گام معلق اردوغان
نسرین رضایی . عكس: AP
میگویند دلباختگی آتاتورک به تمدن غربی و اروپایی به همان دوران جوانیاش باز میگشت، آن زمان که در سال 1917میلادی، وحیدالدین ولیعهد عثمانی را طی یک سفر رسمی به آلمان همراهی کرد و در بازگشت به استانبول بیمار شد. آن زمان که برای درمان و استراحت به وین و کارلزباد (کارلووی وری کنونی جزو چکسلواکی) رفت، در همان زمان بود که او بیش از گذشته با تمدن اروپایی آشنا و به آن دلباخته شد. «بریدن از میراث شرقی و رفتن به سمت و سوی دنیای مدرن و معیارهای غرب»؛ این بود میراث مصطفی کمالآتاتورک، مرد نظامی ترکیه. حروف لاتین را به جای حروف عربی که قرنهای دراز مورد استفاده جامعه ترک بود، متداول کرد. کوشید موسیقی کلاسیک غربی و نیز فن تئاتر را در ترکیه رواج دهد. با اعطای اجازه تاسیس حزب جمهوریخواه آزاد، بار دیگر تلاش کرد نظام چندحزبی را در کشور معمول سازد. مصطفی کمال همچنین برنامه گستردهای به منظور پژوهش در باب زبان و تاریخ کهن ترکیه آغاز کرد و کوشید پیوندهای ملی را در جامعه ترک، جانشین پیوندهای دینی کند. در سال 1925 بود که مصطفی کمال و مقامات عالیرتبه کشوری، همراه با همسرانشان در کلوپ رقص حاضر شدند. کمتر کسی زن و شوهر را همراه
با یکدیگر در مجامع عمومی میدید. در همان روزها کلوپهای رقص در بسیاری از شهرهای ترکیه افتتاح شد. تقویم ترکیه که بر اساس سالهای هجری تنظیم شده بود در 26دسامبر همان سال، ملغی شد و تقویم گرگورین با مبدا میلاد مسیح رسمیت یافت. تعطیلی از جمعه به یکشنبه تغییر پیدا کرد و روز جمعه که روز استراحت و عبادت در آیین اسلام است به روز کاری مبدل شد. در سال 1926منع قانونی نوشیدن شراب حذف شد و انحصار تولید و فروش آن در اختیار دولت قرار گرفت و سود حاصله به خزانه دولت واریز شد. در 1927 حتی آتاتورک نام «مصطفی» را که اسلامی بود از نام خود حذف کرد و در نهایت: دولت رسما ترکیه سکولاریست خوانده شد. حالا ترکیه امروز با گذشت بیش از نیم قرن در دستان عدالت و توسعه و نخستوزیر اسلامگرایی است که حزبش بیش از سه دوره در نظامی دموکراتیک با اکثریت آرا، پیشتاز بوده است، حزبی در تلاش در مسیر حرکت به سمت و سوی نظامی دموکراتیک و تقلا برای پیوستن به اتحادیه اروپا. از همان رویکار آمدن عدالت و توسعه بود که ورق برگشت. حالا میراث اردوغان و حزبش میراثی شرقی است. میراثی در سمت و سوی بازگشت به دوران عثمانی: تجدد در کنار مذهب. ممنوعیت استفاده از
مشروبات الکلی در بازه زمانی خاص، تخریب پارک و تبدیل آن به طرح پروژه ساخت یک مرکز تجاری در کنار یک مسجد... شاید باید به ناچار این واقعیت را پذیرفت: ملتی که تاریخ زیاد دارد، ناگزیر از تحمل سنگینی میراث گذشته خود است. مخالفان ترکیه در تقسیم به نشانه اعتراض گرد هم آمدهاند. طرح توسعه مرکز تجاری در پارک «گزی» تقسیم، مخالفان و مردم ناراضی از اردوغان را به خیابانها کشانده است و برنامه تبدیل مرکز فرهنگی کمال آتاتورک بنیانگذار کشور به مسجد هم در حکم کاتالیزور این اعتراضات بود. مردم این اقدام را در حکم ضربهای از طرف حزب حاکم و پیشبرد کشور به سمت اسلامگرایی تلقی میکنند که میلیونهانفر با آن مخالف هستند. میگویند همه چیز از یک مساله ساده شروع شد که هر کلانشهری در دنیای امروز با آن روبهرو است. اما مساله به همین سادگیها هم نبود. میگویند مردم نمیخواستند اجازه دهند حتی یک درخت از پارکهای استانبول کم شده و به عرض خیابان اضافه شود. اما اعتراضات ریشه داشت. اعتراضات مردم از چارچوب راهپیمایی محلی به یک اقدام سیاسی همگانی و دارای ابعاد زیاد تبدیل شد که بلافاصله به شهرهای اصلی کشور کشید و مردم خواستار استعفای نخست وزیر
شدند. درگیری پلیس با مردم و اعمال خشونت علیه تظاهراتکنندگان با ابزارهای ویژه، باروت به آتش ریخت و بر شدت آن افزود. در این میان عدهای قربانی و هزاراننفر بازداشت شدند. شاید زمان آن رسیده که اردوغان بپذیرد 30درصد جمعیت ترکیه طرفدار کمالآتاتورک هستند و به همین مقدار هم اسلامگرایانی هستند که معتقدند ترکیه امروز باید به ریشههای عثمانی خود بازگردد. میبینید مخالفان و موافقان اردوغان برابرند. اما گویا این امر برای نخستوزیر پذیرفتنی نیست. حالا تضاد در تجدد و ذهنیت شرقی اردوغان را به وضوح میتوان نظاره کرد. خط فکری نخستوزیر همچنان در سمت و سوی عثمانی، نه شاید بهتر باشد بگوییم شرقی است. اجازه اعتراض به مخالفان داده میشود. اما با آنها به شدت برخورد میشود. معاون نخستوزیر از معترضان عذرخواهی میکند. اما اردوغان بعد از ادامه اعتراضات باز هم به سرکوب ادامه میدهد. علاقهمندی به میراث شرقی در اردوغان اوج گرفته؛ خط فکری و برخورد شخصی او. شاید باید اعتراف کرد که اردوغان از نظر شخصی در مسیر دموکراسیخواهی نیست. او هنوز هم ذهنیت شرقی دارد. زبان مدرن را نمیفهمد، عذرخواهی نمیکند. عصر تضادها شاید
تضاد در رییسجمهوری عدالت و توسعه کمتر به چشم میخورد. عبداللهگل میگوید: فشارها شرایط را بهتر میکند. باید در مسیر دموکراسی حرکت کرد. می شود پذیرفت عبداللهگل بیشتر با تضادها مسالمت کرده و شاید هم بیشتر دموکراسیخواه است تا اردوغانی که تندتر است. نخستوزیر ترکیه به دلیل آنچه «سرماخوردگی و گرفتگی صدا» خوانده شد، در مراسم ادای احترام به آتاتورک شرکت نکرد. او سال گذشته هم در این مراسم شرکت نکرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.