|

آنجا که متن در خود می‌میرد از بس که مخاطب ندارد

آینا قطبی‌یعقوبی

همه‌چیز از نوشتن یک متن آغاز می‌شود؛ متنی که نه رمان و داستان کوتاه و شعر است که بتوانی بر فرض گذر از مجوزها، به ضرب و زور رابطه و پول شخصی و حتی با قرض و وام از دیگران به دستگاه چاپ بسپری و دلخوش باشی که حداقل یکی، دو نفری حتی اگر تنها دوستان و آشنایت باشند و تو کتابت را به آنها هدیه داده باشی، بخوانند و این حاصل خلاقیت و شیره‌جان زحماتت بی‌خواننده نماند و گوشه‌ای خاک نخورد و نشود آینه‌دق شکست‌ها و سرخوردگی‌های زندگی‌ات؛ و نه مقاله و گزین‌گویه و نقد و خاطره است که بتوانی به مدد رابطه و دوستی و هزارجور خواهش و التماس و سماجت در نشریه‌ای کاغذی چاپش کنی و اگر هم نشد حداقل در وبلاگی، سایتی یا شبکه اجتماعی بزرگی با مخاطبان آن، هرچند هم کم‌تعداد و محدود به یک طیف مشخص، منتشرش کنی و دلخوش بمانی که دوستش داشته‌اند و نقدی کرده‌اند، هرچند بر سبیل عشق و نفرت شخصی‌شان از تو یا صاحب آن رسانه و صفحه مجازی. همه چیز از نوشتن یک متن آغاز می‌شود؛ متنی که تنها برای خوانده‌شدن نگاشته نمی‌شود. متنی که تنها قائم به خود نیست. متنی که حلقه میان تنها تو، در مقام آفرینشگر- فرستنده و گروهی دیگر در مقام گیرنده نیست. متنی که نه خواندن، که دیدن می‌طلبد. متنی که قائم به دیگری است. متنی که نه تنها تو که عده‌ای کثیر از آفرینشگران و تصمیم‌گیران دیگر را نیز در آن سوی مرز مقابله با گیرندگان، شریک خود دارد. همه چیز از نوشتن یک نمایشنامه آغاز می‌شود؛ نمایشنامه‌ای که تو در مقام یک خیال‌باز آرمانگرا با هزارجور امید و رویا و حتی وهم نوشته‌ای. می‌گویم خیال‌باز آرمانگرا، چرا که اگر نبودی در جامعه‌ای که هنر، کالای تزیینی و تفنن و سرگرمی سرمایه‌داران و مشغله فرهنگ اشرافی به حساب می‌آید و مردمش تا حرف بزنی، به خوردت می‌دهند که ‌ای‌بابا مردم غم نان دارند و کالای فرهنگی به چه کارشان است و خیلی که پاپیچشان شوی، هرم مازلو برایت بیرون می‌کشند و نمودار و چه و چه، که بله، شما فعلا به انتهای صف بروید که موردهای اورژانسی‌تری حاضرند، در سرزمینی که اگر در مدرسه شاگرد درس‌خوان و موفقی باشی و حرف هنر بزنی، همه آسمان و زمین و اجرام سماوی و کرات را شاهد می‌آورند در توجیهت، که بی‌خیال این بازیچه شوی و حیفشان می‌آید که دکتر و مهندس نباشی و استعدادت به هدر رود و بعدتر در دانشگاه هنر دستت می‌اندازند که مگر شماها درس هم می‌خوانید، شما که همیشه در کار تفریحید، زحمت و درس‌خواندن واقعی کار پزشکی‌ها و مهندسی‌هاست، اصلا به سراغ هنر نمی‌رفتی. اما تو رفتی بس که خیال‌بازی و آنها هرچه بیشتر می‌گویند، تو بیشتر به خیال پناه می‌بری و خیالت آنقدر قد می‌کشد که دیگر نمی‌توانی درون خودت نگاهش بداری، می‌خواهد بیرون بیاید و سایه بگسترد و زندگی کند. آن‌وقت می‌نشینی و خلق می‌کنی تا دیده شوی و ثابت کنی که هنر تفنن و سرگرمی دل‌سیری و بورژواری نیست، روح زندگی است. آنقدر آرمانگرایی که از میان همه انواع هنر به سراغ نمایشنامه می‌روی که پروسه تولید و رسیدن به دست مخاطبش آنقدر سخت و پیچیده است که خودت هم هزاربار در طی مسیر به غلط‌کردم می‌افتی. اما تو آرمانگراتر از آنی که کوتاه‌بیایی و تسلیم شوی و می‌نویسی و در خیال و رویا ماحصل کارت را بر صحنه می‌بینی. بازیگرانت را تصویر می‌کنی، مخاطبانت را، از کف و سوت تا نقد و تقبیح و تحقیر هرچه را ممکن است بازگشت نظر آنانی باشد که کارت را دیده‌اند، در خیالت با شعف بسیار در آغوش می‌کشی که هرچه باشد مهم آن است که کارت دیده شود و از قِبَل آن خودت هم دیده شوی. معلوم نیست کسی تو را ببیند و جدی بگیرد، به سراغ نمایشنامه‌نوشتن رفته‌ای. اما اینجا تنها نقطه آغاز ماجراست. نمایشنامه نوشته‌شده‌ات به خودی خود، بودنی ندارد، کارگردان می‌خواهد و بازیگر و تیم اجرایی و پول که حتی اگر آنقدر خوش‌شانس باشی که همه را پیدا کنی، در هزارتوی مجوز و سالن اجرا ‌گیر می‌کنی. آن‌وقت اگر مشهور نباشی و صاحب صدایی قدرتمند که خود هما‌ن‌ها هم قبلا در یکی از همین شرايط گیرکرده‌اند، دیگر کارت زار است. نه تهیه‌کننده قدرتمندی تو را جدی می‌کند و ریسک عرضه کارت را می‌پذیرد، نه سالن‌های اندک شهر حتی حاضر می‌شوند در گفت‌وگویی هرچند کوتاه که به جواب منفی بینجامد هم، با تو سر یک میز بنشینند. چاره نمی‌ماند جز آنکه به امید جایزه و کاندیداتوری و حتی یک تک‌اجرای محدود، دست به دامن جشنواره‌های ریز و درشتی شوی که هرساله در شهرت برپا می‌شوند تا شاید بختت بزند و در یکی از آنها دیده شوی. اما اینجا هم هزارتوی دیگری است؛ چون نامی معروف و پرطنین نداری، در نطفه خفه‌ات می‌کند و تو هرچه تلاش می‌کنی که بگویی آخر مگر یک نمایش را تنها با خواندن یک متن می‌توان به قضاوت نشست و این بازخوانی جشنواره‌ای از اساس کار عبثی است و حداقل بگذارید، انتخاب هم اگر هست در دایره بازبینی اجرا بماند، کسی صدایت را نمی‌شنود. آن‌وقت متنت را که صاحب اول و آخرش خودت هستی به پستوی خانه‌ات می‌بری و هرازگاهی که دلتنگ می‌شوی بازش می‌کنی و با صدای بلند برای خودت می‌خوانی که کلمات درونش برای شنیدن و بلندخواندن نوشته شده‌اند و طنین می‌خواهند که نمیرند. اما تو بازهم از رو نمی‌روی. خیال‌بازی و آرمانگرا و هرچه بیشتر ردت کنند بیشتر می‌نویسی و برایشان می‌فرستی و آرزو می‌کنی کاش امید و انرژی‌ات، پیش از به مقصودرسیدن تمام نشود و به صف خیال‌بازان بدبین گوشه انزوا مضاف نشوی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.