|

مقاله‌ای از «غلامحسین میرزا صالح»

میراث شوم عالیجنابان خاکستر‌ی در سیاست شوروی

«اَن الیزابت اپلبام» نویسنده و روزنامه‌نگار برنده جایزه «پولیتزر» در سال 1964 در واشنگتن چشم به جهان گشوده است. پس از اخذ لیسانس از دانشگاه ییل و تحصیل در رشته روابط بین‌الملل در مدرسه اقتصاد لندن، به کار پژوهش در کالج سنت آنتونی دانشگاه آکسفورد پرداخت. اپلبام یک سال به عنوان خبرنگار نشریه «اکونومیست» راهی لهستان شد. او در دهه 1990 چه به هنگام اقامت در ورشو یا زندگی در لندن، ستون‌نویس روزنامه لندن ایونینگ استاندارد بود که خوانندگان فراوانی داشت. اپلبام پس از سال‌ها زندگی در زادگاهش در 2006 به لهستان بازگشت. او علاوه بر زبان مادری به زبان‌های فرانسوی و روسی تسلط دارد. نخستین کتاب اپلبام «میان شرق و غرب» که به صورت سفرنامه نگارش یافته موفق به اخذ جایزه «آدولف بنتینک» سال 1996 شد و دومین کتابش «گولاگ» که در 2003 انتشار یافت جایزه پولیتزر را نصیب او کرد. آخرین اثر اپلبام، «پرده آهنین» قرار بود در 27 نوامبر 2012 روانه بازار کتاب شود. ما هرگز درباره آخرین مورد محاکمه کنجکاوی به خرج نمی‌دادیم: چرا گرفتنش؟ بیشتر مردم از سر ترسی تب‌آلود و برای آنکه کمی به خود قوت قلب دهند، این سوال را مطرح می‌کردند، می‌گفتند دیگران را بنا به دلیلی بازداشت کرده‌اند. این شامل آنها نمی‌شود، چرا که کار خلافی مرتکب نشده بودند. آنان برای موجه جلوه‌دادن هر دستگیری از هم پیشی می‌گرفتند و دلایل ابلهانه‌ای از خود می‌ساختند: - خوب زنیکه قاچاقچی است. - مردک دیگه گندش را درآورده بود. - وقتش بود که بگیرندش. - آدم خطرناکیه. - همیشه فکر می‌کردم که یک حقه‌ای تو کارش هست. - اصلا هیچ شباهتی به ماها ندارد. بنابراین ما سوال: «برای چی دستگیرش کردند» را قدغن کرده بودیم. برای چی؟ هر وقت که کسی از محفل ما در آن حال و هوا، این سوال را پیش می‌کشید، آخماتووا از کوره در می‌رفت و داد می‌کشید: منظورت از «برای چی» چیه؟ دیگه وقتش رسیده که بفهمی مردم را به خاطر هیچ و پوچ بازداشت می‌کنند. نادژدا ماندلشتام به نقل از کتاب گولاگ نوشته آن الیزابت اپلبام در بیستم نوامبر 1998 گالینا استاروو تیووا نماینده پارلمان روسیه به هنگام رفتن به آپارتمانش در راه پله ساختمان محل سکونتش به قتل رسید. برگزاری مراسم یادبود، نوشتن مقالات و ستایش دوران زندگی او هفته‌ها ادامه یافت. استاروو تیووا با سیاستمداران پیشین و معاصر خویش تفاوت داشت. لحن کلام و رفتار و افکارش به گونه‌ای دیگر بود. اکونومیست نوشت: صمیمی بود و پرجنب‌و‌جوش و در اندیشه زندگی توام با رفاه مردم روسیه. ایندپندنت یادآور شد که: «هر چه می‌گفت تازگی داشت. برخلاف دیگران باری به هر‌جهت نبود و بر سر موازین خویش می‌ایستاد. امور معاش را با سیاست درهم نمی‌آمیخت.» بسیاری از روس‌ها مرگش را بدشگون دانستند و نقطه عطفی در سیاست روسیه. یکی از هزاران نفری که در مراسم خاکسپاری گالینا حضور داشت به نیویورک تایمز گفت: «در آغاز اصلاحات، تاحدی شوق و ذوقی به چشم می‌خورد، اما اینک یک چیزی تغییر کرده است. این نشان می‌دهد که فرآیند عدم تحمل و غرض‌ورزی نسبت به یکدیگر در حال افزایش است.» یکی از نمایندگان لیبرال پارلمان روسیه به رادیو مسکو گفته بود: «فکر می‌کنم به آخر خط رسیده‌ایم.» به همین دلیل و نه از سر احساسات بود که ماشا گسن نگارش کتاب خود در باب پوتینیسم- نظامی که پوتین خالق و تجسم‌بخش آن بود- تحت‌عنوان «مرد بی‌چهره» را پس از قتل گالینا شروع کرد. در نوامبر 1998 ماشا گسن روزنامه‌نگار جوانی بود که پس از چندین سال اقامت در آمریکا به روسیه بازگشت و با شوق تمام به زندگی در مسکو پرداخت. ماشا که رابطه نزدیکی با گالینا داشت، می‌نویسد: «احساس مادری‌اش نسبت به من را پنهان نمی‌کرد.» با این وصف از اهمیت سمبولیک گالینا بی‌خبر نبود: در مملکتی که الگوی نقش سیاسی از کمیسرهای کت ‌چرمی پوش به نوکربابان تلقین می‌شود، گالینا می‌کوشید تا انسانی کاملا مدرن باشد و سیاستمداری که در عین حال یک انسان است. گالینا برای هم‌نسلان ماشا گسن، روزنامه‌نگاران فعال، لیبرال‌ها و روشنفکران مسکو، به‌خصوص کسانی که به‌هنگام فروریختن اتحادجماهیرشوروی سوسیالیستی کمتر از سی‌سال داشتند، سمبل امید به دگرگونی روسیه و روسیان شناخته می‌شد. پافشاری در دستیابی به حقوق انسانی و اصول اخلاقی، سخن گفتن از سر صداقت و راستگویی، فسادناپذیری، سخنرانی‌های في‌البداهه، به‌سخره‌گرفتن نقاط ضعف خود از جمله خصوصیاتی محسوب می‌شد که اگر شمار بیشتری از دولتمردان روسیه پایبند آن بودند، در آن صورت آینده روسیه با گذشته‌اش تفاوت می‌کرد؛ اما مرگ او پایان‌بخش آن امیدها بود، مرگی که همزمان شد با طلیعه به قدرت‌رسیدن پوتین. در واقع در زمان به قتل رسیدن گالینا هنوز پوتین دوران ریاست‌جمهوری خود را شروع نکرده بود و از او تنها به عنوان رییس سرویس امنیت ملی که جانشین «ک‌گ‌ب» محسوب می‌شد، یاد می‌کردند و می‌رفت تا به شهرتی همه‌جانبه دست یابد. پوتین تا پیش از آن بیشتر در درسدن، واقع در آلمان شرقی به‌سر می‌برد و از اعضای تشکیلات ک‌گ‌ب بود. به اعتقاد ماشا او به هنگام اقامت در سنت‌پترزبورگ، چه به هنگام «تحصیل» و تهیه پایان‌نامه جعلی خود و چه در سمت معاون آنـاتولی سوبچک، شهـردار پرافاده و تـودار آن شهر در سال‌های جنجالی 1991 تا 1996، همچنان با ک‌گ‌ب همکاری می‌کرده است. پوتین به‌رغم دوران نسبتا کوتاه کار در سرویس امنیت ملی، کوشید تا چهره بهتری نسبت به ک‌گ‌ب برای سازمان جدید ارایه دهد. او بار دیگر خطابه «چکیست» عنوان قدیم پلیس سیاسی دوران لنین در اوایل دهه 1920 را با غرور بر زبان راند. پوتین در ضمن به نوعی مروج کیش شخصیت یوری آندروپف، درازمدت‌ترین رییس ک‌گ‌ب (82- 1967) در تاریخ اتحاد شوروی بود. آندروپف یک سال پیش از مرگ دور از انتظارش در 1984 دبیرکلی حزب و ریاست‌جمهوری را به عهده داشت. پوتین در مقام رییس سرویس امنیت ملی تاج گلی بر سر قبر او نهاد و در سرفرماندهی بدنام ک‌گ‌ب در مسکو، لوح سپاسی تقدیم قهرمان و مرشد خویش کرد. بعدها نیز در سمت ریاست‌جمهوری دستور داد تا لوح دیگری در ساختمان محل زندگی آندروپف بیاویزند و مجسمه‌اش را در حومه سنت‌پترزبورگ نصب کنند. با وجود این هدف پوتین فراتر از احیای نام آندروپف بود. مقصود او در حقیقت چیزی جز بازآفرینی طرز فکر رییس سابق ک‌گ‌ب نبود. آندروپف به معیار اتحاد شوروی یک تجددگرای غیردموکراتیک محسوب می‌شد. آندروپف که به هنگام انقلاب مجارستان در سال 1956 سفارت کشورش را در بوداپست برعهده داشت به‌خوبی از خطر «دموکرات‌ها» و روشنفکران آزاداندیش ضدرژیم توتالیتر آگاهی یافته بود. او بخش اعظم دوران خدمت خود در «ک‌گ‌ب» را صرف سرکوب جنبش‌های گوناگون ناراضیان، به زندان‌افکندن مردم معترض، تبعید آنان از شوروی و اعزام مخالفان سرشناس به بیمارستان‌های روانی کرد؛ مجازاتی که در دوران ریاستش بر ک‌گ‌ب ابداع شد. آندروپف مانند هر‌کس دیگری در ک‌گ‌ب می‌دانست که اتحاد شوروی از نظر اقتصادی در قیاس با غرب، کشوری عقب‌مانده است. او که پیش از مرگ درپی یافتن راه‌حلی برای این واپس‌ماندگی بود، به این نتیجه رسید که مشکل در فقدان نظم و نحوه کار نهفته است. در یک بازاندیشی به نظر می‌رسد که به پیمودن راه اصلاحات به شیوه «چینی» اعتقاد داشته است، یعنی بازار آزاد و سیاست بسته. از میان برنامه‌های مورد علاقه آندروپف تنها یک مورد به ‌اجرا گذاشته شد و آن مبارزه گسترده با تولید و مصرف مشروبات الکلی بود. کاری فراگیر که ممنوع‌شدن فروش ودکا و تخریب تاکستان‌های مولداوی را دربر گرفت و از طرف یکی از جانشینانش، گورباچف، تداوم یافت. مبارزه با الکل فاجعه‌بار بود. این اقدام نه‌تنها به دلیل استفاده از شکر در تولید ودکای خانگی بود که باعث کمبود آن در بازار شد، بلکه به‌شدت توزان بودجه کشور را که کاملا متکی به مالیات مشروبات الکلی بود بر هم زد. گورباچف هم به بهانه نیاز به اصلاحات عمیق، مصرف آن را ممنوع کرد. ذکر بقیه ماجرا دیگر ضرورتی ندارد. بدون شک دلتنگی برای آندروپف مدت‌ها به صورت گسترده در میان سران ک‌گ‌ب وجود داشت. این باور که آندروپف «زود مُرد» در میان خیلی از رده‌های ک‌گ‌ب دهان به دهان می‌گشت و بعضی‌ها مرگ غیرمترقبه او را ناشی از یک توطئه می‌دانستند. در سال 2000 یکی از مقامات سابق، درست پس از شروع دور اول ریاست‌جمهوری پوتین به من گفت: «قبل از رسیدن به اهدافش، کلکش را کندند.» اما تجربیات پوتین فقط به ک‌گ‌ب دوران آندروپف محدود نمی‌شد. او اطلاعات مشابهی هم از رییس سابق پلیس مخفی کسب کرده بود. آندروپف به عنوان سفیر اتحاد شوروی در بوداپست، هنگامی که به چشم خود دید جوانان مجار در آغاز به دنبال دموکراسی بودند و سپس دست به اعتراض برضد نظام کمونیستی زدند و بالاخره به روی رژیم اسلحه کشیدند و یکی دو پلیس مخفی را ‌دار زدند، مبهوت شد. پوتین هم در سال 1989 در درسدن شاهد حادثه مشابهی بود؛ شهری که انبوهی از مردم در تظاهرات خیابانی آن شرکت کردند و اداره مرکزی استازی، پلیس مخفی آلمان شرقی را غارت کردند. آندروپف و پوتین هردو به این نتیجه رسیدند که: گفت‌وگو درباره دموکراسی بـه اعتراض می‌انجامد و اعتراض منجر به حمله به چکیست‌ها می‌شود، بنابراین بهتر آن است بحث راجع به دموکراسی قدغن شود تا جلو عواقب آن گرفته شود. از نگاه پوتین و هم‌نسلانش که بیست سال از ماشا گسن مسن‌تر بودند و سرسپرده دولت سابق سوویتی و همچنین دوستان ماشا ایده «روسیه جدید» گالینا نه‌تنها پیام خوشی برای آینده بهتر نبود، بلکه نوعی خطر برای نظام به حساب می‌آمد. پوتین به ‌خوبی از عواقب ناخوشایند رویارویی سیاستمداران غیرفاسد و اهل حرف و سخن در برابر ک‌گ‌ب اطلاع داشت. در سال 1991 کاملا می‌دانست که سیاستمداران غیرفاسد و بی‌پروا در برابر امپراتوری بازرگانی که ک‌گ‌ب سابق برپا کرده بود جبهه‌گیری کرده‌اند. ماشا گسن نمی‌گوید که پوتین دستور قتل گالینا را صادر کرده است. در واقع او هیچ‌گاه نفهمید که چه کسی گالینا را از پای درآورد. گسن می‌نویسد «نمی‌شد دقیقا گفت که کشتن گالینا به نفع چه کسی تمام شد، چرا‌که همه از دشمنی او با نظام حاکم اطلاع داشتند و می‌دانستند که سرنوشتی جز مرگ در انتظارش نیست.» مرگ دوستش سبب شد تا به عنوان گزارشگر به تحقیق درباره قشر پلیس مخفی بپردازد که پوتین از میانشان برخاسته بود. قشری که بسیاری از آنان گالینا را مانع اهداف خویش تلقی می‌کردند. توجه زیاد گسن به پوتین و نحوه به قدرت‌رسیدنش و وصف جماعت پلیس مخفی، بن‌مایه اصلی کتاب مرد بی‌چهره است. جماعتی که در ک‌گ‌ب تحت رهبری آندروپف شکل گرفت و به گزیدگان اقتصادی و سیاسی روسیه تبدیل شد هیچ‌گاه جهان‌بینی کاملا بدبینانه خود را از دست نداد. پوتین راه اینان به‌سوی قدرت را هموار نکرد. آنان در حقیقت پیش از آن، در زمان نخستین دور ریاست‌جمهوری یلتسین در 1996 موقعیت و جایگاهشان را کسب کرده بودند. در آن ایام یلتسین و نه پوتین بسیاری از ابزارهای قدرت و امتیازات سرویس‌های امنیتی را مجددا برقرار ساخت. تحت نظر یلتسین و نه پوتین بود که منابع طبیعی میان گروه کوچکی از نزديكان تقسیم شد. به مرور که سلامتی یلتسین کاهش یافت، بعضی از همین‌ها به جست‌وجوی جانشین قابل اعتمادی پرداختند، کسی که حافظ منافع آنها باشد. ویژگی‌اي که ولادیمیر پوتین از آن برخوردار بود. گسن برای نشان‌دادن خصلت طبقه حاکم جدید روسیه، از چندین شخصیت بزرگ و کوچک یاد می‌کند که در دهه‌1990 در داخل و خارج این طبقه فعالیت داشتند. کسانی چون شهردار سوبچک، دوست و مرشد پوتین و نوچه‌اش دیمیتری مدودف رییس‌جمهور سابق؛ بوریس بریزوفسکی الیگارک، ریاضی‌دان و مهندس سابق که به ادعای خویش پوتین را به یلتسین معرفی کرده بود و با این عمل راه رسیدن پوتین به قدرت را گشوده بود. اندریی بیستریتسکی همه‌کاره تلویزیون دولتی روسیه و مُبلغ کارکشته‌ای که در انتخابات مجدد پوتین به ریاست‌جمهوری، در سال 2004 نقش مهمی داشت و الکساندر لیتوویننکو از مقامات سرویس امنیت ملی که پس از افشای فساد حاکم در آن سازمان با سم رادیوم در 2006 در لندن به قتل رسید. گسن در کتاب مرد بی‌چهره بـه موضوع نقش پوتین در کودتـای ناموفق ک‌گ‌ب در 1991 می‌پردازد و حمله تروریستی به تئاتر مسکو در 2002 و میخاییل خودورکوفسکی الیگارک نفتی که در سال 2003 پس از انتقاد از پوتین بازداشت شد و پس از یک دادگاه نمایشی به 10سال زندان محکوم شد. از پاره‌ای جهات جالب‌ترین شخصیت کتاب، البته به استثنای خود پوتین، خانم مارینا سالی، یکی از سیاسیون لیبرال‌مسلک سنت‌پترزبورگ است که ریاست کمیته مایحتاج غذایی شورای شهر لنینگراد را در سال 1991 به عهده داشت. مارینا در 21 مارس 2012 در 77سالگی درگذشت. در زمانی که سوبچک شهردار بود و پوتین معاون او و لنینگراد که اینک سنت‌پترزبورگ خوانده می‌شد، از کمبود غذایی رنج می‌برد و نظام اقتصادی شوروی در حال فروپاشی بود و تظاهراتی به‌دلیل کمبود دخانیات و شکر صورت می‌گرفت، شورای شهر سرگرم مذاکره برای خرید چندین قطار گوشت و سیب‌زمینی بود، مارینا سالی را برای عقد قرارداد به برلین فرستادند. گسن می‌نویسد یک سال بعد زمانی که ماجرا را برای من تعریف می‌کرد هنوز عصبانی به نظر می‌رسید: «وقتی به آنجا رسیدیم همین فراو رودولف که قرار بود با او گفت‌وگو کنیم گفت که نمی‌تواند با ما ملاقات کند، چون که برای ارسال گوشت درگیر مذاکرات با شورای شهر لنینگراد است. داشتیم شاخ درمی‌آوردیم، برای اینکه ما از طرف شورای شهر آمده بودیم و قرار بود ما در مورد خرید گوشت گفت‌وگو کنیم.» آن محموله گوشت را هرگز کسی ندید. مارینا می‌گفت 90میلیون‌مارک آلمان، یعنی بهایی که می‌بایست بابت خریدن گوشت پرداخت شود، گم‌و‌گور شد. او بعدها فهمید پوتین که در راس کمیته روابط خارجی شهرداری بود، مانند چند نفر دیگر در آن کلاهبرداری نقش داشت. مارینا متوجه می‌شود که پوتین یک حقوقدان سابقه‌دار، در کمال زیرکی در ده‌ها قرارداد به ظاهر قانونی، از طرف شهرداری مشارکت داشته که بیشتر آنها در مورد صادرات الوار، نفت، انواع فلزات، پنبه و سایر محصولات خام بوده است. او می‌نویسد: اصل ماجرا از این قرار بود: حسب ظاهر، قراردادی با شخص مورد اعتمادی بسته می‌شد و به او مجوز صادرات می‌دادند. بعد کالاها به خارج می‌رفت و به فروش می‌رسید و پول حاصل از آن به جیب زده می‌شد. مارینا هرگز نتوانست مراحل اجرای قراردادها را پیگیری کند و سندی پیدا نکرد که دست‌کم ثابت کند پوتین در صادرات 92‌میلیون در ازای گوشت و مواد خوراکی دیگر دست داشته باشد. او یافته‌های خود را در گزارشی به شورای شهر لنینگراد ارسال کرد. شورای شهر گزارش را برای سوبچک فرستاد و به شهردار توصیه کرد که پوتین و معاونش را اخراج کند. لینا یک نسخه از گزارشش را برای مدیر امور مالی رییس‌جمهور فرستاد. گسن می‌نویسد «و بعد هیچ اتفاقی نیفتاد» و قضیه به دست فراموشی سپرده شد. شورای شهر لنینگراد نه‌تنها از دست پوتین خلاص نشد، بلکه پوتین یا در واقع شهردار سوبچک، کلک شورای شهر را کندند، چون اندکی بعد شورای شهر با صدور فرمانی منحل شد. سالی سیاست را بوسید و کنار گذاشت. او در سال 2000 آخرین مقاله‌اش درباره سال‌های پوتین در سنت‌پترزبورگ را نوشت. عنوان آن مقاله چنین بود: «پوتین رییس‌جمهور یک الیگارشی فاسد است.» این مقاله واپسین بیانیه عمومی او بود. مدت کوتاهی بعد، چنان ترس به جانش انداختند که پا به فرار گذاشت. گسن 10سال بعد او را در دهکده کوچکی یافت که پس از 12ساعت رانندگی از مسکو به آنجا رسید. سالی حتی در آن موقع هم به گسن نگفت چه چیزی و چه کسی او را به وحشت انداخته بود. اوضاع و احوال کنونی روسیه هم درست همین‌طور است. برای هیچ رخدادی مدرک و سندی وجود ندارد. اسناد گم‌و‌گور می‌شود. افـراد ناپدید می‌شوند یا هویت خویش را تغییر می‌دهند. شرکت‌های بزرگ به بنگاه‌هایی تعلق دارند که اصلا وجود خارجی ندارند و به شکل اسرارآمیزی اوامر و دستورات «رییس» را اجرا می‌کنند. پس از دستگیری میخاییل خودورکوفسکی به دستور رییس‌جمهور پوتین، شرکت او به نام یوکوس ورشکست شد و دارایی کلان آن در یک حراج به فروش رسید. تنها یک خریدار در آن حراج حضور داشت. شرکت ناشناسی به نام مجتمع مالی بایکال که بنا به نشانی اعلام‌شده به یک ودکافروشی در شهرکی استانی به نام تویر تعلق داشت. این شرکت سپس اموال خریداری‌شده در حراج را به شندرغاز به شرکت روس نفت فروخت که سهامدار عمده آن حکومت روسیه بود. روس نفت که علاوه بر داد‌و‌ستد معاونت ریاست ستاد پرزیدنت پوتین را بر عهده دارد، سپس اجازه یافت که سهام شرکت خود را در بازار بورس لندن به فروش رساند. صاحبان سابق شرکت یوکوس و سهامداران آن اینک در زندان یا تبعید به‌سر می‌برند و قادر به اقامه دعوا علیه حکومت روسیه نیستند. در آن زمان بعضی از آنها چندان نگران به نظر نمی‌رسیدند. همین‌طور ویلیام برودر رییس سرمایه‌گذاری هرمیتاژ که پس از شکنجه و قتل وکیل خود سرگئی مگنیتسکی به وسیله سرویس امنیت ملی در زندان علنا به دشمنی شخصی و سیاسی با حکومت برخاست. آنا پولیتکوفسکایا روزنامه‌نگار نیز قبل از مرگش چندان نگران به نظر نمی‌رسید. کتاب او در باب پوتینیسم، حتی در قیاس با مرد بی‌چهره، روایت‌های پیچیده‌تری از فساد، مافیا و تروریسم را مطرح می‌کند. آنا پولیتکوفسکایا هم مانند گالینا استارووتیووا در سال 2006 هنگام پیمودن پله‌های ساختمان آپارتمانش به قتل رسید و علت آن هیچ‌گاه آشکار نشد. تا وقتی که جنازه‌ها زیر خاک مدفون می‌شوند، سرمایـه‌ها از کشور فرار می‌کند، مهاجران روسی مثل قارچ در لندن، نیس و Courcheval می‌رویند و اولیگارک‌ها شب و روز مشغول تطهیر خویش و کسب آبرو هستند، نمی‌توان برای توجیه وقایع جاری از نظریه توطئه چشم پوشید. در کتاب می‌خوانیم که پوتین در خانواده‌ای بزرگ‌شده که تحت حمایت ک‌گ‌ب بود. والدینش در مقایسه با اطرافیانشان مال و منالی نداشتند و خود او از سال‌های نوجوانی قصد پیوستن به ک‌گ‌ب را داشته است. پوتین به شرح‌حال‌نویسش می‌گوید «در حیرت بودم چگونه یک نیروی کوچک یا فردی قادر به انجام کـاری است کـه یک ارتش از پس آن برنمـی‌آید. یک مامـور اطلاعاتی می‌تواند بر هزاران نفر فرمان براند. حداقل من چنین فکر می‌کردم.» پوتین در نهایت به عضویت سرویس مخفی در‌آمد و تحت آموزش قرار گرفت. او نه‌تنها انواع فنون امنیتی، از‌جمله پنهان کردن نام و نقش واقعی خود را آموخت، بلکه ماهیت یک پلیس مخفی را به دست آورد. اتفاقی نیست که پوتین و همدستانش در لزوم کنترل ملت به وسیله حکومت با ک‌گ‌ب هم‌عقیده هستند و اتفاقی نیست که عمیقا نسبت به داد‌و‌ستد آزاد، مردم و نهادهای اجتماعی مشکوکند. آنان در دوران آموزش آموخته‌اند که نباید اجازه داد که حوادث رخ دهد، بلکه باید آن را مدیریت کرد. انتخابات نباید غیرقابل پیش‌بینی باشد، بلکه باید از پشت صحنه کنترل شود؛ شیوه‌ای که روسیه در ایام اخیر شاهد آن بود. از همه مهم‌تر آنکه پلیس‌های مخفی سابق آموخته بودند که تصور کنند هر کسی از آنها و رژیم حاکم انتقاد کند، لزوما جاسوس خارجی است و قطعا یک دشمن. پولیتکوفسکایا یک دشمن محسوب می‌شد و خودورکوفسکی دشمنی دیگر. هر کسی هم که جرات کند در مورد حق مسلم چکیست‌ها در اداره کشور پرسشی مطرح کند جاسوس است و دشمن. گسن در موخره‌ای که به پایان مرد بی‌چهره افزوده به شرح و منشأ «انقلاب برقی» و سلسله تظاهراتی پرداخته که در پایان سال 2011 و آغاز 2012 در مسکو برگزار شد. او می‌نویسد که تجمعات، بدون برنامه قبلی صورت گرفت و ایمیل‌ها، تلفن‌ها، پیام‌های فیس‌بوک و گفت‌و‌شنودهای میان دوستان در شکل‌گیری آن نقش عمده‌ای داشت. هیچ‌کس مسوولیت اصلی و رهبری را بر عهده نداشت و حتی در آغاز چندان انگیزه‌ای برای راهپیمایی به چشم نمی‌خورد. او با اکراه تمام در تظاهرات پنجم دسامبر شرکت می‌کند و سپس در کمال حیرت می‌نویسد: «چه کسی در چنین هوایی در مبارزه‌ای ناامیدانه برای دموکراسی شرکت می‌جوید؟» پس از دیدن میزان مشارکت مردم خود چنین پاسخ می‌دهد: «همه. دست‌کم هر کسی که او را می‌شناختم.» نسل گسن که در فساد و ترس از گردهمایی و زندگی اجتماعی بالیده بود، در نهایت به شکل خودجوش تصمیم گرفت که در خیابان‌ها حضور یابد. طی روزهای بعد جنبش عمومی شتاب گرفت و تعداد شرکت‌کنندگان در 10دسامبر به 50هزار نفر رسید و این عظیم‌ترین تظاهرات مخالفان در مسکو از سال 1991 بود. پوتین و اطرافیانش باور نمی‌کردند که این قبیل تظاهرات و اعلام مخالفت‌ها با نظام حاکم خودشان باشد، چرا‌که سرویس امنیت ملی روسیه اعتقاد داشت هیچ واکنشی نمی‌تواند خوش باشد. دستگاه امنیتی روسیه معتقد بود گروه‌های مستقل مدنی اصلا وجود خارجی ندارند و این قبیل سازمان‌های غیرحکومتی با دولت‌های خارجی ارتباط دارند و اینکه «دموکرات‌ها» اصولا به دموکراسی اعتقاد ندارند. پوتین در سال 2007 اعلام کرد «متاسفانه در کشور ما هنوز آدم‌هایی پیدا می‌شوند که چشم به سفارتخانه‌های خارجی دوخته‌اند... کسانی که روی پول‌های خود در خارج و دولت‌های بیگانه حساب می‌کنند و نه روی پشتیبانی ملت خودشان.» تصور می‌شد که این هشداری است مستقیم به جامعه کوچک طرفداران حقوق بشر و فعالان سندیکاها. پوتین در شب دور سوم انتخاباتش به ریاست‌جمهوری در چهارم مارس 2012 بار دیگر این اتهام را مطرح کرد. او این‌بار زنان و مردان معترض هم‌نسل ماشا گسن را با لحنی ناخوشایند و حتی عباراتی جنون‌آمیز مورد خطاب قرار داد. پوتین با هیجان فراوان و چشم‌های اشک‌بار گفت: دیدیم که مردم ما قادرند میان اشتیاق به نوسازی کشور و تحریکات سیاسی که تنها هدفش درهم شکستن اقتدار دولت و تصاحب قدرت است، تفاوت قایل شوند. پوتین واقعا چشم دیدن مخالفانش را ندارد و فکر می‌کند که آنان گماشتگان شیطان‌صفت دولت‌های خارجی هستند. او فقط با نظام لیبرال- دموکراسی مورد حمایت مخالفان ضدیت نمی‌ورزد، بلکه معتقد است آنها برای «تصاحب قدرت» دسیسه‌چینی می‌کنند و قصدشان تحویل‌دادن کشور به خارجیان چپاول‌گر است. پوتین برای دور‌کردن آنها از اهرم‌های قدرت فقط با ورود کاندیداهایی به مبارزات انتخاباتی اخیر موافقت کرد که پیش از آن از او شکست خورده بودند یا هیچ‌گونه شانس پیروزی نداشتند. بنابراین آیا باید بپذیریم که پوتین در مقام ریاست‌جمهوری از مردم کشورش در برابر کسانی که «اقتدار دولت را درهم خواهند شکست» حراست می‌کند؟ دلیلی وجـود ندارد که حرف پوتین را قبول نکنیم یا نسبت به آنچه می‌گوید تردید به خود راه دهیم. بررسی اخیر اسناد موجود در بایگانی‌های اتحاد شوروی سابق نشان می‌دهد که ماموران پلیس مخفی شوروی معمولا همین ادعا را مطرح می‌کردند. آنان واقعا باور داشتند که منتقدان داخلی آنها «دشمن» هستند و اینکه نیروهای بورژوا امپریالیست- کاپیتالیست در اندیشه سرنگونی رژیم هستند و فقط چکیست‌های دلاور و شجاع در برابر ایجاد بلوا و آشوب و سرنگونی رژیم ایستاده‌اند. گسن نشان می‌دهد که پوتین با سرافرازی و غرور خود را وارث «عالیجنابان خاکستری» می‌داند و روسیه را به شیوه آنان اداره می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.