لزوم بازنگری در شیوههای بهکارگیری روباتها
برای صلح، نه برای جنگ
آریا صبوری- مهدی طالعماسوله*
روباتها، وسایل هوشمند خودکار یا نیمهخودکاری هستند که امروزه بهکارگیری آنها در جوامع بشری بهشدت گسترش یافته است و بسیاری از ایرانیها نیز (بهطور مستقیم یا غیرمستقیم) از خدمات آنها استفاده میکنند. بیش از 70سال است که روباتهای صنعتی در کارخانههای خودروسازی، محصولات باکیفیت و یکسانی را برای بشر تولید کردهاند. اما روباتهای «بسترپویا» یا همان روباتهای متحرک، نمونه دیگری از روباتها هستند که با تخیل انسان و آنچه در فیلمها از روباتها به نمایش درمیآید، همخوانی بیشتری دارد. روباتهای چرخدار، روباتهای پرنده، روباتهای پادار و... در انواع مدلها و شکلهای مختلف، نمونههای متنوعی از این مدل روباتها هستند. البته در حال حاضر، بسیاری از این روباتها در مراکز تحقیقاتی همچون دانشگاهها مراحل پژوهشی خود را سپری میکنند، ولی تعدادی از آنها نیز روانه بازار جهانی شدهاند که بهطور نمونه میتوان به روباتهای جاروبرقی، روباتهای امدادگر، روباتهای تشخیص دهنده و خنثیساز بمب، هلیکوپترها و روباتهای فیلمبردار پرنده و... اشاره کرد که وظیفه اصلی آنان گستره وسیعی از انواع کمکرسانیها، امداد و ارایه خدمات به
انسانهاست. متاسفانه در سالهای اخیر شاهد رشد چشمگیر مدلهای متنوعی از روباتهای چرخدار، پادار، پرنده و... در شکلهای مختلفی مانند انسان، حیوان، ماشینهای نظامی و... بودیم که کاربرد اصلیشان در عملیات نظامی است. امروزه ارتشهای جهان، از این سربازان آهنی هوشمند (که گاهی خودکارند و در بیشتر موارد به صورت کنترل از راه دور و نیمهخودکار) بسیار استفاده میکنند. هرچند امروزه، اپراتورها و کاربرهای انسانی، با کنترل از راه بسیار دور، از این سلاحهای نوین با قدرت تخریب زیاد استفاده میکنند اما باز هم خطاهای عملکرد، بسیار زیاد است. بارها در رسانههای مختلف، اخبار زیادی درباره هجوم پرندههای بدون سرنشین مجهز به موشک شنیدهایم یا خواندهایم که بهجای نیروهای تروریستی، به روستا، پاسگاه یا حتی مراسم عروسی حمله کرده و بمبها و موشکهایش، از راه دور و بدون هشدار قبلی به آنها اصابت میکرد و جان بیگناهان بسیاری را تاکنون گرفته است. در سالهای اخیر نمایشگاههای مختلف عرضه محصولات روباتیک نظامی در کشورهای مختلف جهان، مشتریان و بازدیدکنندگان بسیاری را از بین اسلحهسازان بزرگ جهان داشته است. اما قوانین روباتیک آسیموف چیزی
غیر از این را برای کاربردهای روباتیک به بشر معرفی کرد. قوانین آسیموف که ابتدا در سه قانون و بعدها با اضافهشدن قانون صفرم آسیموف، به چهار قانون تبدیل شد، آیندهای پر از صلح، زیبایی و خدمات ارزشمند روباتها برای انسانها را نمایان میکرد. قوانین روباتیک آسیموف «آیزاک آسیموف»، دانشمند و نویسنده داستانهای علمیتخیلی بود که شاید به جرات بشود او را معروفترین نویسنده داستانهای روباتیک نامید. قوانینی که او نوشته است، به عنوان قوانین پایه و بنیادی صنعت روباتیک، نزد همگان پذیرفته شده است. قانون صفرم: روبات نباید از طریق اقدام یا عدم اقدام خود، باعث صدمهدیدن نژاد بشر یا کرهزمین شود، یا اجازه دهد به نژاد یا کرهزمین آسیب برسد. قانون اول: روبات نباید از طریق اقدام یا عدم اقدام، باعث صدمهدیدن انسانی شود، یا اجازه دهد به انسان آسیب برسد، مشروط بر اینکه قانون صفرم نقض نشود. قانون دوم: روبات باید دستوراتی را که انسانها به آن میدهند، اجرا کند مشروط بر اینکه قانون اول و صفرم نقض نشود. قانون سوم: روبات باید از خودش محافظت کند،
مشروط بر اینکه قوانین قبلی نقض نشود. با وجود این قوانین روشن و زیبا، شاهد آن هستیم که در سالهای اخیر روباتهایی ساخته شدهاند که این قوانین را به وضوح نقض میکنند. البته این اشکال روبات نیست و مسوول اصلی، انسانهایی هستند که از ابتدای تاریخ بشر تا امروز، در پی استعمار دیگر انسانها در سیاره زمین بودند، سیارهای کوچک و زیبا در لبه کهکشان راهشیری که حیات خود را از ستارهای به نام خورشید میگیرد؛ ستارهای که یکی از چندمیلیارد ستاره شناختهشده در این کهکشان است و در جهانی که میلیاردها کهکشان از همین نوع و مشابههای آن، در عکسهای تلسکوپهای فضایی دیده شده است. زمین تنها گهواره و زیستگاه شناختهشده انسان، این موجود کوچک در این جهان پرعظمت است که قدر آن را ندانسته و ظالمانه با انواع تهدیدها و جنگها، آن را آلوده کرده است و امروزه نیز با استفاده ابزاری غلط از روباتها، این اشتباه قدیمی خود را بار دیگر تکرار میکند ولی این بار خطرناکتر از دفعات قبلی، وسیلهای را ساخته که شاید روزی علیه او قیام کند. چند جمله قبل این نوشتار شاید شبیه فیلمهای علمی-تخیلی باشد، اما سوال اساسی این است که آیا میشود روزی این
روباتها برای شناسایی اهداف خود، دیگر بینیاز از اپراتور شوند و خود به قاتلانی تمامعیار تبدیل شوند؟ جواب این سوال را باید در پیشرفتهای دهههای اخیر در هوش مصنوعی، کامپیوتر، سختافزار، نرمافزار و... جستوجو کرد. اگر کمی در کارکرد روباتها، موبایلها، خودروهای شخصی و... در دهههای اخیر دقت کنیم، رشد چشمگیر سیستمهای هوشمند را در آنها به روشنی مشاهده میکنیم. سیستم شناسایی چهره، سیستم شناسایی صوت، پارک خودکار خودرو، رسم خودکار نقشه محیط، جستوجوی اهداف و اجسام و بسیاری از موارد دیگر که در این نوشتار جای مطرحکردن آن نیست. در کل میتوان اذعان داشت که نمودار رشد این فناوریها دارای شیب مثبت است، البته هنوز هم روباتهایی مانند روباتهای مریخنورد در سیاره مریخ با تمام پیشرفتها و فناوریهای پیچیده خود بهطور کامل هوشمند و خودکار نیستند و با وجود انجام بخشهای بسیاری از فرآیندهای کنترل و هدایت به صورت خودکار، باز هم نیازمند کنترل انسان برای تصمیمگیری نهایی هستند. با نگاهی به تاریخ علم بشر میتوان دریافت که بشر در تمامی علوم، ابتدا آن را در رویای خود بررسی میکرد، رویای پرواز، رویای سفر به فضا، رویای سفر به
اعماق دریا و... تنها چند نمونه از رویاهای قدیمی بشر برای ساخت سیستمها و روباتهای تمامخودکار و هوشمند بوده است که بتوانند زندگی وی را متحول کند و آرزوهای او را به حقیقت برسانند. با بررسی این دلایل و پیشفرضها و دیدن روند پیشرفت سختافزاری و نرمافزاری روباتها در دهههای اخیر، میتوان نتیجهگیری کرد که رویای روباتهای هوشمند تمامخودکار یا به روایتی خودمختار، دور از دسترس نباشد. حال اگر این روباتهای خودمختار، طبق ایدهها و قوانین «آیزاک آسیموف» بنا شوند، میشود انتظار جهانی زیبا را داشت و اگر بر مبنای هوسهای پایانناپذیر بشر ساخته شوند، انتظار جهانی پر از تهدید، غیرقابلتصور نخواهد بود. نویسندگان این نوشتار با بررسی تاریخ بشر به این نتیجه میرسند که نمیشود از ساخت اینگونه روباتها جلوگیری کرد، همانطور که در دههها و سدههای اخیر از توسعه بسیاری از اسلحهها و جنگافزارها جلوگیری نشده است، ولی شاید بشود به عنوان یک پیشنهاد مهم برای آینده بشر و با توجه به تجربههای خوب کشور ما در ارایه موفق چنین طرحهایی، این پیشنهاد را به دستگاه دیپلماسی کشور داد که با توجه به نقش برجسته ایران بین کشورهای عدمتعهد و
کشورهای اسلامی، طرحی مبنی بر تشکیل آژانس کنترل گسترش سلاحهای روباتیک را به نهادهای بینالمللی ارایه کرد تا با پیشگیری، کنترل و وضع قوانین مناسب، آینده بشر دارای کیفیت بهتری برای زندگی باشد و روباتها بیشتر در خدمت صلح باشند نه برای جنگیدن. با آرزوی جهانی پر از صلح و زیبایی برای تمام اقوام بشر.
*مدیر آزمایشگاه تعامل انسان و روبات دانشکده علوم و فنون نوین دانشگاه تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.