تحقق سوژه سیاسی در اردوگاه مردم
سهند ستاری . عكس: AP
بیایید در همین آغاز، مواجهههای بیپرده با مداخله مردم ترکیه در وضع موجودشان داشته باشیم. مداخلهای که به خلق یک رخداد انجامید و مردم یا همان سوژه جمعی سیاسی را در خیابانها و میادین ترکیه شکل داد. اما شاید بتوان اذعان داشت که خاستگاه اولیه این شورش، ریشه در چندین اعتراض صلحآمیز دارد که در نهایت با اقدام دولت اردوغان به تخریب پارک گزی (Gezi) به یک خصم مشترک بدل شد و اردوگاه مردم را در برابر اردوگاه دولت شکل داد که همانا دو بخش آنتاگونیستی آشتیناپذیر وضعیتاند. در ۲۸می، دهها نفر بر آن شدند تا با دیواری انسانی، پروژه ساخت مرکز خرید را در این پارک متوقف کنند که با سرکوب پلیس و طیف شبهنظامیها مواجه شدند. آنچه از همان ساعات اولیه روز ۳۰می در شهر استامبول آغاز شد، جنبش تسخیر گزی (occupy Gezi) را به شورشهای ترکیه گره زد و به سرعت شهرهای دیگر ترکیه نیز به این جنبش پیوستند. اما این مساله را بههیچوجه نمیتوان صرفا با اهمیت زیستمحیطی بررسی کرد. چراکه پروژه ساخت مرکز خرید در پارک گزی (Gezi) تنها و تنها به مساله قطع تعدادی درخت محدود نمیشود. میدان تقسیم استامبول برای سنت چپ ترکیه و جنبش کارگری
از اهمیتی تاریخی برخوردار است. درست در همین میدان بود که در اول می۱۹۷۶ تظاهرات نیممیلیون نفری ترکها مورد حمله و هجوم شبهنظامیها و نیروهای امنیتی قرار گرفت که دهها نفر در آن اعتراضات کشته شدند. ازاینرو وفاداری به اتفاقات می۱۹۷۶ و بازگشت به تظاهرات آن سال در میدان تقسیم و همچنین درخواست مجازات و محاکمه مسوولین کشتار برای سنت چپ و جنبش کارگری ترکیه همواره ارزش و اهمیتی نمادین داشته است. از طرفی نیز در پی تضاد آشکاری که میان دولتمردان ترکیه و جنبش چپ و رادیکال و کارگری این کشور وجود داشته و دارد، ممنوعیت تجمع اول می۲۰۱۳ در میدان تقسیم، بار دیگر تخاصم میان مردم و دولت را رو آورد. این در حالی بود که حمله و هجوم توجیهناپذیر پلیس به فعالان کارگری در اول می که منجر به زخمیشدن بسیاری از تجمعکنندگان شد، به شکاف میان مردم و دولت دامن زد. از سویی دیگر دقیقا ۱۰روز پس از درگیریهای روز جهانی کارگر، مردم ترکیه در اثر انفجارهایی که در شهر هاتای (HATAY) اتفاق افتاد یکی از تلخترین و خونینترین اتفاقات تاریخ خود را تجربه کردند. اما در شرایطی که عامل اصلی این حمله مشخص نبود و گویا همچنان نیز مشخص نشده
است، دولت اردوغان نهتنها به مردم، پاسخگو نبود بلکه اطلاعرسانی و پوشش خبری این فاجعه را نیز به مدت دو روز ممنوع کرد. با وجود آنکه مردم درپی انفجارهای هاتای در شوک و نگرانی و خصم غریبی غرق بودند اما جنبش رادیکال و چپ دانشجویی ترکیه اعتراضات خود را در دانشگاه صنعتی خاورمیانه از نو آغاز کرد که با خشونت تلویحی پلیس، آن اعتراضات نیز سرکوب شد. از طرفی دیگر، سیاستهای اقتصادی دولت اردوغان نیز به رغم هوچیگریهایی که به میانجی نظام سرمایهداری آمریکایی و با اتکا به آمار و ارقام بر طبل رشد اقتصادی میکوبد و بر حبابهای شیک و فریبنده پیشرفت خود در رقابت با دولتهای منطقه میبالد اما از طرف کارشناسان اقتصادی زیر تیغ نقد بوده و هست. چراکه تا زمانی که اقتصاد دولت اردوغان در حال رشد بود دستکم مانعی بر شکلگیری جنبشهای مردمی میشد و بر بنیان و اساس همین رشد اقتصادی بود که حزب عدالت و توسعه ضمانت انتخاباتی خود را برای چند دوره تثبیت کرد. از ۳۴درصد در سال ۲۰۰۲ تا ۴۶درصد در ۲۰۰۷ و نزدیک ۵۰درصد در سال ۲۰۱۱. حزب عدالت و توسعه در سالهایی که دولت را در اختیار داشته رشد قابلتوجهی داشته است. اقتصاد ترکیه از سال ۲۰۰۲ تا
۲۰۱۱ با نرخ متوسط سالیانه ۷/۵درصد رشد توانست درآمد متوسط سرانه از دوهزارو800دلار آمریکا در سال ۲۰۰۱ را به حدود ۱۰هزاردلار آمریکا در سال ۲۰۱۱ افزایش دهد. این درحالی بود که پس از بحران جهانی سرمایهداری در ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ و آسیبهایی که متوجه اقتصاد آنها نیز شد اما در سال ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ با نرخ رشد ۹درصدی بحران را پشت سر گذاشته و آسیبها را در ظاهر جبران کردند. اما این تمام ماجرای پیشرفت و رشد اقتصادی دولت اردوغان نبود. چراکه بخش عمدهای از رشد اقتصادی دولت او بر پایه تزریق بیحد سرمایهگذاری مستقیم خارجی بود که از طریق خصوصیسازی جمعی داراییهای دولتی صورت میگرفت که در نهایت نیز کشورش را در بدهی خارجی عجیبی فرو برد. تولید ناخالص داخلی ترکیه از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ با رشد معادل ۴۴میلیارددلار، بدهی خارجی آنها را به ۵۵میلیارددلار رساند. از اینرو شاید دیگر مجال موقعیت کنونی دولت آنها و سرود معجزه اقتصادی دیگر به پایان خود نزدیک شده است. به زعم بسیاری از منتقدان از جمله خورخه مارتین، اقتصاد ترکیه همچون بادکنکی است که باد آن به تدریج در میرود و زیر ضربات غیرمنظم بازارهاست. در حالی که رشد تولید ناخالص داخلی به شدت
رو به سقوط است و در سال ۲۰۱۲ در حدود ۲/۲درصد و در فصل قبل مصرف خصوصی داخلی 0/8 درصد نیز کاهش داشته است. بنابراین اگر نفس این اعتراضات را کنار هم بچینیم رخداد و خیزش و شورشی که در پی اعتراض به تخریب پارک گزی تقسیم صورت گرفت را حتی بهرغم حمایتها و رهبری ظاهری جنبشهای محیطزیستی، نمیتوان تنها باقاعده و اهمیت زیستمحیطی خواند. گرچه آرمان حفاظت و وفاداری به فضاهای عمومی مشترک (public spaces) و مقاومت در برابر تصاحب و بلعیدن این فضاها توسط سرمایهداری جهان و محلی در متن این خیزش که جمعیتی ناهمگن را با خود همراه داشته کاملا مشهود است؛ جنبشی که گویی در آن همه [مردم] از اعضای حزب کمونیست، مسلمانان ضدسرمایهداری، جبهههای سوسیالیستی انقلابی، فعالان اتحادیههای کارگری، احزاب کارگری تا حتی حزب جمهوریخواه خلق (ناسیونالیستهای سوسیالدموکرات) حضور دارند. مردم، تک به تک از هر طبقهای در متن این جنبش شکل گرفتهاند و به آنتاگونیسم وضعیت خود بدل شدهاند. پس مهمترین دغدغه امروز همانا تحقق مردم [People] و به یک اعتبار وجودداشتن مردم است. باید تاکید کرد مردم- یعنی همان سوژه جمعی سیاسی- مجموعهای از اعضای یک طبقه
خاص، مثلا صرفا زحمتکشان یا طبقه متوسط یا هر چیز دیگر نیست. مردم همان طیفی است که به میانجی آنها میتوان به حسابنیامدهها را با کل جمعیت یکی گرفت. بنابراین مردم را باید بهسان متممی دانست که جمعیت را از خودش جدا میکند. بر این اساس اتفاقات اخیر ترکیه را بیشک باید بخشی از مقدمات تحقق سیاست- مردم در متن مبارزه و اعتراضات ترکها دانست. یک مقاومت تخریبگرایانه در برابر هر تلاشی که بناست جهان آنها را در اصلی منفرد محبوس کند. البته آنها به میانجی اردوگاه مشترکی که در آن تنها یک هدف مشترک سلبی تکرار میشود امکان تحقق سوژه سیاسی برسازنده را به خلق مردم گره زدهاند تا بتوانند همچون عنصری بیرونی بر ساختاری که مولفهها و رابطههای میان آنها با وسواسی خاص به نفع سرمایهداری محلی و جهانی تنظیم شده است، وارد شوند و آن ترک و شکافی که گمان میرفت با از بینبردن مردم ملغی شده و جوش خورده است را مجددا باز تولید کنند. از اینرو درپی شکافی که در وضعیت به وجود میآید، مردم میتوانند در بطن همان شکاف سکنی گزینند. گویی آنجا تنها «جا»یی است که مردم شکل میگیرند. شکافی که امروز مکان و زمان اردوگاه مردم است. اما به سبب
کثرت چندتکهای که در بدن خیزش وجود دارد همچنان مجال این پرسش باقی است که اگر شکلگیری اردوگاه مردم با چنین جمعیت ناهمگنی صرفا برای یک هدف مشترک سلبی باشد در آن صورت بدن شورش مردمی ترکیه چه زمانی از هم خواهد پاشید و تکههای این بدن به انهدام فراگیر جنبشها دچار خواهد شد؟ بنابراین برای رهایی از انهدام آغازین باید همه تکههای بدن این شورش، تمامقد به هیات سوژه سیاسی رادیکالی دربیایند که درپی طلب امر ناممکن است. سوژه سیاسیای که میتواند با تاکید بر گزینهها و شرایطی که در لحظه اکنون و در وضع موجود ناممکن به نظر میرسد، نظم موجود را به هم بزند. آنچه این روزها در خیابانهای ترکیه مصداق همین سوژه سیاسی رادیکال است. بر این اساس و در پی تحقق امکان طلب امر ناممکن، شاید بتوان با کمی خطر مدعی شد که بازگشت ترومای ایثار، تنها از دل چنین کنش-تفکری برمیخیزد. بنابراین گرچه اساس مشی مبارزه آنان که در فهم حاکمان، صرفا در آشوب و برهمزدن نظم اجتماعی خلاصه میشود اما در اصل مبتنی است بر ایده تعینبخشی خاص که برخاسته از یک نوع نفی در دل وضعیت است و بناست ساختار و موقعیت اجتماعی خودش را در برخورد با دیگری، چندپاره کند و
هویت و ماهیت خویش را در کوران گفتارها و ایماژهای تاریخی و روایات، برهم زند. یک نفی دیالکتیکی که همانا نفی متعین است. از آنجایی که نفی دیالکتیکی ذاتا انضمامی است به همین دلیل، طلب امر ناممکن باید با نفی دیالکتیکی وضعیت همراه باشد تا به طلب توهمآمیز و نوعی محافظهکاری عقیم دچار نشود. نفی دیالکتیکی، یک نفی متعین است و به همین معنا نوعی عمل در عرصه عینی است. از این رو «ایثار» را میتوان به عنوان نوعی میانجی برای تحقق بخشیدن این «طلب» تلقی کرد. در این شرایط و با توجه به ساختار پیچیده این جنبش و خیزش، وجود نداشتن رهبری واحد و ماهیت و خصلت طبقاتی بخش قابلتوجهی از معترضان که با انگیزههای ملیگرایانه و سکولار به میدان آمدهاند، تحلیل از آینده این خیزش را دشوار ساخته است اما ساکنین اردوگاه مردم باید برای جلوگیری از سرخوردگی عمومی و همچنین جنبش کارگری از هر فرصتی برای تسخیر فضاهای شهری استفاده کنند و شاید دیگر وقت آن فرارسیده است که دولت اردوغان هم بپذیرد اگر تا به امروز به نحو سرسامآوری رهبران دیکتاتوری چون مبارک و قذافی و اسد را مورد خطاب قرار داده است که صدای مردمتان را بشنوید، اکنون زمان آن است که دولت
اردوغان نیز صدای اردوگاه مخالف، صدا و فریاد مردم خود را نیز بشنود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.