|

بعثت، عقلانیت و اخلاق

محمدتقی فاضل‌میبدی . عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم

در کنار مفهوم بعثت، دو مفهوم بی‌بدیل قرار گرفته است؛ یکی اخلاق و دیگری عقلانیت. متاسفانه در شیوه‌ای که سیره پیامبر بزرگوار اسلام(ص) ترویج می‌شود این دو عنصر بسیار کمرنگ جلوه داده می‌شود. سخنی از ایشان نقل شده است که « اِنَّما یدْرَک الْخَیرُ کلُّهُ بِالْعَقْلِ و لا دینَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ» یعنی همه خوبی‏ها با عقل شناخته می‌شوند و کسی که عقل ندارد، دین ندارد. در کنار آن فرمود «انما بعثت الاتمم مکارم الاخلاق» یعنی جامعه با اخلاق و عقلانیت به رشد و کمال می‌رسد. در آیاتی که بر پیامبر خدا نازل شد و در جای جای قرآن، سخن از تعقل و تدبیر و تفکر مطرح است. علی(ع) در فلسفه بعثت پیامبران می‌فرماید: «آمدند تا عقل‌های مردم را بیدار کنند و آنچه دفن شده را ‌برانگیزند». پس بعثت پیامبر یعنی بعثت اخلاقیات و جامعه باید با رشد عقلانیت خود را به اهدافش نزدیک کند و به همین دلیل است که رسول گرامی اسلام، پایه دین را تعقل می‌داند. بیشتر مبارزات ایشان با «تقلید» و جایگزین‌کردن آن با تعقل بود. یعنی محاجه قریش با پیامبر از اینجا آغاز شد که آنها معتقد بودند بت می‌پرستند چون پدرانشان بت‌پرست بودند و پیامبر می‌فرمود اگر حرف‌های پدران شما عقلانی باشد، قابل قبول است وگرنه، صرف اینکه فلان گفته از سوی بزرگان بیان شده، حجت پذیرش آن نیست. این عقلانیت، از فهم دین تا فهم روابط اجتماعی و مسایل بشری را در بر می‌گیرد. این گوهری است که در جوامع اسلامی ما کم‌یاب شده است. گاهی مسایل خرافی ترویج داده می‌شود که بسیار عقل‌گریز است. پاره‌ای از مسایلی که به عنوان ارزش‌های دینی مطرح می‌شود عقل‌ستیز است و جوان آگاه این دوره، آنها را باور نمی‌کند. پاره‌ای از افرادی که در کسوت واعظ یا مداح در جایگاه مبلغ دینی سخن می‌گویند، امکان طرح استدلال عقلی در پس سخن خود را ندارند. ناتوانی در یافتن عقلانیت در گزاره‌های دینی، هم مربوط به مسایل اعتقادی است و هم احکام فقهی. بسیاری از خشونت‌ها و برخوردهای تندی که در جوامع اسلامی دیده می‌شود حاکی از آن است که عقلانیت زنده‌ای در این بین وجود ندارد. بارها گفته شده که پیامبر برای مبارزه با جهل و سنت جاهلیت، مبعوث شد اما به این نکته توجه نمی‌شود که معنای جهل، «بی‌سوادی» نیست. جهل به مفهوم نبود «حلم» است و البته بی‌سوادی، یکی از دلایل کم‌طاقتی و تندخویی است. نگرش به تمامی این گزاره‌ها یک نکته را به اثبات می‌رساند و آن اینکه بعثت پیامبر اسلام همراه با عقلانیت است پس بر هر مسلمانی فرض است تا آگاهی‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی خود را ارتقا بخشد و با عنصر اخلاقیت و از دریچه اخلاق و کرامت انسانی، به جهان پیرامون خود بنگرد. مراد از عقلانیت، نه فقط سواد خواندن و نوشتن‌آموختن که تلاش برای کسب آگاهی و رفتار عاقلانه است. هر چه جامعه از اخلاق بیشتر فاصله بگیرد، به همان اندازه بیشتر، به «خشونت» نزدیک می‌شود. اقبال لاهوری درباره فلسفه خاتمیت نکته زیبایی دارد. او می‌پرسد، چرا پیامبر، «خاتم النبیین» است؟ چون پیکر بشر بعد از خود را در مدار عقلانیت قرار داد وسخنانی را عرضه کرد که بشر را از جهل نجات بخشید. یعنی پس از پیامبر اسلام، دیگر پیامبری مبعوث نخواهد شد و پس از ایشان، «رسول باطنی» انسان‌ها، عقل آنها خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.