نسخه ایرانی از تجربه غربی
مجید تفرشی . تاریخنگار و پژوهشگر
ایرانیان گاهی متخصص و مبتکر اکتساب یک موضوع و پدیده از تجربیات و دستاوردهای دیگر کشورها و مناطق جهان و به مرور قلب ماهیت آن براساس علاقهها و سلیقههای خودشان هستند. امری که گاهی به غلط و نابهجا، به آن بومیسازی نیز گفته میشود. برای نمونه، پیتزا را از ایتالیاییها گرفتهایم و سپس انواع مواد و مخلفات و افزودنیهای سنتی و مدرن بومی ایرانی را داخل آن گذاشتهایم. محصول، احتمالا برای بعضی ذایقهها، غذای خوشمزهای است، ولی اطلاق نام پیتزا به آن بیمعنا و نادرست است. اینترنت را با همه سازوکارش به ایران آوردهایم. فناوریای که مبنای ایجادش، سرعت و آزادی دسترسی به اطلاعات است. ما در ایران این سرعت و آزادی را از کاربران اینترنت دریغ کردهایم و باز اصرار داریم که این همان اینترنت جهانی است. حالا حکایت انتخابات ریاستجمهوری و مناظرههای آن است؛ فرصتی که میتوانست و احتمالا هنوز هم میتواند بهترین مجال برای شوربخشیدن به بازار کمرونق سیاست و جلب توجه عمومی به سرنوشت چهار و حتی هشتساله ایران باشد را با فرصتسوزی ماهرانه به نمایشی توهینآمیز و البته تا حدی مفرح تبدیل کردهایم. مناظرهای که قرار بود مردم را ترغیب به
مشارکت سیاسی کند، درست برعکس آن عمل کرده است. درواقع این مثلا مناظره فقط یک حسن و دستاورد داشت و آن جلب اجماع همه جناحها و نامزدها در بطالت و توهینآمیز بودن این اقدام است. این اجماع البته در میانه تشتت آرای کنونی خود یک دستاورد مهم است. مناظرههای تلویزیونی نامزدها در ایران اقدامی کاملا جدید و اقتباسی است. سوای تجربه طولانی مناظرههای نامزدهای ریاستجمهوری در آمریکا، کشورهای اروپایی نیز حدود نیم قرن است که با این مقوله آشنا هستند و مدام در گیرودار کارزارهای انتخاباتی گروههای مختلفی آن را تجربه میکنند. با این همه، تجربه آمریکایی به دلیل قدمت و تجربه بیشتر، در این مورد همچنان الگو است. در این مختصر مجال بررسی تحلیلی و مقایسهای این نوع مناظرهها و روند تجربه اجرایی آن وجود ندارد. ولی میتوان با توجه به تجربیات جهانی، معضلات آن چیزی که روز جمعه در تلویزیون ایران انجام شد را مورد بررسی و آسیبشناسی قرار داد: به نظر من، معضل اصلی و ریشهای مناظره نخست، از قبل از انجام آن وجود داشت. نبود نامزد حامی و پاسخگوی دولت کنونی، هرگونه مناظرهای را بیمصرف و فاقد اهمیت و جذابیت کرده است. این قبیل برنامهها وقتی مهم
و جذاب هستند که یک طرف ماجرا رییس دولت کنونی یا نامزد حامی و همسوی او باشد و طرف دیگر، نامزد یا نامزدهایی که با به چالشکشیدن آموزهها و عملکرد دولت کنونی، مدعی هستند که میتوانند شرایط بهتری برای آینده کشور رقم بزنند. همه نامزدها، حتی آنهایی که تا دیروز حامی مطلق دولت بودند، اکنون در حال رد عملکرد هشتساله دولت هستند و هیچ چالشی در سخنان آنان در این موضوع وجود ندارد. نکته دوم این است که بنا به برنامهریزی و طراحی مسوولان صداوسیما، برخی از سوالاتی که در این مناظرهها و حتی در دیگر برنامههای رادیویی و تلویزیونی مطرح شد، یا بسیار کلان و شعاری و در حد کلیگویی بودند یا بسیار ریز و موردی بودند. در مورد اول، مردم علاقهای به شنیدن شعارها و کلیگوییها ندارند و در مورد دوم، صلاحیت ابراز نظر مختص مشاوران و نزدیکان متخصص هریک از نامزدهاست که بتوانند در برنامههای فرعی و جانبی، برنامه دقیق و مشخصتری به مردم ارایه کرده و آرای بیشتری را برای نامزد مورد حمایت خود کسب کنند. سومین نکته این است که مسوولان صداوسیما، آگاهانه یا ناآگاهانه، مناظره انتخاباتی را با یک میزگرد تخصصی اشتباه گرفتهاند و ابتدا با حذف و سپس با
افزودن بسیار محدود عناصر چالش و برخورد مستقیم آرا و عملکرد، برنامه را به یک شو بیمصرف خستهکننده و صرفا برای انجام حداقل مسوولیت محوله تبدیل کردند و با این اقدام، به مردم، به خود، به نامزدها و جایگاه ریاستجمهوری توهین و جفا کردند. چهارمین نکته قابل بحث در این مورد این است که خود نامزدهای ریاستجمهوری نیز با درسگرفتن از تجربه مناظرههای چهار سال قبل، آمادگی هیچگونه چالش جدی و رویارویی با نظرات یکدیگر را نداشتند. درواقع صرفنظر از موارد محدودی از شعارها و برخوردهای متفاوت - که در سومین مناظره، به شکل موردی خود را نشان داد- اغلب مطالب ارایهشده توسط نامزدها، شامل این نکته بود که وضع فعلی اصلا مناسب و شایسته کشور نیست و من اگر حاکم شوم، اوضاع را بهتر و چنین و چنان خواهم کرد. این در حالی است که همه نامزدهای کنونی در گذشته، سمتهای بسیار بالای مملکتی داشته و اکنون نیز هیچکدام از آنها، حتی آنانی که در مقابل دولت کنونی قرار دارند، بهطور کامل، بدون سمت بالای اداری و کاملا خارج از دایره قدرت نیستند. در این مناظرهها، برخورد همه نامزدها این است که عدهای دیگر در هشتسال اخیر وضع را نابسامان کرده و نامزدها
قرار است با سازوکاری کاملا متفاوت و دگرگونه همانند یک ناجی افسانهای وارد قصه شده و همهچیز را ختم به خیر و خوشی کنند. درست است که در همه دنیا در کارزارهای انتخاباتی، همه نامزدها شعارهای زیبا میدهند و به جای ایجاد تردید، درباره آینده روشن و بهتر، یقین القا میکنند، ولی این وظیفه صداوسیما و مجری/ کارشناس برنامه است که با تکیه بر یک تیم کارشناس حرفهای سیاسی و رسانهای و نه تهیهکنندگان شوها و مسابقات تلویزیونی، تکتک نامزدها را به چالش جدی کشیده و ضمنا فضا را برای به چالشکشاندن آنان توسط مردم و خود آنان فراهم کند. این سازوکار متاسفانه، نه در اراده برنامهسازان مناظرهها بوده و نه در تخصص و تجربه آنان. تا زمانی که چنین فضایی ایجاد نشود و سازوکار چنین مناظره جدی و واقعی فراهم نشود، نتیجه همانی خواهد شد که دیدیم؛ حتی اگر مانند مناظره روز گذشته، تلاش شود تا یک نامزد با نامزد دیگر در حد میانگین سه دقیقه، دیالوگ برقرار کنند. هرچند، مناظره آخر جذابیتهای بیشتری داشت اما هنوز کاریکاتوری بود از مناظرههای جذاب و مفید جهان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.