درباره ترکیهای که نمیشناسیم
رحمان بوذری
وقتی ترکیه با داشتن بالاترین آمار روزنامهنگاران زندانی، صرفنظر از مابقی زندانیان سیاسی آن، میشود مقصود و نمونه اعلای «حکمرانی خوب» و همزیستی مسالمتآمیز اسلام و دموکراسی و مظهر تاموتمام پیشرفت و توسعهیافتگی، وقتی اردوغان، چپ میرود راست میآید از حقوقبشر دم میزند و داو دفاع از فلسطینیان دارد، وقتی اکثر روشنفکران و فعالان سیاسی، ترکیه را الگوی بهار عرب میخوانند، وقتی در بحبوحه بحران اروپا رشد اقتصادی و رفاه عمومی حیرتانگیز است، وقتی ناتو سپر موشکیاش را آسودهخاطر در ترکیه علم میکند، وقتی آمریکا لهله میزند برای میانجیگریهای دیپلماتیک ترکیه در منطقه، وقتی کردها سلاحهایشان را زمین میگذارند و اوجالان کفشهایش را به نشانه ترک بازی میآویزد، وقتی فیلمها و سریالهای ترک، یشیم و تپراک، پرنسس جاویدان و حسینکنان، خرم سلطان و ماهیدوران، خانهها و افکار ما را تسخیر میکنند... درست در چنین هنگامهای است که ترکیه، ترکیه محبوب رفرمخواهان، چین میخورد و ترک برمیدارد. کاری که معترضان ترک به خوبی از پس آن برآمدند. تا همینجای کار آنها پیروزند. شکستن تصویر کاذب و جعلی ترکیه دموکرات و تکثرگرا، تا پیش
از این اعتراضات گرچه مکرر در مکرر با مقالات و نوشتههای روشنفکران ترک صورت میگرفت، همچنان صدایی فراتر از نهایتا جمع کوچکی از نخبگان نمییافت. معترضان دروغ این تصویر را بر آفتاب انداختند، «مشت آهنین» اردوغان را رو کردند و بالاخره صدای جهانیان را در آوردند. ترکیه سالهاست که سیاست ترس و هراسافکنی در پیش گرفته است، سالهاست که دهان منتقدان و ناراضیان را بسته است، سالهاست که اقلیتها را نادیده گرفته است. در یک قلم، همین سال گذشته کمیته حفاظت از روزنامهنگاران با انتشار گزارشی، از ترکیه به عنوان «بزرگترین زندان روزنامهنگاران» در سال ۲۰۱۲ میلادی نام برد، چه رسد به دیگر زندانیان عقیدتی و قومی و مذهبی و در یک کلام سیاسی. براساس این آمار، ترکیه بدترین کشوری توصیف شده که به زندانیکردن روزنامهنگاران میپردازد. در این کشور، ۴۹فعال رسانه زندانیاند. مقامات ترکیه، خبرنگاران و تحلیلگران کُرد را به اتهامات مربوط به تروریسم و روزنامهنگاران دیگری را به اتهاماتی که «توطئه علیه دولت» توصیف میشود، دستگیر میکنند. همه اینها اما بهدلیل همسویی این کشور با سیاستهای اقتصاد جهانی بازتابی در رسانهها نمییابند. تصویر
ساخته و پرداخته رسانهای از ترکیه کشوری است آرام و زیبا با رشد اقتصادی چشمگیر، دو اسبه در تاختوتاز به سوی دروازههای تمدن و پیشرفت. دیگرانی تواناییاش را میستایند در ارایه چهرهای از مذهب بدون تحمیل عقیده خود بر این و آن، تا در وقت مقتضی الگویی جدید رو کنند برای حکمرانی. همچون نسخههایی که برای مثال در بحبوحه بهار عربی از در و دیوار بر سر اعراب میریخت. اعتراضات چند روز اخیر همه این تلاشها را بر باد داد. نخستوزیر اردوغان حق دارد معترضان را جوانانی بخواند که «خوشی زیر دلشان زده». راستی کدام خوشی؟ «یکی از نكات تاثربرانگيز درباره رژیمهای اقتدارگرا این است که این رژیمها نویسندگان را بدل میکنند به كساني که مدام باید بدیهیات را تکرار کنند. بدیهیاتی از قبیل: روزنامهنگاران نباید زندانی شوند، زندانیکردن اقلیتها بیرحمانه است، نباید از گاز اشکآور بیش از حد استفاده کرد طوری که منجر به مرگ شود، دانشجویان معترض را نباید سالهای متمادی زندانی کرد، مجازات باید منطبق بر قانون باشد و...» این را اچه تملکوران، نویسنده و روزنامهنگار ترک میگوید و پردهای دیگر از خوشی آنان را کنار میزند: «ترکها خسته شدهاند بس
که به دنبال پروندههای سیاسی از این دادسرا به آن دادسرا رفتند، چندانکه میتواند کافکا رابرانگیزد تا شاهکارش، محاکمه را بازنویسی کند.» نگاهی کوتاه به برخی خوشیهای ترکها تا پیش از آغاز این اعتراضات میتواند وضوح تصاویر دریافتی از رسانهها را آشکارتر کند. احمد شیک، روزنامهنگار ترک، وقتی از خود در برابر کیفرخواست احمقانهاش دفاع میکرد به گفتهای از رولان بارت اشاره کرد: «فاشیسم تنها مردم را به سکوت وانمیدارد، مجبورشان میکند حرف بزنند». احمد به همراه 103 روزنامهنگار حدود یک سال بدون هیچ حکمی بازداشت بود. این روند معمول در پروندههای قضایی ترکیه است: اتهامات مبهم و بیپایه، بیهیچ دلیل و مدرک محکمی، گاه حتی سالهای متمادی بازداشت موقت. در سال 2011 فقط 9هزار پرونده باز در دادگاه اروپایی حقوق بشر علیه ترکیه در جریان بود. وکیل احمد در جریان دفاع از او به قضات گفت که تهدید به بازداشت شده، آن هم با این استدلال که دفاعیه او ممکن است مشمول قوانین ضدترور شود. هماینک 40 وکیل به استناد همین قانون ضدترور در بازداشت بهسر میبرند. 22 ژوئن 2010، اِرکان گوموشتاش، جوان 20ساله خود را آتش زد تا به شرایط زندگی در
زندان اعتراض کند. مسلما معدود افرادی در ترکیه حتی نام او را میدانند. اسم او حتی در گزارشهای انجمن حقوق بشر ترکیه نیامد، چه رسد به اینکه در رسانهها منعکس شود. 31 می2011، متین لُکومکو معلمی ساده در اثر حمله قلبی ناشی از استفاده افراطی پلیس از گاز اشکآور در یورش به اعتراضی ضدحکومتی کشته شد. دوستان او وقتی میخواستند علیه اِعمال خشونت بر معترضان تظاهرات کنند به استناد قانون ضدتروریسم دستگیر شدند. پلیس ترکیه چندان مهربانتر از دیگر پلیسهای دنیا نیست. این نکته البته حالا و پس از اعتراضات میدان تقسیم زاید مینماید. دو هفته پیش، کمتر کسی چنین ادعایی را باور میکرد. کودکان کرد برای کسب درآمد مجبورند در کوه و کمر مرزهای عراق سیگار قاچاق کنند. آنها نیز چندان خوشبختتر از جوانان سوری نیستند. وقتی 9نفر از آنها طی یک عملیات پاکسازی در اولودر کشته شدند، تصاویرشان راهی به اخبار نیافت. حکومت تصمیم گرفت واقعه را مسکوت گذارد و نخستوزیر محبوب، رجبطیب اردوغان، منتقدان این واقعه را به دلیل بیانصافی نسبت به حکومت، سرزنش کرد. از هرچه بگذریم، ترکیه بوتیکهای جذابی دارد و بهدلیل تعدیلهای اقتصادیاش مورد تشویق صندوق
بینالمللی پول قرار میگیرد. ترکیه این روزها، ترکیهای است که نمیشناسیم، ترکیهای متمایز از «عشق ممنوعه» و «عمر گل لاله». اعتراضات ترکیه، به هرجا بینجامد، موفق شود یا نشود، اردوغان عقب نشیند یا ننشیند، نقدا صحنه را تغییر داده است. دیگر کسی نمیتواند از ترکیه سخن بگوید، مگر پیش از آن از ناراضیان سخن گفته باشد، مخالفانی که قریب یکدهه محکوم به سکوت و حبس بودهاند و حالا همه نارضایتیها یکجا فوران کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.