بررسی ریشههای فرزندکشی
حافظ باجُغلی . روانپزشک
کودکان بیشتر در کجا کشته میشوند؟ در نزاعهای خیابانی یا در خانه؟ واقعیت این است که بیش از 60درصد قتلهای کودکان در خانه و توسط پدر، مادر، ناپدری یا نامادری صورت میگیرد. احتمال کشتهشدن فرزندخواندهها توسط ناپدری یا نامادری دوبرابر فرزندان واقعی است و البته بیشترین میزان شیوع این جرم در بین ناپدریهاست. بیشتر کودکان پس از جدایی والدین ترجیح میدهند با مادرشان زندگی کنند. با اینکه زندگی با مادر، حمایت عاطفی بیشتری را برای کودکان فراهم میکند ولی این پیامد را هم دارد که در صورت ازدواج مادر، زندگی با ناپدری پرخطرتر از زندگی با نامادری باشد. برای تصمیمگیری برای حضانت فرزند باید در نظر داشت زندگی با مادر به احتمال زیاد یعنی زندگی با (مادر- ناپدری) و زندگی با پدر یعنی زندگی با (پدر-نامادری). در ادبیات جرمشناسی دو مطالعه بزرگ و جامع وجود دارد که یافتهها و تحلیلهای معتبر، دقیق و قابلاستنادی دارند. یکی از این مطالعات در سوئد، بین سالهای 1971 تا 1980 توسط Somander و همکاران روی فرزندکشی انجام شده و دیگری تحتعنوان «قتل در مطالعه انگلستان» در سالهای 1998 تا 2001 توسط Lewis و همکاران صورت گرفته است. متاسفانه
در جامعه ما هنوز مطالعه جامعی روی فرزندکشی انجام نگرفته است. هرچند با در نظر گرفتن خطای مربوط به تفاوتهای فرهنگی، یافتههای این مطالعات تا حد زیادی قابل تعمیم به جامعه ما هم هست. بیشتر کودکانی که در خانه به قتل میرسند کمتر از یک سال دارند. بیش از نیمی از موارد فرزندکشی نه با انگیزه قتل، بلکه بهعنوان تنبیه فرزند و تحملنکردن گریهکردنهای مداوم او بوده که به صورت اهمیتندادن، عدم تغذیه کودک، کتکزدن یا تکاندادن شدید او صورت گرفته است. البته در مواردی هم که «قصد قتل» وجود دارد بسیاری از اوقات انگیزه قتل، خود کودک نیست. در واقع کودک قربانی خشم پدر نسبت به مادر میشود. بیشترین انگیزه قتل توسط پدران خشم یا حسادت بیمارگونه نسبت به مادر است که این خشم به سمت کودک «جابهجا» شده است. گاهی هم خشم مستقیم به خود فرزند است که بیشترین علت آن حسادت و خشم نسبت به موجودی است که تمام توجه مادر را به خود معطوف کرده است. در موارد کمی هم قتل از روی ترحم صورت میگیرد که بیشتر در مورد کودکانی است که بیماریهای شدید و ناتوانکننده دارند. کسانی که مرتکب «قتل از روی ترحم» میشوند کمتر از سایر موارد قتل، بیماری روانی دارند و
بیشتر این کار به دیدگاه آنها و جنبههای فرهنگی برمیگردد. پسران بیشتر از دختران، قربانی فرزندکشی میشوند. البته پسران بیشتر توسط پدر، و دختران بیشتر توسط مادر به قتل میرسند. بیشتر فرزندانی که کشته میشوند قبل از آن مورد آزار جسمی توسط قاتل قرار گرفتهاند. فقر، بیکاری، تحصیلات پایین، سوءمصرف مواد به ویژه محرکهایی مانند شیشه و بیماریهای روانی از عوامل خطر فرزندکشی هستند. شایعترین اختلال روانی در این افراد، افسردگی و اسکیزوفرنیاست. حدود یک سوم آنها در زمان قتل با تعریف روانپزشکی، جنون داشته و مسوول اعمال خود نبودهاند. فرزندکشی معمولا به فرزندکشی ختم نمیشود. در 20درصد موارد به دنبال آن همسرکشی هم صورت میگیرد و در بیش از 80 درصد موارد اقدام به خودکشی قاتل را در پی دارد. احتمال خودکشی در مواردی که قاتل بیشتر از یک فرزندش را کشته باشد، بیشتر میشود. برای پیشگیری از فرزندکشی لازم است موارد پرخطر بررسی شود و اقدامات لازم که مهمترین آن درمان بیماران روانی است انجام پذیرد. یکی از ضعفهای طبابت روانپزشکی در جامعه ما کم اهمیت دادن و به شکلی، انکار پدیده فرزندکشی است. روانپزشکان در ویزیت بیماران افکار خودکشی
را جدی میگیرند، به خوبی ارزیابی خطر میکنند و پیگیری متناسبی را روی آن انجام میدهند ولی توجه بسیار کمی به افکار «دیگرکشی» بهویژه همسرکشی و فرزندکشی میشود. از طرف دیگر به دلیل ضعف نظام مددکاری اجتماعی در جامعه ما کشف موارد پرخطر از طرف روانپزشک شاید کمک زیادی نکند. نظام مددکاری اجتماعی قوی میتواند، فرزند را در موارد پرخطر از خانواده دور کند و او را پس از درمان کامل والدین به خانوادهاش برگرداند. برای حل هر مشکل اجتماعی، در قدم اول باید آن مشکل توسط متخصصان به رسمیت شناخته و جدی گرفته شود. امید است که با اهمیتدادن به مددکاری اجتماعی و ادغام موثرتر آن با نظامهای روانپزشکی و روانشناسی، از مشکلات سلامت روان جامعه ما کاسته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.