|

یادداشتی بر نمایشگاه مسلمیان در گالری بوم

زبان رمز و معما

پردیس شفیعیون

درک و خوانش آثار مسلمیان به‌طور تعمق‌برانگیزی ورود به جهان نمادها و استعاره‌هاست؛ جایی که نقاشی آرام و عمیق به عرصه ادبیات و استعاره‌های شاعرانه وارد می‌شود. برای ورود به معناشناسی استعاره‌ای مسلمیان بدون مقدمه با یکی از تابلوهای خاص او در نمایشگاهش در گالری بوم، بحث را آغاز می‌کنم: تابلویی بدون عنوان که یک فیگور ایستاده، با دستانی باز و کشیده، شاید آکنده از درد را با پس‌زمینه سفید نشان می‌دهد. قبل از هرچیز سر پوشانده فیگور که هویت او را مبهم و احساس درونی‌اش را پنهان می‌کند، کنجکاوی ما را نسبت به هویت و جنسیتش تحریک می‌کند. در نتیجه فیگور بیش از آنکه چیزی را به ما نشان دهد، چیزهایی را از ما پنهان می‌کند. بنابراین قضاوت نهایی ما بیشتر متکی بر حدس و گمان خود ماست تا آنچه که نقاش در صدد القای آن به ما باشد. این دقیقا همان زبان معماگونه وکنایه‌ای مسلمیان است که بیشتر پرسش‌ها را به پیش می‌کشد تا جواب‌ها را. دست‌های کشیده و باز فیگور، در وهله اول استعاره‌ای از مصلوب‌شدن به‌نظر می‌رسد، گویی این شخصیت موهوم و نمادین به نهایت رنج و سختی تسلیم شده و آماده قربانی‌شدن و فناست، اما از منظری دیگر چرخش خطوط و پیچش اندام بدن حالت رقص سما را تداعی می‌کند. در هرحال چه این وضعیت را مصلوب‌شدن و چه رقص صوفیانه قلمداد کنیم، مشخص است که فیگور جنبه نمادین داشته و از درد و رنجی تراژیک خبر می‌دهد. این اثر که فیگوری را در اندازه واقعی انسان ارایه می‌کند، با ضربه قلم‌های سریع و ارایه طراحی‌گونه به شکلی خلاصه، از وضعیت بشری بغرنج و دردناک صحبت می‌کند. برخلاف سایر آثار هنرمند، به‌ غیر از فیگور انسان از هیچ عنصر نمادین دیگری استفاده نشده تا از قدرت فیگور کاسته نشود حتی زمینه تابلو برخلاف بقیه آثار هنرمند تک‌رنگ سفید است که می‌تواند به مفهوم خلأ و نامعینی زمان و مکان اشاره داشته باشد. با این تفسیر انسان نمادین هنرمند به همه جا و هر زمان تعلق داشته و لامکان و لازمان است و از کلیت وضعیت بشری صحبت می‌کند. در این صورت پوشاندن سر و مبهم ساختن هویت انسانی، جنسی و قومی فیگور با ارایه آن در خلأ همسانی دارد. برای گسترش بحث به تابلوی متفاوت دیگری اشاره می‌کنم که تنها اثر دولته‌ای از مجموعه آثار هنرمند در این نمایشگاه است. در این تابلو پرتره تیپیکال هنرمند با چشمانی سیاه و گریان، آکنده از اندوه و نگرانی با چهره‌ای مبهم و اسطوره‌ای در کنار سطح تک‌رنگ آبی با تونالیته‌های آمیخته با سیاهی و سفیدی ارایه شده است. هریک از دو بخش این اثر می‌تواند به‌طور مجزا به‌عنوان یک تابلو مستقل قلمداد شود. در هر دو، نوعی کشمکش بین نیروهای خیروشر کاملا محسوس است. در تابلوی سمت راست، این کشمکش بین پرتره و زمینه کدر، خنثی، بدون احساس و حتی آزاردهنده صورت می‌گیرد اما در تابلو آبستره سمت چپ، این کشمکش بین مربع امیدبخش آبی و نیروی سیاهی که از پایین کادر به سمت بالا جریان دارد، احساس می‌شود. تصویر مینیاتوری زن اشاره به کهن‌الگوی انسان مقاوم دارد که به شکل صوری از نگارگری ایرانی به عاریت گرفته شده است. نگاه مسلمیان به سنت پیچیده و انتقادی است. او در مقام نقاش معاصر، سنت را نفی نمی‌کند اما آن را یکسر نیز ستایش نمی‌کند. نقاشی او کنشی انتقادی نسبت به گذشته و در واقع نقد سنت است. چهره‌های زن در کار وی همچون نگاره‌ها تخت و بدون بعد هستند و از یک نگاه حداقلی و مینی‌مالیستی برخوردارند. اما برخلاف صور نگارگری، دارای احساس و حالت‌گرایی شدید هستند. نگاه اومانیستی مسلمیان جهانی است. او انسان به مفهوم کلی و در واقع نوع بشر را خطاب قرار می‌دهد و به رنج‌هایی که از ازل با او بوده، اشاره دارد. کار او با وجود اینکه زبان اعتراضی داشته و در لایه سیاسی نیز قابل تفسیر است ولی در مجموع غیرسیاسی است و از دردمندی‌های بشری صحبت می‌کند. با این حال هنرمند از خوانش سیاسی اثرش ابایی نداشته و حتی کنش هنری را نوعی تکاپوی سیاسی ارزیابی می‌کند. به باور او هرآنچه منشأ تغییر و تحول فرهنگی است، یک تلاش سیاسی هم می‌تواند قلمداد شود. چیزی که تغییر در هنجارها ایجاد کند، می‌تواند سیاسی تلقی شود. حتی انتزاعی‌ترین آثار می‌تواند منشأ نوعی تحول‌خواهی سیاسی باشد. سیاست الزاما در پی ایدئولوژی و قدرت نیست بلکه هرگونه اراده برای دگرگونی واقعی، حتی از طریق هنر، می‌تواند نوعی گفتمان سیاسی تلقی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.