امتناع ائتلاف سیاسی
عباس عبدی . تحلیلگر سیاسی
چرا شکلگیری ائتلاف در ایران چنین ناموفق است؟ آیا این عدم موفقیت منحصر به اصولگرایان میشود یا در میان نیروهای منتقد اعم از منتقدان اصلاحطلب یا برانداز نیز وجود دارد؟ چرا مسیر انشعاب و جدایی در ایران باز است و بهسادگی میتوان به آن وارد شد و در برابر، مسیر اتحاد و ائتلاف تا این حد ناهموار است؟ آیا ائتلاف، به معنای اجماع نیروها درباره موضوعی معین است؟ این پرسشها و نمونههای دیگر آن را میتوان درباره ائتلاف و علت ناموفقی آن در ایران برشمرد و در این یادداشت میکوشم که نظر خود را در اینباره بهطور خلاصه تقدیم کنم. 1ـ اولین نکته این است که «ائتلاف» با «اجماع» یا «وحدتنظر سیاسی» فرق میکند، هرچند ممکن است از جهاتی شباهتهایی داشته باشند. اجماع ممکن است بهنحوی ناشی از فشارهای بیرونی بوده و حتی ائتلاف یکسویه باشد. برای نمونه در زمان انقلاب، نوعی اجماع برای مبارزه با شاه، در چارچوب رهبری امام شکل گرفت، ولی این اجماع را نمیتوان ائتلاف نامید، زیرا اجزای آن یکدیگر را به رسمیت نشناخته بودند و چارهای جز تبعیت از رهبری نداشتند. در حالی که نیروهای متفقین علیه هیتلر، به نوعی از ائتلاف رسیدند و حتی منافع و حقوق
نسبی یکدیگر را در پایان جنگ به رسمیت شناختند، هر چند نیروهای ائتلاف با یکدیگر در ضدیت هم بودند. یا ائتلاف اخیر در دولت انگلیس که میان محافظهکاران و حزب سوم (لیبرالدموکراتها) شکل گرفته، مصداق درستی از مفهوم ائتلاف است. 2ـ ائتلاف بهطور معمول نوعی اتحاد میان گروهها یا کشورهاست و نه میان چند فرد حقیقی. ائتلاف میان افراد معنای روشنی ندارد. در ائتلاف هر گروه باید سهم و قدرت و وزن خودش و سایرین را معلوم کند و بعد در ائتلاف شرکت کند. ائتلاف مثل شرکتهای سهامی است که هرکس به اندازه سهامش حق رای دارد، در حالی که اتحاد افراد با هم براساس حق رای مساوی است که مثل شرکتهای تعاونی است که رای افراد تابع سهم آنان در تعاونی نیست، این حالت از اتحاد، نوعی همیاری است، در حالی که معنای واقعی ائتلاف، نوعی مشارکت براساس قدرت است. به همین دلیل باید سهام و ارزش سهم هر یک از طرفهای قدرت از پیش معلوم باشد. 3ـ ائتلاف میتواند ایجابی یا سلبی یا ترکیبی باشد. ائتلافهای سلبی میان دو یا چند گروه علیه خطر یا هزینه مشترک است، ولی ائتلافهای ایجابی، برای اشتراک در کسب منفعت است و نه ترس از تحمیل هزینه. در ایران شکلگیری ائتلافهای
سلبی به دلیل الزامات بیرونی، راحتتر صورت میگیرد، زیرا فشارها و هزینههای بیرونی موجب نزدیکی غیرارادی نیروها به یکدیگر میشود. 4ـ ائتلاف مستلزم معین بودن سهم آورده هر گروه و در نتیجه سهم سود هر گروه است. به همین دلیل ائتلاف پس از مرحله اول انتخابات با پایان انتخابات انجام میشود و نه پیش از آن. در حالی که در ایران سخن از ائتلاف بیشتر پیش از انتخابات است! 5ـ نظام غیرحزبی و نیز فقدان شفافیت در سهم واقعی هر گروه، شکلگیری ائتلاف را پیش یا حتی پس از انتخابات به کلی فاقد معنای روشن کرده است. این وضعیت هم برای منتقدان و هم برای اصولگرایان حاکم وجود دارد. هرکدام گمان میکنند که وزن زیادی دارند و باید متناسب با این وزن در ائتلاف سهیم شوند، در حالی که نیروهای رقیب معتقد به چنین وزنی نیستند و نهتنها آنها را بسیار کمتر از آنچه که مدعی هستند ارزیابی میکنند، بلکه خودشان را هم بیشتر از واقعیت ارزیابی میکنند. از همه بدتر اینکه پس از انتخابات هم این وزنکشی روشن نمیشود. مثلا در انتخابات سال 1384، رای آقای احمدینژاد در دور اول حدود ششمیلیون بود، طبعا در دور دوم بسیاری از نیروهای دیگر جناح اصولگرا از او حمایت کردند
و رای او چندبرابر شد، ولی هیچگاه او این رای را ناشی از حمایت دیگران و در نتیجه شکلگیری ائتلاف ندانست و به سرعت هم خود را از وامداری آنان مبرا دانست. چرا؟ به یک معنا درست بود، زیرا گروههای دیگر حول او اجماع کردند و چارهای جز این اجماع نداشتند و میان آنان ائتلافی شکل نگرفت. بهعلاوه گروههای دیگر صاحب آرای به دست آمده خود در دور اول نبودند. شناوری آرا نیز مانع از ائتلاف میشود، برای نمونه اگر در اروپا دو حزب ائتلاف کنند قریب به اتفاق طرفدارانشان به موضوع ائتلاف و دفاع از آن پایبند هستند، ولی در ایران ممکن است عکس این حالت رخ دهد. مطالعه بنده نشان داد در حالی که گروههای اصلاحطلب در دور دوم سال 1384 از آقای هاشمی حمایت کردند، ولی در عمل فقط بخش نهچندان قابلتوجهی از آرای دور اول آنان به سبد آقای هاشمی واریز شد! چون واقعا صاحب آن آرا نبودند و این تصمیم ائتلافی از پایین شکل نگرفته بود. 6ـ مهمترین مشکل نیروهای اصولگرا برای رسیدن به ائتلاف، فقدان استقلال نسبی آنان از ساخت قدرت است. هر نیرویی که میخواهد ائتلاف کند، نیازمند حداقلی از استقلال در تصمیمگیری برای تفاهم و توافق در موضع ائتلاف است. ولی نیروهای
اصولگرای ایران، فاقد این استقلال هستند و ساختار قدرت بهشدت بر تصمیم آنها تاثیرگذار است و قادر به اتخاذ تصمیم مستقل برای تامین ترجیحات و مصالح حزبی خود نیستند، به همین دلیل قادر به شرکت موثر در فرآیندهای ائتلافی نیستند. 7ـ فرهنگ ایدئولوژیزده سیاست در ایران نیز به نحوی مانع از ائتلاف سیاسی به معنای دقیق کلمه میشود. نفی سهمخواهی و تظاهر به اینکه قصد خدمت با هدف نزدیکی به خدا و انجام وظیفه داریم، نوعی ریاکاری مفرط را در رفتار سیاسی ایجاد کرده که گویی ائتلاف و سهمخواهی مثبت، کاری مذموم و ناپسند است. به همین دلیل گروههای سیاسی ایران بهویژه ایدئولوژیزدههای آنها، جانمازآبکشهایی هستند که سعی میکنند تصویری فراسیاسی و اخلاقی از خود نشان دهند؛ تصویری که در واقعیت وجود خارجی ندارد. به همین دلیل بحث اصلح را در امر سیاست مطرح میکنند که بهکلی عاری از حقیقت است و هنگامی هم که نامزد اصلح آنان ردصلاحیت میشود، نمیدانند چگونه آن را توجیه کنند. 8ـ مشکل دیگری که در اکثر گروههای ایرانی همچنین اصولگرایان وجود دارد، کوچک و کمعمق بودن گروههای سیاسی است. وقتی رای مجموع چند گروه روی هم به پنج درصد هم نرسد، چگونه
میتوانند برای این قدرت اندک، ائتلاف کنند. مشکل وقتی بیشتر میشود که برخی از این گروهها فقط در حد اعضای شورای مرکزی خود عضو دارند و بدتر آنکه برخی از این اعضا همزمان در چند حزب و گروه حضور دارند. ویژگیهای فوق موجب میشود که در برابر تحولات عمیق سیاسی قدرت پایداری و ایستادگی و برنامهریزی نداشته باشند و تا وقتی چنین قدرتی نباشد، ائتلاف با دیگران برای تحقق هدفی مشترک نیز بیمعناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.