|

درس مهم قیام ترک‌ها

سودابه رخش

«پلیس زره‌پوشی که به سوی معترضان گاز اشک‌آور و گلوله‌های پلاستیکی پرتاب می‌کند»، این تصویر یادآور اعتراضات میدان التحریر و جنبش اشغال وال‌استریت است. اما تصویر، تصویر این روزهای ترکیه است. ترک‌ها میدان تقسیم را قرق کرده‌اند و برای ارتقای کیفیت دموکراسی مبارزه می‌کنند. اعتراضاتی برای گرفتن حق تظاهرات مسالمت‌آمیز، مبارزه برای گفتن اینکه مردم و طبیعت مهم‌تر از منافع تجاری نخبگان قدرتمند و حرص و طمع سیری‌ناپذیر آنها برای سود هستند. می‌گویند آزادی بیان و حق تجمعات مسالمت‌آمیز، اصول مقدسی هستند که بدون آن دموکراسی نمی‌تواند ظهور کند و حالا که اردوغان این حق را از آنها گرفته، روشن است که نمی‌تواند ادعا کند دولتش دموکراسی‌خواه است. از اردوغان می‌خواهند برود. خواسته‌ای که خود دولت عدالت و توسعه مسببش بود. کمتر کسی تصور می‌کرد که تحصن تعداد اندکی از فعالان مدنی ترک، برای جلوگیری از تخریب درختان پارکی در قلب استانبول به تظاهرات بی‌سابقه‌ای در سراسر این کشور و شورشی تمام‌عیار علیه دولت اسلامگرای ترکیه تبدیل شود اما اتفاق افتاد و بزرگ‌ترین اعتراضات ضددولتی ترکیه شکل گرفت. نیروهای نظامی اعتراضات مسالمت‌آمیز پارک گزی را سرکوب کردند، اردوغان هم هرروز اظهارات تحریک آمیز‌تری را به زبان راند. این دو مساله در کنار هم تیر آخر برای کسانی بود که از سیاست‌های خودخواهانه حزب محافظه‌کار عدالت و توسعه ناامید شده بودند. روز 28 می، یک روز آفتابی بهاری بود که حدود صد نفر از فعالان، تحصنی را در پارک گزی استانبول آغاز کردند. صبح روز 30 می به پارک حمله شد. پلیس با زور گاز اشک‌آور و ماشین‌های آب‌پاش اعتراضات مسالمت‌آمیز را پایان داد و معترضان را از منطقه خارج کرد. پس از آن هم چادر و دیگر وسایل فعالان را آتش زدند. فعالان که اکثرا دانشجو بودند در اینترنت از دیگر فعالان تقاضای کمک کردند و صدهانفر به سرعت خود را به منطقه رساندند و دوباره کنترل پارک را به دست گرفتند. صبح روز بعد پلیس دوباره حمله کرد. معترضان به خیابان‌های منتهی به میدان تقسیم ریختند اما با موانع پلیس برای ورود به میدان تقسیم مواجه شدند. درگیری و استفاده از گاز اشک‌آور در طول شب ادامه داشت و بعد از ظهر شنبه پلیس به معترضان اجازه داد وارد میدان تقسیم شوند. اردوغان در راه استبداد اگرچه گروه‌های چپگرا و ملی‌گرایان هم در میان معترضان بودند اما اکثریت آنها از طبقه متوسط و در واقع ترک‌های سکولار بودند. تحولات اخیر بسیاری از ترک‌های سکولار را ناامید کرده بود. اردوغان علنا از محتوای برخی از برنامه‌های تلویزیونی انتقاد کرده بود و بسیاری از آزادی‌های عمومی را زیر سوال برده بود. او اخیرا همه افرادی که الکل مصرف می‌کنند را با لفظ «الکلی» خطاب کرده بود اما به سرعت از حرفش برگشت و گفت منظورش کسانی بوده که مرتبا مشروبات الکلی می‌نوشند. نخست‌وزیر ترکیه چند هفته پیش از زوج‌های جوان خواست که در خط ارزش‌های اخلاقی حرکت کنند و در ایستگاه‌های مترو آنکارا همدیگر را نبوسند. پس از تصویب محدودیت‌های اخیر در مورد الکل، مغازه‌ها فقط تا ساعت 10 مجاز به فروش مشروبات الکلی هستند. قانون جدید همچنین تبلیغات محصولات الکلی و فروش نوشیدنی‌های الکلی تا فاصله صدمتری مکان‌های مقدس و آموزشی را ممنوع کرده است. در گذشته دولت ترکیه پیشنهاد غیرقانونی‌کردن زنای محصنه و سقط جنین را مطرح کرد اما با بالاگرفتن اعتراضات عمومی از آن عقب نشست. به کدام‌سو؟ ترکیه تحت حاکمیت اردوغان؛ تونس تحت حاکمیت بن‌علی، لیبی تحت حاکمیت قذافی یا مصر تحت حاکمیت مبارک نیست. با این حال قدم‌گذاشتن اردوغان به سمت استبداد و محافظه‌کاری غیرقابل انکار است. هر‌چند انقلاب‌های عربی ورشکستگی اخلاقی و سیاسی این رویکردها را نشان داد، شاید مهم‌ترین سوالی که اکنون مطرح است این است که چگونه نهادهای قوی دموکراتیک ترکیه مثل مجلس، مطبوعات و رسانه‌های تصویری و جامعه مدنی می‌توانند ثابت کنند که با دولتی طرف هستند که زمانی که اتوریته‌اش به خطر می‌افتد تنها با سرکوب سرسختانه واکنش نشان می‌دهد. البته این واکنش‌ها منحصر به ترکیه نیست. سرکوب جهانی جنبش‌های اشغال، از جمله در اروپا و ایالات متحده، شهادتی بر این واقعیت است که وقتی دولت‌های نئولیبرالی قدرت خود را در معرض خطر ببینند، سلطه سرسختانه خود بر مردم را نشان می‌دهند. اینجاست که ثابت می‌شود هدف غایی دولت‌های مدرن چیزی جز حفظ قدرت و منافعشان نیست. در هر حال تظاهرات در ترکیه همچنان ادامه دارد و اگر به زودی حل نشود یک تاثیر فوری خواهد داشت: اعتراضات، تخریب مدل ترکیه را تکمیل می‌کند؛ مدلی که از سوی بسیاری از احزاب اسلامگرا به عنوان تبلیغ برای آینده سیاسی قابل دوام در کشورهای جهان عرب مطرح می‌شد. بسیاری بر این باورند که فانتزی مدل ترکیه از بین رفته است و به نظر می‌رسد که دولت ترکیه، اگر نه همان، حداقل مشابه تمایلات اقتدارگرایانه اخوان‌المسلمین را دارد. درست است که معجزه اقتصادی که ترکیه در طول دهه گذشته آن را تجربه کرده بود، این کشور را برای سال‌ها از اعتراضاتی که اکنون شاهدش هستیم محافظت کرد، اما در نهایت مشخص شد که چنین موفقیتی منجر به اقتدارگرایی دولت این کشور و تجاوزکردن از حدودش شد. همین اقتدارگرایی باعث شد که تخریب یک پارک در مرکز استانبول مردم را به خیابان‌ها بکشاند و در نهایت به بزرگ‌ترین اعتراضات ضد دولتی ترکیه منجر شود. با این حال، اردوغان هنوز هم فرصت دارد همه را شگفت‌زده کند. مدل ترکیه هنوز هم می‌تواند در امان بماند، اما تنها در صورتی که اردوغان به سرعت بفهمد که این اعتراضات چیزی به مراتب بیشتر از یک پارک یا سیاست محلی است. اردوغان باید بداند که مردم ایمان و اعتمادشان را به خدمت‌رسانی دولت و حفظ منافعشان از دست داده‌اند. هرچند با اظهارات اخیر اردوغان و پافشاری‌اش بر ادامه برنامه‌های دولتش این امید را کمرنگ می‌کند. حالا، صرف‌نظر از اینکه چه چیزی اتفاق می‌افتد، شهروندان و حاکمان کشورهای متحول شده جهان عرب با علاقه و نگرانی به تماشای اتفاقات ترکیه نشسته‌اند تا ببینند امیدی به نجات اسلام سیاسی هست یا آنکه قدرت استکبار، خشونت و فساد می‌زاید. درس مهم قیام ترک‌ها همچنان نامشخص است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.