|

تکمله‌ای بر «یادداشت‌های زیرزمینی»

سیاست چهارم دوگین صورت‌بندی تازه نهیلیسم روسی

پویا رفویی

«از خودتان و بیچارگی و بدبختی خودتان هرچه می‌خواهید بگویید ولی به خود اجازه ندهید که کلمه«همه ما» را بر زبان بیاورید و استعمال کنید!» شخصیت مریض‌احوال یادداشت‌های زیرزمینی «داستایوفسکی» با این جملات مخاطبان خیالی‌اش را نصیحت می‌کند. فراموش نکنیم که در یادداشت‌های زیرزمینی این راوی است که نقل از یادداشت‌های زیرزمینی را به مخاطبان خود عرضه می‌کند و در انتها انتشار یادداشت‌ها را نیمه‌تمام رها می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که «یادداشت‌های زیرزمینی» تا همین‌جا کافی است. در عین حال می‌دانیم که نویسنده یادداشت‌ها در فضای لایتناهی تخیل مخاطب می‌نویسد و می‌نویسد. ناتمامی یادداشت‌های زیرزمینی ذهن را وسوسه می‌کند تا یادداشت‌های محذوفی را که داستایوفسکی از ارایه آنها به مخاطبش صرف‌نظر کرده بود، در فضای بی‌در زمان تخیل تصور کنیم. شاید«سیاست چهارم» الکساندر دوگین، گزینه مناسبی باشد تا امتداد یادداشت‌های مرد زیرزمینی را با جهشی متجاوز از یک قرن تعقیب کنیم. انگار که در همه این سال‌ها و دهه‌ها مرد زیر‌زمینی به حیات خود ادامه داده و نهیلیسم روسی را با صبوری و پشتکار صیانت کرده است. گفتن ندارد که چنین خوانشی از نظریات دوگین، به دور از شایبه هر تحلیل کارشناسانه‌ای، یکسره مبتنی بر کژفهمی و حتی نوعی لجبازی است. دوگین در پی ایجاد نوعی رمانتیسم پست‌مدرن است. رمانتیک بودن او از این وجه ناشی می‌شود که با توسل به تعریف دوباره مفاهیمی مثل تمدن، نژاد، زبان و وطن درصدد آن است که همه ناخوشایندی‌های زندگی بغرنج روسیه پس از کمونیسم را مخفی کند. قرن بیستم که کمونیسم، فاشیسم و لیبرالیسم را در رحم خود می‌پروراند، از شر دو فرزند اول خود رها شده است. اما لیبرالیسم از بخت آن برخوردار بوده تا جهش پیدا کند و به شکل تازه‌تری در بیاید. با این حال نه فرزند زنده قرن و نه دو جنین مرده در روایت دوگین، مشکل‌گشای روسیه معاصر نیستند. به‌خصوص اینکه «دموکراسی» و«فردیت» برای روسیه مفاهیمی دردسرسازند و چه بهتر که به احیای مفهوم«تمدن» راه تازه‌ای را پیش گرفت و در ناتوانی ملت بودن، تجربه دوباره «امپراتوری» را به محک تجربه گذاشت. تمدن دوگین، برآمده از تمرکز بر اسلاویسم، آیین ارتدوکس و تقدیس قلمرو روسیه است. انگار که فیخته در کسوت روشنفکر روسی قرن بیست‌ویکمی دوباره ظاهر شده تا سرخوردگی حقارت ژرمن‌ها در برابر فرانسویان را با تمسک بر خون و خاک و زبان جبران کند. از این بابت احیاگری دوگین رمانتیک است. روسیه در مقام تمدنی اوراسیایی برخلاف غرب از دیگر تمدن‌ها نمی‌هراسد و از همین‌رو می‌تواند تهدیدها را به مزیت سیاسی و نوعی وحدت تمدنی تبدیل کند. دوگین از آمیزه مارتین هایدگر، کارل اشمیت و حتی سهروردی ملغمه‌ای فراهم آورده تا وضعیت روسیه امروز را از نظر فکری مشخص کند. اما تفکرش به مسیر تجویز و سیاستگذاری میل می‌کند. به‌طور خلاصه دوگین در پی ارایه نسخه‌ای احیاگرانه از میراث عظمت روسیه در هیات «تمدن» است. «میراث» که لفظا به باقی‌مانده‌های پس از مرگ اطلاق می‌شود، در نظر دوگین با چرخش به شکلی از امپراتوری مجددا محقق می‌شود. در تقابل با دوگین هستند تحلیلگرانی که اصطلاح «میراث» را در بافت دیگری به کار می‌برند. این گروه اخیر به‌دور از فلسفه‌بافی با اقامه دلایل عینی بر این نظرند که برای شکل قدرت سیاسی و اقتصادی مستقر در روسیه به‌خصوص از پوتین به بعد تعبیری برازنده‌تر از «میراث‌خواران شوروی» وجود ندارد و از قضا الکساندر دوگین آنطور که از آثارش مستفاد می‌شود، ترجیح می‌دهد در نقش استراتژیست و ایدئولوگ آنها ظاهر شود. دوگین با تکیه بر مفهوم «هویت» در پی همزیستی تمدنی با دیگر تمدن‌هاست. همزیستی مطلوب او بدون درگیری با مکافات فردیت و دموکراسی، رستاخیز امپراتوری‌های آسیایی را نوید می‌دهد. دوگین از اظهار اینکه دموکراسی به‌جز فلاکت برای روسیه و آسیا چیز دیگری به‌بار نمی‌آورد، هیچ ابایی ندارد. به‌عبارتی به جای دولت-ملت در مدل سیاسی او امپراتوری- تمدن ساختار بهتری است. در این بین «سنت» برای دوگین از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. سنت صرفا در ارجاع به گذشته معنی نمی‌یابد، بلکه عبارت از بیان هرمنوتیکی وضعیت گذشته به نیت احیای دشواری تحمل شرایط موجود است. داستایوفسکی بنابر رعایت اصل ایجاز یا ایجاد تمهیدی ادبی به مرد زیرزمینی‌اش فرصت نداد تا همه یادداشت‌هایش در اختیار مخاطبان قرار گیرد. ولی در بخش‌هایی از همین کتاب کوچک، به‌خصوص آنجا که از رمانتیک‌های روسی سخن به میان می‌آید، شبحی از دوگین پرسه‌زن را می‌توان رد زد: «رمانتیک‌های ما در عین حال که مردمی واقع‌بین و فهمیده هستند، در جهت بی‌بندوباری و لاتی از همه ولگردها و لات‌های ما افراطی‌ترند، مطمئن باشید...» با همه این اوصاف دوگین متفکر جذابی است. انکار نمی‌توان کرد که دیدگاه‌هایش شوک‌آور است. دشوار بتوان تصور کرد که در قرن بیست‌ویکم فیلسوفی وجود دارد که منادی نژادپرستی محترمانه‌ای با تعبیر اسلاویسم تمرکزیافته باشد. از دل همزیستی برتری‌جوی دوگین «هستی روسی»، «دازاین روسی» و امپراتوری تازه‌ای سر بر می‌کند که مطمئنا شامل حال چچنی‌ها نخواهد بود. حتی شاید كاسپارف، قهرمان ملی روسیه را نیز در قلمرو پهناور خود راه ندهد. ولی بی‌شک، فراریان از مالیات در فرانسه، یا صاحبان پول‌های کثیف در یونان و قبرس را به افتخار شهروندی امپراتوری برآمده از عظمت تاریخی مزین می‌کند. داستایوفسکی یادداشت‌های زیرزمینی را با این جملات خاتمه داد: «خب، فعلا کافی است. بیش از این نمی‌خواهم از تاریکی چیزی بنویسم.» ولی در ادامه با افزودن چند جمله ساده به مخاطبان خود یادآوری کرد که یادداشت‌های مرد مخالف‌خوان هنوز تمام نشده است. دلیل سماجت مرد زیرزمینی در تداوم تفکر و هذیان‌هایش از این هم عجیب‌تر است: «نمی‌توانست از نوشتن صرف‌نظر کند، صرفا به این دلیل به نوشتن ادامه می‌داد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.