|

از خیابان انقلاب به بعد-۵

انقلاب، راسته «آگاه»ی

پیام حیدر قزوینی . عکس: آیدین رهبر، شرق

انقلاب، راسته «آگاه»ی
خیابان انقلاب از کجا شروع می‌شود؟ برای کسانی که همه روزه به این خیابان می‌روند، احتمالا از جایی که به آن وارد می‌شوند. اما یک پاسخ هم می‌تواند این باشد: انقلاب از آنجایی شروع می‌شود که کتابفروشی‌ها شروع می‌شوند. دقیق‌ترش اینکه انقلاب درست از جایی شروع می‌شود که کتابفروشی‌های اصلی‌اش شروع می‌شوند. کتابفروشی‌های اصلی را هم می‌توان همان ناشر-کتابفروشانی دانست که هویت انقلاب به عنوان مهم‌ترین راسته کتابفروشی یک شهر را ساخته‌اند. با این حساب نقطه آغاز انقلاب از کجاست؟ اگر کتابفروشی‌های داخل بازارچه کتاب را به این دلیل که در داخل یک پاساژند کنار بگذاریم، راسته انقلاب را می‌توان از «آگاه» شروع کرد. کتاب را آگاهی‌بخش دانسته‌اند و خیابان انقلاب هم سال‌هاست که منبع کتاب است. نقطه آغاز یک انقلاب واقعی را هم آگاهی نامیده‌اند. در زبان فارسی، به یکی از زیرمجموعه‌های اداره پلیس هم آگاهی گفته می‌شود. اما آگاهی چیست و به چه معناست؟ درباره خودآگاهی کتاب‌های زیادی نوشته شده است. جدا از آثار مهمی که در سنت فکری چپ درباره آگاهی طبقاتی نوشته شده، این اواخر به مساله آگاهی از نظر علمی هم توجه زیادی شده است. چند اثر در همین حوزه به فارسی هم ترجمه شده است، مثلا کتاب «خاستگاه آگاهی»، نوشته «جولین جینز» که توسط انتشارات «آگاه» منتشر شده است. این کتاب توسط گروهی از مترجمان از جمله خسرو پارسا، احمد محیط و هوشنگ رهنما و دیگران به فارسی برگردانده شده است. مترجمانی که طبق مقدمه خود کتاب، «از جمله کسانی هستند که سال‌ها برای اشاعه و گسترش نوروساینس-علم عصب پایه- در ایران فعال بوده‌اند.» یا کتابی با عنوان «آگاهی» نوشته سوزان بلکمور که رضا رضایی به فارسی ترجمه کرده و توسط نشر فرهنگ معاصر منتشر شده است. در فصل «تکامل آگاهی» این کتاب آمده است: «از یک طرف، آگاهی ممکن است نوعی پدیده همه یا هیچ باشد که بعضی از موجودات دارای آن هستند و بعضی دیگر نیستند. دکارت معتقد بود فقط انسان‌ها روح دارند و جانوران خودکار بی‌احساس هستند. از طرف دیگر، آگاهی ممکن است متغیر پیوسته‌ای باشد که آن را بعضی‌ها بیشتر دوست دارند. هر نظریه قابل قبولی درباره آگاهی باید مشخص کند کدام یک از موجودات آگاه هستند، به چه نحوی و چرا...» امروزه مساله «آگاهی» بدل به یکی از مهم‌ترین مسایل نظریه علمی شده است. به هر حال کتاب، منبع آگاهی است و کتابفروشی «آگاه» هم از جمله مهم‌ترین نقطه آغاز‌های راسته انقلاب. رشد و تکامل آگاهی همواره موانع سفت و سختی هم داشته است؛ موانعی که بسیاری از آنها با بالا و پایین‌شدن‌های تاریخ دود شده و به هوا رفته‌اند. کتابفروشی انتشارات آگاه از سمت میدان انقلاب که راه بیفتی و بازارچه کتاب را پشت‌سر بگذاری، اولین کتابفروشی‌ای که در راسته خیابان متوقفت می‌کند، کتابفروشی انتشارات آگاه است؛ انتشاراتی که از سال‌های پیش از انقلاب به نشر کتاب می‌پرداخته و در همه این سال‌ها هم از جمله مهم‌ترین ناشران حوزه علوم انسانی بوده است. چه در سال‌های قبل از انقلاب و چه بعد از آن، انتشارات آگاه کتاب‌های مهم و تاثیرگذاری را در کارنامه خود ثبت کرده است. اگرچه آگاه بیشتر با کتاب‌های حوزه تاریخ و علوم اجتماعی شناخته می‌شود اما کتاب‌های درخشانی هم در حوزه ادبیات توسط این انتشارات منتشر شده‌اند، مثلا آگاه یکی از ناشران آثار غلامحسین ساعدی در دوران پیش از انقلاب بوده است. یا برخی از نویسندگان ناشناخته یا کمتر شناخته‌شده غربی با کتاب‌هایی که آگاه منتشر کرد به جامعه ادبی ایران معرفی شده‌اند. از جمله ایتالو اسوو، نویسنده ایتالیایی که شاهکارش به نام «وجدان زنو» توسط مرتضی کلانتریان به فارسی ترجمه و سال‌ها پیش توسط آگاه منتشر شد. ویترین کتابفروشی آگاه ویترین جذابی است. آن هم به دلیل کتاب‌هایی که در آن چیده شده؛ کتاب‌هایی که غالبا توسط همین نشر و در سال‌های اخیر روانه بازار شده‌اند. از «عصر نهایت‌ها»ی اریک هابسبام (اثر مهمی که توسط حسن مرتضوی به فارسی ترجمه شده و در کنار سه کتاب دیگر هابسبام با نام‌های «عصر انقلاب»، «عصر سرمایه» و «عصر امپراتوری‌ها» روایتی درخشان از تاریخ قرن بیستم به دست می‌دهد) که چند سالی از انتشار آن می‌گذرد تا آثاری جدیدتر در ویترین دیده می‌شوند. غالب کتاب‌های ویترین در حوزه علوم اجتماعی و تاریخ‌اند، اگرچه چند کتاب ادبی مثل «تریو تهران» رضیه انصاری، «رستم و اسفندیار» مصطفی اسلامیه و «کارکرد ابهام در فرآیند خوانش متن» فروغ صهبا هم در ویترین دیده می‌شوند. هر سه این کتاب‌ها به‌تازگی توسط نشر آگه منتشر شده‌اند. چشم از ویترین که ‌برداری و وارد کتابفروشی شوی، فضای کتابفروشی مثل یک خط مستقیم، روبه‌رویت قرار می‌گیرد. این از آن کتابفروشی‌هایی است که حتی ظاهرش هم می‌تواند به معنای واقعی نماد یک کتابفروشی باشد. فضای کشیده کتابفروشی بدون کج‌ومج رفتن تا انتها پیش می‌رود و در طول این خط مستقیم که قدم برداری انگار قفسه‌های روی دیوار همین جور کش می‌آیند و از بسیاری چیز‌ها می‌گذرند: از نشریات تازه منتشرشده که جلو در ورودی قرار گرفته‌اند تا ادبیات و شعر که نام قفسه‌های انتهایی کتابفروشی است. تقریبا تمام مجلات و نشریاتی که در کتابفروشی‌ها توزیع می‌شوند در آگاه نیز دیده می‌شود. در کنار مجلات هم ردیفی از کتاب‌های تازه‌منتشرشده روی هم چیده شده‌اند و در همان نگاه اول می‌توان از تعدادی کتاب‌های تازه‌منتشرشده مطلع شد. تمام قفسه‌های دورتادور کتابفروشی بر اساس موضوع چیده و نام‌گذاری شده‌اند. موضوعاتی مثل: علوم سیاسی، روانشناسی، جامعه‌شناسی، شعر، رمان خارجی و فلسفه. چهار میزی که در مرکز کتابفروشی قرار گرفته‌اند، چون نقطه اتصال‌هایی خط مسقیم فضای کتابفروشی را قطع کرده و متوقفت می‌کنند. روی میزها کتاب‌های تازه‌منتشرشده و نیز برخی کتاب‌های قدیمی انتشارات آگاه چیده شده است. کتابفروشی آگاه به‌جز همه ویژگی‌هایش، یک ویژگی دیگر هم دارد که آن را از بسیاری کتابفروشی‌های دیگر متمایز می‌کند. امروز بسیاری از ناشران کتاب‌هایی را که در سال‌های گذشته منتشر کرده‌اند اما هنوز نسخه‌هایی از آنها باقی است، با چسباندن برچسب‌هایی به قیمتی گران‌تر از قیمت پشت جلد می‌فروشند. اما در آگاه خبری از این برچسب‌ها نیست. تمام کتاب‌های قدیمی این انتشارات با همان قیمتی که مثلا 10 سال پیش در کتاب قید شده به فروش می‌رسند. در آگاه یک چیز دیگر هم به چشم می‌آید. این انتشارات تا همین چند سال پیش بسیاری از کتاب‌هایی را که در حوزه اقتصاد سیاسی و علوم اجتماعی آثاری کلاسیک به شمار می‌رفتند منتشر می‌کرد اما امروز چاپ بسیاری از این آثار تمام شده و دیگر خبری از آنها نیست. عجیب اینکه تجدید چاپ آثاری کلاسیک که برخی از آنها مثلا در قرن نوزدهم نوشته‌اند دیگر امکان ندارد. از جمله این آثار می‌توان به «گروندریسه»، «سرمایه» و «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی 1844» اشاره کرد که جملگی از مهم‌ترین آثار مارکس به شمار می‌روند. این در حالی است که «سرمایه» مارکس با ترجمه بسیار قدیمی ایرج اسکندری که از اعضای حزب‌توده بوده است در کتابفروشی‌ها یافت می‌شود (انتشارات فردوس)، اما مدتی است که دیگر خبری از ترجمه جدیدتر این کتاب که توسط حسن مرتضوی انجام شده، نیست. همچنین در دست‌دوم‌فروشی‌ها نیز می‌توان نسخه افست‌شده دست‌نوشته‌های 1844 را یافت. اما همین‌طور که در قفسه‌های کتابفروشی آگاه می‌چرخی، به‌یکباره چشمت به کتابی می‌افتد که سال‌ها پیش همین انتشارت آگاه منتشر کرده: «منم، فرانکو»ی مانوئل واسکز مونتالبان، که جزو انتخاب‌های درخشان مرتضی کلانتریان در ترجمه به‌شمار می‌رود. «منم، فرانکو» در تابستان 1376 و با تیراژ 2200 نسخه به چاپ رسیده اما از قرار معلوم هنوز و به‌رغم اهمیت رمان، تمام نسخه‌های آن به فروش نرفته است. این از آن دست کتاب‌هایی است که آنطور که باید دیده نشد وگرنه امروز خبری از نسخه‌های چاپ اول آن در کتابفروشی‌ها نبود. اما مساله عجیب‌تر اینکه این کتاب در کتابفروشی آگاه هنوز هم با همان قیمتی که در سال 76 به فروش می‌رفته به فروش می‌رسد؛ کتابی 560 صفحه‌ای و با قیمت 1950 تومان. شاید مهم‌ترین خصلت ترجمه‌های کلانتریان انتخاب‌های او برای ترجمه باشد. برخی دیگر از ترجمه‌های ادبی او نیز توسط انتشارات آگاه به چاپ رسیده است. از جمله: «نقطه ضعف» آنتونیس ساماراکیس، «وجدان زنو» ایتالو اسوو، «مرگ کثیف» پی‌یر ژان رمی و «ظرافت جوجه تیغی» موریل باربری. اما منم، فرانکو دو روایت از تاریخ فرانکیسم است: یکی، واقعیت موجود در زمان دیکتاتور اسپانیا و دیگری، بازنمایی صدای قربانیان تحت ستم 40سال خشونت بیرون از حد فرانکو. روایت دوم روایتی غیررسمی از وضعیت انسان تحت ستم اسپانیایی است. مونتالبان برای کتابش راوی اول شخص را برمی‌گزیند و ما در طول کتاب با فرانکویی مواجه می‌شویم که زندگی‌اش را شرح می‌دهد. مرتضی کلانتریان در انتهای مقدمه کوتاهش بر کتاب نوشته است: «مونتالبان دعوت می‌کند که بی‌عدالتی عصر جدید، همچنان که سوسیالیست‌های قرن گذشته با آن پیکار کرده‌اند، افشا شود. انسان از بیان شرافت خرد و پیشرفت احساس شرم نکند و با صدای بلند اعلام دارد که رویاها می‌توانند پربار شوند. ورشکستگی چپ سنتی آشکار شده، اما آیا بی‌عدالتی از زمین محو شده است؟ مونتالبان تلخکام ولی خوشبین، گزنده ولی امیدوار، خشن ولی مهربان است و مثل برشت عمیقا اعتقاد دارد که انسان باید یار انسان باشد.» در کتابفروشی آگاه به‌جز کتاب‌های درسی که با توجه به زمان امتحانات دانشگاه‌ها جزو پرفروش‌های این مدت اخیر بوده‌اند و نیز برخی کتاب‌های روانشناسی، دو کتاب «حق به شهر» با عنوان فرعی «ریشه‌های شهری بحران‌های مالی» و «تریو تهران» جزو کتاب‌هایی بوده‌اند که در این مدت اخیر فروش خوبی داشته‌اند. «حق به شهر» نوشته دیوید هاروی و مری فیلد، با ترجمه خسرو کلانتری و توسط نشر مهر ویستا منتشر شده است. «تریو تهران» هم دومین کتاب رضیه انصاری است که توسط نشر آگه منتشر شده. (کتاب اول انصاری «شبیه عطری در نسیم» نام داشت). تریو تهران شامل سه داستان است که هریک به نوعی بازنویسی متن‌هایی از پیش موجودند. داستان اول با نام «عالیه» با نگاهی به فیلمنامه «اشغال» بهرام بیضایی نوشته شده، دومین داستان با نام «منیژه» ملهم از داستان «آرامش در حضور دیگران» غلامحسین ساعدی است و داستان پایانی هم با نام «سالومه» تاثیرگرفته از اپرایی با همین نام اثر ریشارد اشتراوس است. از جمله مهم‌ترین ویژگی‌های تریو تهران همین بازنویسی متن‌های از پیش موجود است. دیگر آنکه هر سه داستان روایت زنانی است که زاده تخیل مردان‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.