نکتهای درباب آرمانخواهی روسی، به بهانه انتشار کتاب «ذهن روسی در نظام شوروی» آیزایا برلین
سازماندهی نکنید
علی شروقی
«آیزایا برلین» در یکی از جستارهای کتاب «ذهن روسی در نظام شوروی» که اخیرا با ترجمه «رضا رضایی» از طرف «نشر ماهی» منتشر شده، در برابر «نویسندگان واقعی» روسیه که «میتوانند با صدای متعارف انسانی با نویسندگان دیگر سخن بگویند»، نویسندگانی را میگذارد که خود را با استانداردهای نظام حاکم در دوران روسیه شوروی و ادبیات سفارشی حزب کمونیست تطبیق دادهاند. آیزایا برلین، برای این نویسندگان اصطلاح «بوروکراتهای ادبی» را به کار میبرد و درباره تفاوت «نویسندگان واقعی» و «بوروکراتهای ادبی» و ماهیت این تفاوت مینویسد: «این تفاوت باز هم تفاوت فرمانروایان با فرمانبران است، یعنی عمیقترین تفاوت و مرزی که در زندگی فکری شوروی به چشم میخورد.» در اغلب جستارهایی که آیزایا برلین در این کتاب نوشته و در آنها به هنر و ادبیات و فرهنگ و سیاست روسیه شوروی پرداخته، یک چیز مدام تکرار میشود و آن، اداریشدن و رسمیشدن مبانی مارکسیسم و از شکلافتادن آن در ساختارهای بوروکراتیک حکومت شوروی در دوران زمامداری استالین است و بهتبع آن اداریشدن هنر و ادبیات، بر اثر نوعی مدیریت دولتی. آیزایا برلین در مقاله «فرهنگ روسیه شوروی» مینویسد: «این شکلک
مدیریت دولتی چنان سنت آرمانخواهی اجتماعی را بیاعتبار کرده و روشنفکران مرتبط به این سنت را نیز قلع و قمع کرده که شاید با بگیر و ببند صرف امکانپذیر نمیبود. موثرترین راه برای نابودکردن جنبش اقلیت این است که خود دولت آن را رسما بپذیرد و بعد به هدفهای آن خیانت کند یا این هدفها را از شکل و شمایل بیندازد.» آیزایا برلین، گرچه از اساس با ایدهای که جامعه شوروی براساس آن شکل گرفته موافق نیست اما بین شکلهای دولتی و رسمی این ایده با شکلهای غیردولتی و غیررسمی آن تمایز قایل میشود. اینجاست که نویسندهای چون «بوریس پاسترناک» به عنوان روشنفکری مقاوم در برابر ادبیات آرمانخواهانه سفارشی و سازماندهیشده در کتاب آیزایا برلین اهمیت پیدا میکند. فارغ از اینکه پاسترناک، مارکسیست بود یا نه، شمایلی که آیزایا برلین در مقالاتش از او ارایه میدهد شمایل نویسندهای است که همچنان آرمانخواه مانده است و اینکه نمیخواهد به بوروکراتیکشدن آرمانخواهی تن بدهد، نشان از آرمانخواهی اصیل و غیرفرمایشی اوست. ادبیات کلاسیک روسیه در قرن نوزدهم، پر از قهرمانان آرمانخواه است. قهرمانانی که انجام کاری بزرگ در سطح ملی و حتی جهانی را در سر
میپرورانند. اگر دنکیشوت را نخستین رمان تاریخ ادبیات قلمداد کنیم، این قهرمانان، وارثان بحق قهرمان سروانتس هستند. هیچ رمان بزرگی نیست که از چنین قهرمانانی تهی باشد؛ اما این قهرمانان، در رمان روسی واجد خصلتهایی هستند که آنها را از نمونههای غیرروسیشان متمایز میکنند. آیزایا برلین در همان مقالهای که به آن اشاره شد مینویسد: «یکی از چشمگیرترین ویژگیهای فرهنگ مدرن روس خودمحوری عجیب آن است. مسلما هیچ جامعهای سراغ نداریم که به این شدت دلمشغول خود بوده باشد، دلمشغول سرشت و سرنوشت خود. از سال 1830 تا به امروز [این مقاله در سال 1957 نوشته شده است.]، تقریبا موضوع همه نوشتهها در روسیه خود روسیه بوده است. رماننویسان بزرگ و نیز بسیاری از رماننویسان دیگر، همچنین بیشتر شخصیتهای رمانهای روسی، مدام به روسیه میاندیشند - نه فقط به مقصودها و منظورهای خود به عنوان فرد بشر یا عضو خانواده یا طبقه یا حرفه و شغل، بلکه به موقعیت یا وظیفه یا آینده خود به عنوان روس، عضو جامعه منحصر به فردی با مسایل منحصر به فرد.» در رمان کلاسیک روسیه، شخصیتهایی چون راسکلنیکف «جنایت و مکافات»، پییر بزوخف «جنگ و صلح» و لوین «آناکارنینا»،
نمونههای نوعی شخصیتهایی هستند که آیزایا برلین به آنها اشاره کرده است. شخصیتهایی که برنامههای بزرگی در سر دارند و میخواهند دست به کارهایی بزرگ در سطح ملی و فراملی بزنند و بعضی از آنها چنان پرشور از برنامههای بزرگ خود سخن میگویند که در عین اینکه متوهم به نظر میرسند دوست داشتنی هستند. در یکی از جستارهای کتاب ذهن روسی در نظام شوروی با عنوان «گفتوگوهایی با آخماتووا و پاسترناک» آنجا که پاسترناک درباره رمان دکتر ژیواگو که آن روزها مشغول نوشتن آن بوده، به آیزایا برلین میگوید: «این آخرین حرف من خواهد بود، مهمترین حرف من با دنیا. بله، این چیزی است که دلم میخواهد با آن مرا به یاد بیاورند.» این گفتههای پاسترناک به هیچ چیز به اندازه رویاهای آرمانخواهانهای که برخی قهرمانان تالستوی در سر میپروراند شبیه نیست. البته سخنان آرمانخواهانه و دمزدن از هدفهای بزرگ همواره میتوانند همینطور که همدلی را برمیانگیزند، لبخندی را هم بر لب مخاطب رندشان بنشانند. اما مهم این است که گوینده چنین سخنانی نیز، در همان لحظه که با آب و تاب از اهداف بزرگش سخن میگوید، آنقدر منعطف باشد که گاه دستکم در خلوت بتواند سر به سر خود
بگذارد و آرمانخواهی خودش را دست بیندازد؛ این طنز، طنزی است که از نوعی شفقت و انعطاف زاده میشود و تنها با حفظ ترکیب متناقض این نوع طنز با باورداشتن سرسختانه به یک آرمان است که نویسنده آرمانخواه میتواند در برابر رسمی و اداریشدن آرمانش مقاومت کند. در دوران حکومت شوروی، پاسترناک نماینده بحق این شکل منعطف از آرمانخواهی در مقابل آرمانخواهی خشن، اداری، رسمی و تبلیغاتی حکومت است. برخلاف آن دسته از نویسندگان روس که آرمانشان را به قواره آنچه حکومت شوروی از آرمانخواهی مدنظر داشت درآوردند، پاسترناک با دور نگهداشتن آرمانخواهی خود از حیطه اقتدار فرمانروایان، بر استقلال ادبیات پای فشرد. این پافشاری جز با ترکیب جدیت آرمانخواهانه با شکاکیتی طنزآمیز و منعطف و مشفقانه میسر نیست. «حرف» تا آن زمان که «به کرسی» ننشسته استقلال، آزادی و انعطافی را با خود حمل میکند. به کرسی که نشست انعطاف جای خود را به یک سازوکار خشن بوروکراتیک نقدناپذیر میدهد. مشکل در آرمانخواهی و پروراندن ایدههای بزرگ برای آیندهای بهتر نیست. مشکل در اداریشدن یک آرمان است. این، آن چیزی است که به تعبیر آیزایا برلین هر هدفی را «از شکل و شمایل میاندازد»
پاسترناک برای برلین تعریف میکند که در سال 1935 در کنگره ضدفاشیستی پاریس، خطاب به سازماندهندگان مقاومت در برابر فاشیسم گفته است: میدانم که این گردهمایی نویسندگان است برای سازماندهی مقاومت در برابر فاشیسم، اما من فقط یک حرف دارم که بزنم: «سازماندهی نکنید. سازماندهی یعنی مرگ هنر. تنها چیزی که مهم است استقلال شخصی است. این، همان شکاکیت و طنز مشفقانه است که از نویسنده آرمانخواه و آرمان او، در برابر هر نوع خطر استاندارد، رسمی و سفارشیشدن محافظت میکند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.