال دیگر از راه برسد؛ یا وام از بانک می‌ستانند و بازپرداخت نمی‌کنند، تا بلکه گره‌ای گشوده شود و پرداخت برای چند سال یا همیشه به پس رانده شود. در اجتماع پیش‌بینی‌ناپذیر، برنامه‌های راهبردی میان مدت و بلندمدت همواره از آماج خویش عقب هستند و هرگز به فرجام خوشایند نمی‌رسند چراکه در روال پیش‌بینی‌ناپذیری آنچه رنگ می‌بازد، «زمان» است. آری هنگامی که فردا و فرداها پیش‌بینی‌ناپذیر باشند، همیشه فرصتی برای دلیل‌تراشی، توجیه و بهانه‌آوردن هست. نماد و نشان نخست این زمان باختگی و پیش‌بینی‌ناپذیری اجتماع ایرانی، ثانیه‌شمارهای چراغ‌های سبز و سرخ راهنمایی و رانندگی سر چهارراه‌ها هستند. چراغ سبز آسان و شتابان، به یکباره، از سی و چند ثانیه به زیر 10 ثانیه فرو می‌غلتد و چراغ قرمز دلبخواهی روی عددی مثلا هفت یا سه استوار و پایدار، ماندگار می‌شود. از بخت‌خوش، صنعت جهانگردی‌مان به خواب همیشگی فرورفته است وگرنه این ثانیه‌شمارهای افتان و خیزان سر چهارراه‌ها چه پیام‌آوران ناگواری برای بازدیدکنندگان پیش‌بینی‌پذیر این مرز پرگزند پیش‌بینی‌ناپذیرمان می‌بود!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.