حاشيهاي بر «متفكران روسِ» آيزايا برلين
افسون روسیه
پیام حیدرقزوینی
فضای فرهنگی روسیه در نیمه دوم قرن نوزدهم همراه با شکوفایی ادبیات روسی و اندیشه اجتماعی بود که در نهایت به انقلابی انجامید که شاید بیشتر از هر انقلاب دیگری در جهان مورد بحث و مناقشه قرار گرفته است. اما وضعیت روسیه پیش از انقلاب بهگونهای بود که حتی مارکس هم هیچ رسالتی برای حکومت تزاری روسیه قایل نبود. مارکس در بخشی از نوشتههایش درباره روسیه که در میانه قرن نوزدهم مینویسد، این پرسش را پیش میکشد که: «چگونه این قدرت یا این شبح قدرت با آنکه بشریت را با تجدید یکه شاهی جهانی تهدید میکرد، توانست به چنان ابعاد غولآسایی دست یابد که از سویی مورد تکریم و از دیگر سو، مورد تکفیر واقع شود؟» (دیباچهای بر تاریخ روسیه، کارل مارکس، ترجمه هوشنگ صادقی، اختران) مارکس با اشاره به نفوذ مقاومتناپذیر روسیه در ادوار مختلف و غافلگیری و هراس ملتهای غربی از این نفوذ مینویسد: «تردیدی شانه به شانه افسون متجلی از روسیه پیش میرود که آوای طنزآمیز - گوشخراش آن با نالههای ملتهای شکنجهشده در هم میآمیزد، همواره جان میگیرد، روسیه را چون سایهای دنبال میکند، با رشد آن گسترش مییابد و عظمت سترگی را که به خود برگرفته تا آنها را
کور و گمراه کند، همچون شکلکباز به ریشخند میگیرد. امپراتوریهای دیگری نیز در طفولیت خود چنان شبهاتی را ایجاد کردند؛ اما روسیه غولی شد بدون آنکه این شبهات را از خود بزداید. روسیه یگانه نمونه حکومت مطلقالعنان در تاریخ است که وجود واقعی قدرت آن، حتی بهرغم دستاوردهای جهانی که بیشتر به منزله موضوعی اعتقادی تا یک واقعیت تلقی شده، هرگز متوقف نشده است. از اوایل قرن هجدهم تا به امروز هیچ نویسندهای پیش از آنکه موجودیت آن را به اثبات رساند نتوانسته است از روسیه، خواه به ستایش، خواه نکوهش، چشمپوشی کند.» در تحلیل مارکس، خدایگانسالاری نیمه آسیایی و سیاست مغولی حاکم بر روسیه نقشی مهم دارند و به زعم او حکومت تزاری تداوم همان سیاست مستبدانه مغولی است. نزد مارکس، اهمیت و قدرت روسیه نه در وضعیت اقتصادی و اجتماعی آن بلکه در سیاستهای توسعهطلبانه آن بوده است. اما دگرگونیهای فضای فکری روسیه از یکسو و شرایط استبدادی پیش از انقلاب از سویی دیگر، وضعیت روشنفکران روسیه را بحرانی و همراه با چالشهای اساسی میکند. در تصویری که آیزایا برلین از این دوران به دست میدهد، روشنفکران روسی از سویی با فضای بسته داخل روسیه مواجه
بودهاند و از سویی دیگر با اندیشههای روشنفکران قرن هجدهم فرانسه و رمانتیکهای اوایل قرن 19 آلمان. در نهایت این وضعیت به دوران طلایی ادبیات و فرهنگ روسیه ختم شد که فرهنگ از پادرافتاده روسی را متحول کرد. اما این پرسش مطرح است که روند این تحول چگونه بوده و بهعبارتی روسیه چگونه از تاریکی بیرون آمد؟ آیزایا برلین در کتاب «متفکران روس» برای توصیف این روند به سراغ روند دگرگونی ادبیات و اندیشه در روسیه قرن نوزدهم میرود. تصویر نخست کتاب با روسیه 1848 آغاز میشود. اگر وقایع این سال همچون توفانی فضای غرب را ملتهب کرد، «بر سطح دریای پهناور امپراتوری روسیه که هنوز در حال گسترش بود، حتی یک موج هم دیده نمیشد.» (متفکران روس، آیزایا برلین، ترجمه نجف دریابندری، خوارزمی) در پی نظارت گسترده دستگاه نظامی و دیوانی حکومت تزاری، هیچ نشانهای از اندیشه یا عمل مستقل دیده نمیشود. اگر در اروپا انقلابی بینالمللی رخ داد و بعد به شکست انجامید و نیروهای سوسیالیست و دموکرات را با نومیدی مواجه ساخت، در روسیه اوضاع بهگونه دیگری پیش میرفت. به بیان برلین، «بهطور کلی خود این نکته که در روسیه انقلابی روی نداده بود و سرخوردگی ناشی از
آن هم پیش نیامده بود، به تحولاتی انجامید که با تحولات اروپای غربی فرق فراوان داشت. نکته مهم این بود که عطش اصلاحات- شور انقلابی و اعتقاد به امکان دگرگونی از طرق فشار اجتماعی و تهییج و به نظر پارهای، توطئه- ضعیف نشد؛ برعکس، قویتر هم شد. روشنفکران ناراضی و شوریدهرنگ روس ظرف 30سال بعد توجهشان را به وضع داخلی خود بازگرداندند؛ و آنگاه از راهحلهای آماده و وارد شده از غرب که فقط به طرز مصنوعی میتوانست با هموطنان سرکش آنها جوش بخورد درگذشتند و به ساختن نظریات و شیوههای عمل تازه پرداختند که با مسایل خاص روسیه تناسب داشت.» برلین نمونه این تحول را هم در داستان «پدران و فرزندان» تورگنیف نشان میدهد. به اعتقاد او بازاروف در داستان پدران و فرزندان، «با همه تعصبی که در پوزیتیویسم و ماتریالیسم نشان میدهد و با همه احترامی که برای غرب دارد، ریشههایش در خاک روسیه بسیار عمیقتر از مردان دهه 1840 است که آرمانشان در حقیقت جهانوطنی بود؛ مثلا ریشههای بازاروف از ریشههای رودین قهرمان داستان دیگر تورگنیف ژرفتر است. یا حتی از الگوهای اصلی رودین، یعنی باکونین، با همه علاقهاش به نژاد اسلاو و ترسش از آلمانیها.» اقدامات
دولت برای جلوگیری از سرایت انقلاب به امپراتوری روسیه، موجب این میشود تا روشنفکران روسی به جای فرار از وضعیت موجود و روی آوردن به نسخههای غربی، «مسایل اخلاقی داخلی و حسابهای سیاسی را میان خود حل و فصل کنند و همچنان که امید همگانی با لیبرالیسم غربی کاهش مییافت، جنبش پیشرو روسیه رفتهرفته دروننگرتر و سازشناپذیرتر میشد.» به اعتقاد آیزایا برلین، مهمترین نکته در وضعیت روسیه این بود که در میان صف پیشروان شکستی به وجود نیامد و نیز عقاید اصلاحطلب و انقلابی، وجه «ملی» بیشتری پیدا کردند. اما عدم شکست پیشروان روسی، به قیمت ایجاد شکاف میان آنان حاصل شد، شکافی میان لیبرالها و کسانی مثل چرنیشفسکی و نارودنیکها. در سالهای اختناق بعد از 1848 در روسیه، «مرزهای میان اسلاوپرستان و هواداران غرب که تاکنون هر دو طرف بارها از آن گذشته بودند، به صورت دیوار درآمدند.» به این ترتیب بهرغم وجود دشمن مشترک (حکومت تزار) اتحاد مخالفان از میان میرود. اما در دهه 1890 بار دیگر حضور اندیشه غربی به شکل مارکسیسم در روسیه نمودار میشود در حالی که جریان روشنفکران انقلابی روسی برخلاف مدل غربی از شکست مصون مانده است. در نتیجه، «در
دورهای که کمابیش همه سوسیالیستهای جهان در وضع ناگواری بودند، جنبش دستچپی در روسیه آرمانها و روحیه جنگجوی خود را نگه داشت. این جنبش به علت قوت از لیبرالها بریده بود، نه به علت نومیدی.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.