|

برای زادیادِ نخستين اديبِ روس

«پوشکین» نابغه‌ای 214 ساله

حمیدرضا آتش‌بَرآب

اینجا روسیه است؛ یک ‌قاره ناشناخته‌. سرگذشتِ ادبیاتِ این سرزمین از آغاز قرنِ یازدهم تا اواخرِ قرنِ هفدهم بدون هیچ ارتباطی با آنچه همزمان در دنیای مسیحیتِ لاتین می‌گذشت، طی شد. و بس‌خطاست اگر که بخواهیم انعکاسِ این تمدن را تا آن‌زمان در ادبیات جست‌وجو کنیم، چون یادمان باشد خودِ طبیعتِ این تمدنِ سنتی‌آیینی است که از اصالتِ ادبی دوری می‌جوید. نبوغ آفرینشی و هنری روسِ کهن در معماری و نقاشی است که انعکاس دارد و آن‌کس که بخواهد ارزشِ اصلی این تمدن را بشناسد، باید در اصل نه به تاریخ ادبیات، که به تاریخِ هنر رجوع کند. قرن هجدهم که می‌رسد ادبیاتِ اولیه روسی شکل می‌گیرد؛ ادبیاتی که اگر حالا به آن رجوع و تورقی کنیم، به‌سرعت متوجه می‌شویم زبانی دارد بسیار بَدَوی و کهن و در بسیاری‌موارد ناصحیح، غیرمردمی و حتا غیرادبی که بااین‌حال در آن زیبایی خاصی نهفته است. تنها از قرن هجدهم گسترش و توسعه آغاز شد که هم بسیار پرشتاب و نیرومند بود و هم بی‌اندازه غیرارادی، لگام‌گسیخته، بی‌رویه و سرسام‌آور، که یکی از دستاوردهایش شد زایشِ شعورها و عقل‌هایی بسیط و پیش‌ازهمه، زایشِ نویسندگانی بزرگ. گویی قرنِ هجدهم تدارکی است تا در قرنِ نوزدهم فرهنگِ روسی بیدار ‌شود و همه‌چیزی را درنوردد. شعر، شعرِ حقیقی و ادبیاتِ اصیل ـ چنانی‌که واضح است ـ باید پیونددهنده همه‌چیز باشد؛ هم آنچه امروز از همسایه خود می‌شنوی و هم آنچه مدت‌ها پیش در سرگذشت‌ها و تواریخ خوانده‌ای، در پیوندی یگانه شعر می‌شوند. ادبیاتِ اصیل همواره زبانِ کوچه و خیابان را با یادمان‌های زیبایی کهن درهم‌‌ می‌آمیزد. و در روسیه پوشکین نخستین کسی بود که عملا چنین کرد. اما کارِ پوشکین، این آغازگرِ همه آغازها، یا به‌قولِ «آپالون گری‌گوری‌یف» همه‌‌چیزِ ملتِ روس، حتی طیفِ گونه‌گون‌تری هم دارد. ادبیات فرانسه برایش ادبیاتِ مادری بود و به‌خوبی می‌فهمید که تاکنون چیزی چنین درخشان و زنده به ‌روسی نوشته نشده و می‌دانست که این کارِ خودِ اوست. و به‌واقع هم این اوست که ادبیاتِ فرانسه را با روسی پیوند می‌زند. بسیاری از اصطلاحات و عباراتِ فرانسوی را طوری با ظرافت ترجمه می‌کند که گویی به‌ سالیان در ادبیات روسی مشهور و شناخته‌شده‌اند. و تمامِ اینها مایه شگفتی است. همه‌‌چیز را خودی می‌کند. و اینجاست که نبوغِ متعالی شاعر نهفته متجلی می‌شود. اگر کسی که ذره‌ای نبوغش کمتر از پوشکین بود دست به چنین کار خطیری می‌زد، مردم پذیرش‌اش را نداشتند. و به‌این‌ترتیب، پوشکین زبانِ ادبی روسی را پایه‌گذاری کرد و این مطلبی نبود که در روسیه به‌سرعت برای همگان قابل‌درک باشد. مهم‌تر از همه انگار این بود که تقریبا همه پی‌ برده‌ بودند، پس از پوشکین دیگر نمی‌شود به آن زبانی سخن گفت و نوشت که پیش‌ از ‌او وجود داشته‌ است. همین‌جاست که ادبیات نوین روسی شکل می‌گیرد و از این پس فرهنگِ روسی اساسا فرهنگی واژه‌محور و ادبی است. و این پوشکین است؛ مفهومِ کاملِ آفرینش، دوره هارمونی، برتری و استادی لغزش‌ناپذیر، آن هم عینا بر زمینی بایر. پوشکین؛ وضعیتِ ‌بسیار نادر و پیچیده‌ای از تجربه که بسیار زود به پختگی رسید. بیشتر آثار بکرش - هم شعر و هم نثر - در اوج کمال نوشته شد و پدیده‌های زیبایی شکل گرفت که تمامی زیبایی‌شان در این بود که نو بودند؛ که زیبایی‌شان هر تجربه معمول را پشت سر می‌گذاشت و بر فراز آن می‌ایستاد. پوشکین؛ وضعیتِ تعادلِ محضِ اِتیکا و استتیکا. در پوشکین ماده نیکی، پدیده نیک است و خودِ زیبایی است و پدیده زیبا و ماده زیبایی، خودِ نیکی است. و تناقض نمی‌تواند که وجود داشته‌ باشد. این است درجه استثنایی پوشکین. هر نابغه‌ای هم که پس از پوشکین آمد، بهره خاصِ خود را از مکتبِ پوشکین گرفت و تک‌تک ادبای پس از او همواره مفتونش بودند و همگی بی‌تردید او را نخستین و حقیقی‌ترین ادیبِ روس نامیدند. پوشکین هرکدامِ آنها را گویی به سلاح خاصی مجهز کرد. چراکه زیبایی‌شناسی پوشکین محض است. این پوشکین است؛ پیامبرِ ادبِ روس! و دویست‌وچهاردهمین زادروزش گرامی باد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.