نقد و بررسي «تئوري چهارم سياستِ» الکساندر دوگين با محمدرضا تاجيک و الهه کولايي
نوستالژي يک امپراتوري جهاني
سمت راست: محمدرضا تاجیک . عکس: آیدین رهبر ، شرق . سمت چپ الهه کولایی. عکس:كاوه بغدادچي
«دوگین» در میان طیفی از نظریهپردازان دولتی ایران نام شناختهشدهای است و از محبوبیت بسیاری برخوردار است. نوعی همگرایی بین آنها میتوان پیدا کرد. نظریههای دوگین به دل روشنفکرانی که گرایشهای دولتی دارند، مینشیند و انگار از ذهن و زبان آنها سخن میگوید: «بازآفرینی رویاهای از دسترفته، احیای آرمانهای فروخفته و کورسوی نوری برای رسیدن به شأن و منزلتی از دسترفته در تاریخ.» نظریات دوگین در شوروی کارکردی دولتی دارد. نقشه راهی است برای سیاستهای حال و آینده شوروی. البته ناگفته پیداست گهگاه این نظریات به دلیل همانندی در برخی مواضع مشترک در برابر غرب با نظریات این گروه از روشنفکران ما نیز همسویی دارد. از این نظر، نقد و بررسی افکار و آرای او اگرچه به لحاظ فلسفی و سیاسی جای چون و چرای بسیار دارد اما چون از جایگاهی خاص این حرفها زده میشود، اهمیت فراوانی پیدا میکند. به همین دليل اولین میزگرد از نشستهای روزنامه «شرق» را به این موضوع اختصاص دادهایم. این نشستها را شیما بهرهمند، پویا رفویی و احمد غلامی برگزار میکنند. احمد غلامي: الکساندر دوگين ميگويد: کمونيسم و فاشيسم مرده و
ليبراليسم هم تغيير شکل داده است. نظرات او بر پايه اين استدلال بنا ميشود. او از پروژه تئوري چهارم سياست حرف ميزند و اينکه تنها گزينه موجود براي مقابله با جهانيسازي همين تئوري است. چقدر اين تفکر جدي و عملي است؟ محمدرضا تاجيک: بحث از هر نوع پايان، چه پايان ايدئولوژي و چه پايان سياست، مغاير با روح محافظهکارانهاي است که بر اين کتاب سايه افکنده است. نميتوان از انديشمندي پذيرفت که به سهولت از پايان تاريخ سخن بگويد. چون وقتي از تاريخ سخن ميگوييم، تعريف هايدگري از فضا متبادر به ذهن ميشود، هستي بر زمان مرجح و مقدم ميشود و جاي پاي گذشته در زمان حال ديده ميشود. از اين منظر، ديگر نميتوان گذشته را به مقطع خاص تاريخي قفل کرد و بالمآل، تعريف ما از گذشته و حال و آينده تغيير ميکند. نويسنده کتاب نيز با همين ديدگاه به سنت برميگردد. با همين ديدگاه به ميراث گذشتگان برميگردد، تلاش ميکند که به ماقبل مدرن برگردد و نوعي الهيات مسيحي، نوعي از امپراتوري و نوعي تمدن را احيا و بازتعريف كند. در اين متن، صحبت از پايان کمونيسم و فاشيسم و هژمونيک شدن ليبراليسم به مثابه يک ايدئولوژي منطبق با روح
زمانه (روح مدرن) است. اما در واپسين تحليل، حتي نميتوانيم از پايان فاشيسم و کمونيسم نيز سخن بگوييم، زيرا ما امروز با چهرههاي جديدي از مارکسيسم همچون چپ نو و پسامارکسيسم مواجهيم. به بيان دريدا، روح مارکس و مارکسيسم را همه جا ميبينيم، روح مارکسيسم در کالبدهاي گوناگون رسوخ کرده و ظاهر و تظاهري ديگرگونه يافته است. دريدا يک متفکر ساختارشکن است و به يک معنا پساساختارگرا و پسامدرن است. او از اشباح مارکس در زمانه ما سخن ميگويد. انديشهورزان ديگري همچون ژيژک، آگامبن، نگري، هارت، رانسير، بديو، هابرماس و فوکو هم هر کدام به نحوي از انحا و در سطحي از سطوح از انديشهها و آموزههاي مارکس متاثرند. حتي ميتوان مدعي شد که صورت يا صورتهاي متفاوت از فاشيسم در زمانه ما به حيات خود ادامه ميدهند. با اين وجود، دوگين تلاش دارد طرح تئوريکي متفاوت و بديعي دراندازد؛ لذا از او پذيرفته شده است که بگويد تئوري چهارم سياست چه چيزي نيست. يعني other تئوريک خود را تعيين و تعريف کند، اين other را در سيماي ليبراليسم و مارکسيسم و فاشيسم ترسيم و تصوير نمايد. الهه کولايي: من از زاويه ديگري به بحث نگاه ميکنم. به لحاظ کاري
که خودم انجام ميدهم و تمرکزي که بر بحثهاي روسيه دارم، ميخواهم به بستر تاريخي جغرافيايي دوگين بپردازم. انديشه دوگين، انديشه جديدي نيست و بايد در ادامه تفکري که در چند سده اخير در روسيه شکل گرفت، مورد ارزيابي قرار گيرد و بستر تاريخي تفکري دوگين ما را به تقابلي که در روسيه بين سنتگراهاي روسيه با انديشه برآمده از مدرنيته و آنچه در غرب زاده شد، ميرساند و مقاومتي که در برابر غربيشدن جامعه روسيه با تمرکزي که بر هويت و ويژگيهاي تاريخ و فرهنگ روسيه صورت ميگيرد. منتها در اينجا طبيعتا شواهدي را براي اثبات ديدگاههاي خودش، چه بسا فروپاشي شوروي دارد. حادثه فروپاشي شوروي، مهر «باطلشد» بر کمونيسم ميزند. ولي اين، مدل کمونيسم روسي است. اينجا ابطال انديشه مارکس نيست چون انديشه مارکس برآمده از انديشه اروپايي است، محور انسانگرايي اروپايي که با بستر فرهنگ سياسي روز به کمونيسم روسي تبديل ميشود. طبيعتا پايان انديشه فاشيسم هنوز با مدلهاي تاريخي اين انديشه ارتباط پيدا ميکند که طبيعتا عصر اين انديشه هم سپري شده است. البته بحثي را که آقاي دکتر تاجيک مطرح کردند، کاملا قبول دارم که اينها پايان يک انديشه نيست، بلکه
تکاپوي اجراي آن را در مرحله خاص تاريخي، هدف قرار ميدهد. منتها بحث دوگين، نوعي متمايز ساختن هويت روسي است که ميخواهد از دل ابطال الگوهاي رقيب، برجسته شدن فرهنگ و تمدن روسي را نتيجه گيرد که بحث جديدي نيست. شما در انديشههاي اسلامگرايي روسي، از آن چيزي که در قرن هجدهم به بعد در روسيه شاهد هستيم، در نسخه جغرافيايي آن و انديشههاي اوراسياگراهاي آغاز قرن بيستم و بعد در نواوراسياگراهاي دهه 1980 همين تفکر را بهخوبي ميبينيد. دوگين آن را بازپروري کرده و در بيان جديدي آن را عرضه ميکند ولي همه مولفههايش را از درون انديشه سياسي ضدغربي روسيه گرفته که تمرکزش روي يکتا بودن، بينظير بودن و بيهمتا بودن هويت، تمدن و فرهنگ روسي است. به نظر من دوگين ميخواهد در ابتدا، پاياني را در برابر پايان تاريخ فوکوياما به نمايش بگذارد. يعني به اعتبار آنچه فوکوياما در پاسخ به فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، تحت عنوان «پايان عصر ايدئولوژي» مطرح ميکند، پاياني را طرح کرده و نظريه خود را مطرح کند. چون اين، ريشه خيلي قوي در انديشه سياسي روسها دارد که معتقد هستند نهتنها فرهنگ و تمدن، بلکه خود جامعه روسيه داراي ظرفيت توانايي است که از دل
نابودي خود، دوباره زاده ميشود و حيات دوباره پيدا ميکند. منتها اين را در بستري از تداوم تاريخي در روسيه در انديشه دوگين ميبينيم. با اينکه فروپاشي شوروي اتفاق ميافتد، الان رويکردي را مطرح ميکند که کاملا خوراک دولت برآمده از فروپاشي اتحاد شوروي است؛ همان چيزي که امروز در نگاه پوتين ميبينيم و شاهد تحول در سياست خارجي روسيه هستيم. ظاهرا مثل جابهجايي انديشههاي غربگرايي با اسلامگرايي در دوره پطر، در پاسخ به غربگرايي پطر، اسلامگرايي را داريم. در پاسخ به نوعي نوسازي غربي که بهنام کمونيسم در بستر فرهنگ و تمدن روسي، اوراسياگرايي داريم که بيشتر روسهاي مهاجر در اروپا آن را مطرح ميکنند و بعد، در برابر فروپاشي اتحاد شوروي و غربگرايي ليبرال دموکراتهايي که از دوران گورباچف مجال پيدا کردند و در دوران يلتسين به اوج رسيدند و يک پروژه نصفهکاره و نصفهنيمه را در روسيه پيش بردند که با بحرانهاي جدي امنيتي و البته ناکاميهاي شديد اقتصادي روبهرو شدند. دوگين از دل اين ناکاميها و شکستها و تحولات، دوباره به بازپروري همان انديشهاي ميپردازد که روسيه را در راه سومي ميبينند. اينکه الان با استفاده از نظريه تئوري
چهارم سياست، بحث را در قالبي جديد مطرح ميکنند، همان بحثي است که قبلا در پاسخ به همان بحثي که اشپينگلر در مورد زوال تمدن غرب مطرح ميکند، روسيه را بهعنوان راه جديد براي نجات بشر مطرح ميکند. بنابراين من بيشتر مايل هستم در بستر تحولات تاريخي جامعه روسيه به اين انديشه نگاه کنيم که ميتوانيم مولفههاي آن را از اين مراحل و مقاطع مختلف درآوريم و بازخواني کنيم. شرايط جديد با شواهد جديد دوباره مورد تجويز قرار ميگيرد که راهکاري است براي سياست خارجي دولت روسيه که انتظارات آن بعد از فروپاشي برآورده نشد، تصوراتي که نسبت به نظام جهاني داشت که روسيه بهعنوان بازيگر برابر با قدرتهاي بزرگ به رسميت شناخته ميشود و ايده جهان چندقطبي امکان تحقق پيدا ميکند. هيچ کدام از اينها محقق نشد. يکجانبهگرايي آمريکا، تلاش آمريکا براي مهار روسيه، پاسخش اين است که دوباره اين انديشه برجسته ميشود و طرفداران زيادي در روسيه پيدا ميکند. اما الهيات مسيحي که ارتباطش با نظام سياسي روسيه همواره ارتباط بسيار تنگاتنگ و موثري بوده، اينبار با چارچوب جديدي از واژهها و گفتارها مطرح ميشود. تصور من اين است که اين بحث، پاسخي به نيازهاي امروز
روسيه و مقطع کنوني است که در روسيه وجود دارد و طبيعتا انديشمندان روس همواره سعي کردند اين تمايز بين روسيه با ديگر جوامع جهان بهويژه غرب را برجسته کنند که به نظرم در انديشه دوگين اين مساله کاملا قابل پيگيري است. غلامی: کداميک از انديشههاي دوگين عملي و اجرايي است؟ تاجيک: من فکر ميکنم که دوگين نظريهاي ايجاد ميکند که در عين اينکه يکنوع پراکسيس است، ايدئولوژي نيز هست، اما نه با مختصات مارکسيسم ارتدوکس. اين تئوري ميتواند در قاب و قالب يک پادگفتمان و آلترناتيو نيز عرضه شود، در ضمن از خاصيت يک استراتژي کلان برخوردار باشد. در هر فرض، تئوري چهارم سياست را نميتوان صرفا يک نظريه دانست، اگرچه از اين خاصيت برخوردار است که در پراتيک اجتماعي و سياسي بهمثابه پراکسيس عمل کند و در گستره جهاني بهمثابه يک گفتمان آلترناتيو و هژمونيک مطرح شود. تئوري چهارم سياست ميخواهد با همساز و همآوازکردن خود با سمفوني عصر و دوران خود، بهعنوان آلترناتيوي بيبديل براي گفتمان مسلط جهاني که ترکيبي از پساليبراليسم، جهانيشدن و پسامدرنيسم است جلوه کند و از پروژه و پروسه فزاينده آمريکاييشدن تاريخ و
عصر اکنون ممانعت بهعمل آورد. به تعبيري که دوگين بهکار ميبرد، اگر قرن گذشته را قرن آمريکا بدانيم، اين قرن را، بايد قرن آمريکاييشدن بدانيم و بناميم؛ قرني که گفتمان آمريکا در همهجا نشت ميکند و در سطوح مختلف هويتي جوامع بشري رسوب ميکند و حتي مخالفان آمريکا و غرب را از اين تعرض هويتي مصون نميگذارد. کما اينکه دوگين نيز تلاش ميکند از مدرنيزاسيون حربهاي عليه خود غرب بسازد. از پسامدرنيسم حربهاي عليه غرب بسازد. همينجا بگويم که نوعي نوستالژي در متن و بطن اين تئوري نهفته است. نوستالژي يک امپراتوري جهاني بعد از فروپاشي شوروي. اين نظريه را، از يک منظر، ميتوان نظريه دوران بحران ناميد. البته هر نظريهاي در شرايط بحران، به تعبير لاکلاو، ظهور ميکند. بنابراين، ميتوانيم مدعي شويم که دوگين به دنبال تئوري راهنماي عمل اجتماعي و سياسي در عرصه جهاني است. تئوري او ميخواهد روح جهانِ بيروح شود. به نظر من زيبايي کار دوگين در اين امر نهفته است که او عصر پساتمدن به يک تئوري تمدني ميانديشد. در عصر پساايدئولوژي به يک تئوري ايدئولوژيک ميانديشد، در عصر پساتاريخ به يک تئوري تاريخي ميانديشد، در عصر پساجهانگرايي به يک
تئوري جهانشمول ميانديشد و در عصر پساالهيات به يک تئوري الهياتمحور ميانديشد. اما بايد توجه داشت که واژگاني نظير تمدن در ديدگاه دوگين و مفهومي که بسياري از اين واژه فهم ميکنند متفاوت است. تمدن را بايد در ترمينولوژي و گفتمان دوگين فهم کرد. افزون بر اين، بايد بگويم که دوگين سخت درصدد تئوري محافظهکارانه در عصري است که محافظهکاري با چالشهاي جدي روبهروست، از محافظهکاري تعريف جديدي به دست ميدهد که به نظرم بسيار زيباست. يعني عکس آن چيزي است که ما فهم ميکنيم. او همچنين براي تکميل ابعاد تئوري چهارم سياست به تعريفي از الهيات برميگردد و در عصر پساامپراتوري به امپراتوري برميگردد. او از امپراتوري هم تعريفي ارايه ميکند که با آنچه ما از امپراتوري فهم ميکنيم متفاوت است. مجددا تاکيد ميکنم که در اين کتاب با ترمينولوژي متفاوت مواجه هستيم. دوگين مفاهيم ديرآشنا را با مدلولهاي جديد تعريف ميکند، چون ميخواهد اين مفاهيم و معاني را به مثابه ابزار نظري يک تئوري متفاوت بهکار گيرد. اما آنجا که دوگين مدرن و مدرنيته را، صرفا يک تراوش فکري غربي تعريف ميکند و دموکراسي را با رويکردي منفي به تصوير ميکشد، غرب را شري که
بايد محو شود، تعريف ميکند، نظريهاش به صفات و شناسههاي يک ايدئولوژي ارتدوکس نزديک ميشود و بازتوليدکننده آنتاگونيسم خشني ميشود که بهجز راهانداختن يک جنگ صليبي ديگر هدفي را دنبال نميکند. دوگين نوعي برخورد ذاتي ميان تمدنها ميبيند و از اينرو، تلاش ميکند تئوري حکومتي خود را بر اين برخورد و تنازع استوار نمايد. او بهشدت - همانند پوتين - نظام تکقطبي و هژموني بلامنازع آمريکا را به چالش ميطلبد. آنچه در اين کتاب قابلتوجه است همين تلاش دوگين براي پر کردنِ خلأ و فقدان ايدئولوژي هژمونيک است. او ميکوشد روسيه را با تکيه به يک تئوري که از قابليت ايدئولوژي نيز برخوردار است به جايگاه رفيع خودش بازگرداند و تحليلش اين است که آن چيزي که غرب و آمريکا را بالا کشيده است همين ايدئولوژي است، نه تکنولوژي آمريکا و نه قدرت آن. بلکه ليبراليسم بهعنوان ايدئولوژي آمريکا را در اين منزلت نشانده. پس او هم ميخواهد خلأ ايدئولوژي را پر کند و منطبق بر شرايط روسيه آن را بازتقرير نمايد. اما چنين چيزي فاصله زيادي دارد با يک ايدئولوژي راهنماي عمل در شرايط کنوني روسيه. خيلي مشکل است فرض کنيم چنين تئوري ميتواند چهره پراگتيکال به
خودش بگيرد و در عرصه سياست روسيه پياده شود. اما به هر حال يک تئوري است و من همين امر را زيبا ميدانم که انديشهورزي در يک فضاي سرشار از خلأ و بحران ايدئولوژيک و تئوريک تلاش ميکند اين خلأ را پر کند. دوگين ميکوشد تلفيقي از الهيات و سرزمين و فرهنگ و زبان و هويت را در يک پيکره جمع ميکند. غلامی: اين تئوري در کجا ميتواند شکل عملي به خود گيرد. آيا اصلا عملي است يا فقط يک تئوري زيبا و هيجانانگيز است در اين خلأ فکري روسيه. کولايي: اين انديشه ميخواهد بسياري از نيازهاي امروز روسيه را جواب دهد. وقتي از چشمانداز شکلگيري امپراتوري با اجماع کشورهاي پيشين شوروي در حوزه cis صحبت ميکند، همان چيزي است که آقاي پوتين مطرح ميکند. قبل از او هم مليگراهاي روسيه اين بحث را مطرح کردند که فروپاشي شوروي اساسا حادثهاي غيرقانوني بوده است. مجوزي بوده که بهطور نادرست به استقلال جمهوريها داده شده است. بنابراين اين کتاب يک دستور کار براي دولت روسيه با چارچوب ايدئولوژي است. شايد همان نقشي که متفکران آلماني براي دولت ناسيونال سوسياليست آلمان ايفا کنند پوتين چنين تلاشي را ميکند، براي روياهاي
برآوردهنشده روسيه تا چارچوب زيبايي را برآمده از متن درون فرهنگ و تاريخ روسيه ارايه کند. تجميع کشورهاي سابق روسيه را حول محور cis يا جامعه کشورهاي مستقل همسو را بهعنوان شالوده امپراتوري آينده ترسيم ميکند و اين را تا جنگ روسيه و گرجستان امتداد ميدهد. جنگ روسيه و گرجستان را نماد شکلگيري امپراتوري ترسيم ميکند؛ جنگي که جهان را شوکه ميکند و تصور چنين پاسخي از سوي روسيه به دولت گرجستان با آن ضربات بسيار سنگين نظامي براي خيليها عجيب و غيرقابل پيشبيني بود. به نظر ميآيد مباني نظري اين رفتار در داخل سازه ايدئولوژي دوگين طراحي ميشود و شکل ميگيرد با همان بنيادهاي تاريخيای که اشاره کردم. نکته مهمتر محورسازيهايي است که در اين کتاب در برابر يکجانبهگرايي ايالات متحده آمريکا صورت ميگيرد. واقعيت جهاني شدن که تحت عنوان جهانيسازي خيلي وقتها به آن اشاره ميشود و کتاب استيگليتز که عملکرد صندوق بينالمللي پول را در قبال روسيه نقد ميکند خيلي خوب نشان ميدهد که اين هنجارسازي صندوق بينالمللي پول براي روسيه فاجعهبار بوده است. خود آمريکاييها هم منتقدان جدي نسبت به اين رفتار در قبال شوروي هستند که در دوره روسيه
امتداد پيدا کرد. همين مباني را دوگين مورد استفاده قرار ميدهد تا نتيجه ناکام و ناموفق براي روسيه را در طي حادثه فروپاشي و ادغام روسيه در بازار جهاني را مورد نقد قرار دهد و اينکه وقتي دولت روسيه نميتواند در موج جهاني شدن در کنار آمريکا بازيگر تعيينکننده و اثرگذار باشد با يک نظام سلسلهمراتبي مواجه ميشود که بايد سراغ ائتلافسازي برود. اين چيزي است که دوگين پيشنهاد ميکند. محور اوراسيايي که چين و ايران و حتي آمريکاي لاتين هم بهنوعي در گفتارش مورد اشاره قرار ميگيرد. نکته خيلي مهمي که اينجا مطرح ميشود تفاوت در رويکرد نسبت به جنبشها و جوامع اسلامي در مقايسه با غربگرايان است؛ اتفاقي که در روسيه بعد از فروپاشي ميافتد. غربگرايان - بهخصوص در ارتباط با ايران - نگاهشان به جمهوري اسلامي ايران بهعنوان عامل تهديد اسلامي در آسياي مرکزي و قفقاز و مراکز مسلماننشين روسيه است. اين نگاهي است که غربگراها يا ليبرالهاي بعد فروپاشي در روسيه دارند. دوگين اين را به چارچوب جديدي برميگرداند که اتفاقا کشورهاي اسلامي و جوامع اسلامي با توجه به ضرورت و نيازي که روسيه به تنظيم روابطش با آنها دارد اتفاقا از اهميت
استراتژيک برخوردار است. مسايل چچن هم بهخوبي نشان داد که اين رويکرد کاملا مثمرثمر است. همه اينها نکاتي است که در انديشههاي پوتين به آن اشاره ميشود و کاملا جنبه راهبردي براي دولت روسيه پيدا ميکند و نسخه عملي و اجرايي از دل آن بيرون ميآيد. به اين دليل نسلي که دوگين به آن تعلق دارد نسلي است که حتي روسها را داراي کد ژنتيکي متفاوت ميداند. در بحثهايي که اين گروهها دارند، ترکيبهاي مختلفي که در اين محاوره قابل شناسايي هستند، ميبينيم رگه آنها به اين برميگردد که ملت يعني عشق. اين ما را به نارودنيکهاي ملتگرايان و مردمگرايان روس که اولين حرکت انقلابي به نام مردم شکل گرفت به همان تفکر برميگردد. يا نگاه ژنتيکي به عنصر روس، بحثهايي است که در روسيه جديد نيست. حتي مساله زبان، مرزها و ملت روس، تمايزهايي است که در تاريخ روسيه ريشه دارد. روسيه امروز بهعنوان قدرتي که ميخواهد چه در سطح منطقه و چه در سطح جهان به رسميت شناخته شود و بتواند اثرگذار باشد، بايد از همه اين ابزارها استفاده کند. به نظر ميآيد بحث جغرافياي مقدس که دوگين به آن اشاره ميکند همان بحثي است که اوراسياگراها مطرح ميکنند. رابطه روسيه با
اروپا، رابطه فوقالعاده اهميتداري است. با آنکه بخش کوچکي از خاک روسيه در اروپاست ولي روسها بهخصوص در دوران گورباچف خيلي راجع به اين مساله مطلب مينوشتند که روسيه، ادامه تمدن و فرهنگ اروپايي است. مارکسيسم باعث جدايي روسيه از اين تمدن شده است. تحليل اين گروه اين بود که با فروپاشي کمونيسم روسيه به دامنه اصلي تمدن اروپايي و غربي برميگردد. اين جريان بهشدت با اين نگرش مخالف است و روسيه را داراي هويت جغرافيايي متمايز ميداند که در اينجا دوگين به آن اشاره ميکند. جغرافياي مقدس روسيه، سهچهارم اين خاک را داخل آسيا قرار ميدهد و يکچهارم را در اروپا. پس اين جغرافياي مقدس، ايجاب ميکند که روسيه واقعيت جغرافيايي خود را بهحساب آورد؛ انتقاد شديدي که به يلتسين وارد ميشود. در برابر غربگرايي يلتسين، مخالفانش معتقد بودند روسيه داراي هويت اروپايي - آسيايي است. اولويت روابط روسيه نبايد با اروپا و غرب باشد. از اهرمهاي آسيايي بايد استفاده کند. قرار هستهاي با جمهوري اسلامي در سال 1995 بسته ميشود؛ سالي که پريماکوف اول بهعنوان وزير امور خارجه و بعد نخستوزير روسيه ميآيد. اين تفکر در روسيه بسيار قوي است. روسيه از اين
اهرمهاي جغرافيايي بايد بهدرستي براي تثبيت موقعيت و منافع خودش و استحکام هويتش استفاده کند؛ يعني رابطه وثيقي بين جغرافيا و هويت روسي وجود دارد. دوگين به اينها اشاره ميکند. اين موارد متعدد که در کتاب وجود دارد حتي بحث صربستان را مطرح ميکند؛ يعني نقش برادر بزرگتر روس که بايد در ارتباط با اقوام اسلاو تجويز شود، چيزي که در حوادث بعد از فروپاشي يوگسلاوي و بالکان بسيار اثرگذار بود و همچنين در تنظيم روابط روسيه با اروپا و آمريکا. ريشه تشديد نااميدي روسها از آنجا آغاز شد که در بازيهاي جهاني بهعنوان شريک برابر به رسميت شناخته نشدن و رفتن به سمت دغدغههاي ملي و هويتي روسيه از اينجا ناشي ميشود. من فکر ميکنم در اين کتاب فهرست بلندبالايي از نيازهاي اجرايي دولت روسيه که پاسخ داده نشده، به رسميت شناخته نشده يا ناکام و شکستخورده ميشود ديد. دوگين سعي ميکند مباني نظري تاريخي هويت روسي و مليگرايي روسي، در پيوند با دولت و اقتدار برآمده از دولت روسي را براي رسيدن به اهدافي که ميشود در تاريخ و جغرافياي روسي داشت، مطرح و از مباني آن استفاده کند. همانطور هم که اشاره کردم، در تاريخ روسيه در مواجهه با غرب، يک بحث
مهم در روسيه همين other ي هست که آقاي دکتر اشاره کردند. رابطه روسها با غربيها چيست؟ آيا روسها غربي هستند؟ نسبت روسها با فرهنگ و تمدن غرب چيست؟ خيلي از اين بحثها به تعريف هويت روسي برميگردد و غيريتسازي و متمايزسازي ويژگيهاي هويت روسي. به نظر ميآيد اين کتاب پاسخ به نيازهاي بسيار مبرم بعد از فروپاشي اتحاد شوروي و روياي فروپاشيده پس از فروپاشي است که تصور ميشد روسيه بهعنوان يک بازيگر در کنار قدرتهاي غربي در بازيهاي جهاني حضور خواهد يافت. اما اينگونه نشد و يکي پس از ديگري چه در قلمرو پيشين شوروي و چه در سطح منطقهاي و بينالمللي روسها متوجه شدند که اين تصورات ما به ازاي خارجي ندارد و انديشه پيوند با غرب، يکپارچه شدن با غربي که در شرايطي که دوگين از آن بهعنوان يالتا و بعد از يالتا نام ميبرد، ناکام ميماند. روسها انتظار داشتند با فروپاشي نظام کمونيستي، روسيه بهعنوان يک شريک برابر مورد اعتماد غربيها قرار گيرد. ولي حوادث مختلف از گلولهباران پارلمان روسيه در زمان يلتسين و بعد هم جنگ چچن، يکي پس از ديگري باعث نااميدي غرب از اصلاح شدن و تغيير ماهيت دادن روسها شد. اين رخداد باعث ميشود که
جريانهاي مليگرا و جريانهاي اوراسياگرا در داخل روسيه با قدرت بيشتري نقطهنظرات خود را پيش برند. چون شواهد متعددي از ناکامي اصلاحطلبان غربگرا در پاسخ به نيازهاي روسيه در اختيارشان قرار ميداد. اين کتاب شواهد متعددي از ناکامي پيوند روسيه با غرب و بهحساب نيامدن روسيه بهعنوان هويت برابر و قابل اعتماد و قابل محاسبه را فهرست کرده است. بنابراين دوگين سعي ميکند بر مغايرتها تمرکز کند و بعد بر اساس اين مغايرتها غيريتسازي کند و ويژگيهاي متمايزي که در روسيه وجود دارد را پررنگتر جلوه دهد. فروپاشي و ناکامي بعد از آن اين تفکر را بسيار تقويت کرده است و دوگين دستورالعملي را براي دولت روسيه در استفاده از امکاني که به لحاظ جغرافيايي و فضاي حياتي که روسيه در آن قرار دارد تئوريزه و تجويز کند تا روسيه از اين فرصتها در جهت رسيدن به منافع خاص خودش استفاده کند. بنابراين معتقدم ضمن آنکه مباني نظري پرقدرتي را به وام گرفته است ولي تمام اين تلاشها در پاسخ دادن به نيازهاي دولتي است که تلاش ميکند خودش را بازسازي کند و منابع قدرت خود را مورد بهرهبرداري قرار دهد و بتواند جايگاه قابل قبولي را براي خود در منطقه و بينالملل
به دست آورد. پويا رفويي: آيا دوگين درصدد آن است که متفکري در حوزه علوم سياسي باشد، يا اينکه در کسوت يک استراتژيست ظاهر ميشود؟ اين ابهام بهخصوص آنجا که از هويت سخن به ميان ميآورد، ابهامآفرين ميشود. ظاهرا به هويت نفيکنندهاي که در پارادايم معاصر علوم انساني ميشناسيم چندان اعتقادي ندارد. او هويت را با محک مفهومي ديگر يعني «تمدن» ميسنجد؛ چيزي شبيه به هويتي رمانتيک که آميزهاي از زبان، نژاد و قلمرو جغرافيايي است. هويت روسي در نظرش کاملا ايجابي است. اما دوگين ميکوشد تا اين حفره را با پيشنهادهاي استراتژيستي رفع و رجوع کند. تاجيک: اگر بخواهم بيان گرامشي را بهکار ببرم امثال دوگين بيشتر روشنفکر ارگانيک هستند و افردي هستند که بهعنوان «روشنفکر در» بيشتر فعاليت ميکنند تا «روشنفکر بر». اما در همان درون نيز تلاش ميکنند نوعي فاصله انتقادي را حفظ کنند، کما اينکه دوگين نسبت به پوتين فاصله انتقادي دارد و آنجا که پوتين و مدودف بارها در سخنرانيهایشان و مواضعشان از روسيه بهعنوان يک کشور اروپايي نام ميبرند، اين فاصله انتقادي بارزتر است. او معتقد است روسيه بايد در هيبت و هويت يک
تمدن مطرح شود؛ تمدني از تمدنهاي هشتگانه. دلايلي ميآورد مبني بر اينکه اگر روسيه بهمثابه يک کشور مطرح شود، دچار زنجيرهاي از پارادوکسها خواهد شد. چون در آن صورت ميبايد بهعنوان يک کشور اروپايي و غربي روح غرب و روح مدرنيته غرب و مدرنيزاسيون غرب را فهم کرده باشد، که نکرده. فراسوي جغرافياي روسيه، زيستجهان ديگري، جهان فرهنگي ديگري، متفاوت از آنچه انسان و جامعه روسي با آن خوگر شده است، جاري است، لذا نميتوان فرض کرد که روسيه کشوري در کنار ساير کشورهاي اروپاست. دقيقا به دليل همين درونمايه و سويه است که معتقدم تئوري او تئوري راهنماي عمل است و به همين علت است که معتقدم دوگين را نميتوان يک نظريهپرداز يا فيلسوف يا انديشمند سياسي به معني اخص کلمه دانست؛ فيلسوفي همانند فوکو يا دريدا که کمتر وارد اين واديها ميشوند. دوگين از همان ابتداي تلاش تئوريکش «بودن» (به بيان هايدگري) روسيه را نشانه رفته است و در جهت احيا و اعتلاي قدرت آن ميانديشد. رفويي: در روسيه، از قرن نوزدهم به بعد سنتي از تفکر وجود داشت که چندان با تصور اروپاييها از روشنفکر جور درنميآيد. وقتي کتابهايي با عنوان تاريخ فلسفه روسيه را ورق
ميزنيم، ميبينيم که داستايفسکي و تالستوي را هم در شمار فلاسفهشان بهحساب ميآورند. اينتلجنسيا تجانس چنداني با روشنفکر منتقد يا متفکر آزاد ندارد. در انتخابات رياستجمهوري روسيه، نيکيتا ميخاييلکوف، کارگردان صاحبنام روسي، بر صفحه تلويزيون ظاهر ميشد و از برتري نژاد اسلاو سخن ميگفت. باورکردني نيست که کسي در قرن بيستويکم با شهرتي جهاني، باورهاي نژادپرستانه داشته باشد. حال پرسشي که پيش ميآيد اين است که اينتلجنسيا پس از فروپاشي شوروي هنوز وجود دارد يا نه؟ و آيا ميتوان دوگين را مصداق آن دانست؟ در اين صورت آيا ميتوان چنين نتيجهگيري کرد که متفکر منزوي قرن نوزدهمي جاي خود را به استراتژيست دولتي داده است؟ کولايي: در تاريخ روسيه، پيوند نظام استبداد با نظام کليسا طبيعتا مجال را براي طرح نظرهاي روشنفکرانه از جنسي که در اروپا اتفاق ميافتد، ايجاد نميکند. اين نوع انديشهها با فشارهاي پليسي کنترل ميشوند و به همين دليل هم جنبشهاي اجتماعي قدرتمند را به موازات چيزي که در اروپا اتفاق ميافتد، در روسيه نداريد. حتي جنبشهايي مثل جنبش دکابريستها اتفاق ميافتد که عدهاي از افسران نظام تزاري
ميخواهند تغيير ايجاد کنند، آنهم بهشدت سرکوب ميشود، بنابراين ادبيات روسي و همان نظام اينتلجنسيا تنها مسيري است که امکان طرح ديدگاههاي متنوع و متفاوت را از داستانها و اين نوع کارها فراهم ميکند. اين روند در دوران اتحاد شوروي باز باساختارهاي متفاوتي ولي با همان محتوا و چارچوب با ايدئولوژي مارکسيستي، تحت هدايت حزب کمونيست با چارچوبهاي کليشهاي مدونشده حزب کمونيست ادامه پيدا ميکند. دوران خيلي کوتاه دموکراسيسازي در زمان يلتسين داريم که هم در ساختارهاي سياسي و هم در ساختارهاي اجتماعي و هم در ساختارهاي فرهنگي و اقتصادي شاهد فضاي باز بسيارکوتاهي هستيم که خيلي سريع با مساله امنيت پيوند ميخورد، با موضوع چچن خفه ميشود. آن طيف آزادي و امنيت که وقتي از مردم سوال ميشود آزادي يا امنيت ميخواهيد؟ مردم امنيت را انتخاب ميکنند بهخصوص در نظامهاي مشابه روسيه. روسيه امروزي هم که ميدانيد در آنجا روزنامهنگاران بازداشت نميشوند، کشته ميشوند. اين ضربالمثل روسي است که در جنگ چچن به آن خيلي توجه ميشود که فرزندي که ناخلفي کرد را بکش. اين تصوير در داخل چنين فرهنگي نوع برخوردش با مخالفان کاملا تعريف شده است. کما
اينکه ميبينيد، حوادثي که رخ ميدهد کاملا خاص اين جامعه است و همان نکتهاي که اشاره کرديد، با حيرت در قرن بيستويکم و پايان قرن بيستم اين نوع مباحث مطرح میشود. ميخواهم به اين نکته اشاره کنم که شاهد بازسازي همين ساختارهاي اجتماعي فرهنگي به عناوين متفاوت در شرايط متفاوت هستيم. فقط يک مقطع را در دوره يلتسين داريم که فضا باز ميشود که البته آن هم با نفوذ شديد آمريکاست اما در اين دوران هم ناکامي اقتصادي اجتماعي و سياسي شديدي دامن روسيه را ميگيرد و از دل آن بحرانهاي تروريستي درميآيد و مشکلاتي که زندگي روزمره مردم را مختل ميکند و به مشت آهنيني رضايت ميدهند که به نام پوتين در روسيه غالب ميشود. برخوردهايي که بعد از آن صورت ميگيرد، با بستن فضاي نقد، همراه است. من فکر ميکنم نکتهاي که شما اشاره کرديد، روند نسبتا پايداري در روسيه است، يا با ايدئولوژي تزاري قبل از انقلاب اکتبر، ايدئولوژي کمونيستي دوران اتحاد شوروي، بعد از فروپاشي فقط يک مقطع را داريم، اصلا ديدگاه مثبت يا منفي طبيعتا ارايه نميکنيم. من به کتاب استيگليتز اشاره ميکنم بهعنوان مشاور بانک جهاني و مشاور کلينتون که سياستهايي در قبال روسيه در
حوزه اقتصاد دنبال ميشود را بهشدت نقد ميکند و آن چيزي که مشاوران آمريکايي يلتسين به او توصيه ميکنند. در واقع پاسخ آن افراط، تفريطي است که جامعه روسيه بعدا دچار آن ميشود. بنابراين به نظر ميرسد با تداوم مواجه هستيم تا تغيير در حوزهاي که اشاره کرديد. تاجيک: خانم دکتر اشاره کردند. اقتضاي شرايط روسيه، تولد روشنفکر نبوده است، ولي بهتر بگويم، امکان اينکه فضاي روشنفکري دگرانديش ايجاد شود، فراهم نبوده و نگشته است. دگرانديشي تدبيرشده درون خانواده حکومت معنا پيدا ميکرده است، يعني نخست بايد خودي ميبودي و در درون خانواده خوديها پذيرفته ميشدي، تا امکان اتخاذ موضع انتقادي تعريفشده را مييافتي. درست بعد از اينکه به قول شريعتي مکتب انقلابي مارکسيسم به نظام تبديل ميشود، دلآشوبه حافظان وضع موجود جديد تثبيت و تداوم بنيانهاي نظام ميشود. به تعبير مرحوم شريعتي وقتي يک انقلاب به نظام تبديل ميشود از حرکت ميايستد و به بقا فکر ميکند و تئوري بقا را در دستور کار قرار ميدهد. در مورد روسيه همين اتفاق افتاد، لذا شبهروشنفکراني سر برآوردند تا بتوانند آنچه اتفاق ميافتد را تئوريزه کنند. رفويي:
دوگين تمايل شديدي براي تعريف مجدد مفاهيم قديمي دارد. او وقتي از اسلاو سخن ميگويد، منظورش ربط زيادي به اسلاوهاي واقعي حي و حاضر يا حتي اسلاوهاي آثار تالستوي ندارد. هنگامي هم که تعابير تمدن، امپراتوري و الهيات ارتدوکس را بهکار ميبرد، اينها را از نو تعريف ميکند، عملا مفاهيم توپري را دستمايه کار خود قرار ميدهد. درنهايت هم شايد به اين نتيجهگيري ميرسد که مفاهيمي مثل دموکراسي و جمهوريت در مورد روسيه و حتي آسيا جوابگو نيست و بهتر است «تمدن» را جايگزين آنها کنيم. در مواردي هم ميخواهد ميان کارل اشميت و هايدگر پل بزند و «ناموس زمين» اشميت را با «دازاين» هايدگر درهم تلفيق کند. شکل تفکر تاليفي يا توصيفي نيست، بلکه کاملا تجويزي است. حال فرض بگيريم «تمدني شدن» مطلوب دوگين اجرايي شود. سوال اين است که چه دورنمايي از روسيه تمدنيشده ميتوان تصور کرد؟ به عبارتي «تمدنيشدن» اگر به قدرت مجهز شود چه آثاری به بار ميآورد؟ تاجيک: دوگين فاصله انتقادي با پسامدرنيسم دارد، اما در عين حال، بيتاثير از آموزههاي پسامدرنيسم نيست. پسامدرنيسم، ميتواند نوعي بازگشت به مدرنيسم باشد، لزوما به معناي فراسو و
مابعد مدرنيته نيست. نوعي خوانش دگرگونه از متن مدرنيته است، نوعي خوانش واسازانه از سنت است. از همينروست که زيگمونت بامن ماکياولي را اولين فيلسوف پسامدرن ماقبل مدرنيته ميخوانده است، رانسير به دموکراسي دوران يونان باستان برميگردد، آگامبن به حيات برهنه برميگردد، دريدا به سياستدوستي که در آموزههاي ارسطو و افلاطون ريشه دارد، برميگردد. در فضاي نظري دوگين نيز نوعي بازگشت به گذشته را ميبينيم، اما نميتوان او را گذشتهگرا يا سنتگرا ناميد. زيرا او براي دالهاي قديم، مدلولهاي جديد تعريف ميکند. گذشته منسوخ شده را بهگونهاي ديگر و با زباني ديگر به صدا درميآورد. وقتي بحث از اسلاو ميکند، از يک نژاد فراتر ميرود. اسلاو يک امر معرفتي و ايدئولوژيکي آنهم در قالبي کثرتگرايانه ميشود. همين کثرت و پلوراليسم نهفته در مفهوم اسلاو نفي هرگونه گفتمان فراگير را در خود دارد و نفي غرب به مثابه گفتمان هژمونيک جهاني در خود دارد. بنابراين، دوگين آشکارا بازگشتي به گذشته و سنت دارد. اما گذشته و سنت را با توجه به روح زمانه خود به صدا درميآورد. رفويي: هومي بهابها در موضع پسااستعمارگرايانه خود، به تعبير «هويت
اعوجاجيافته» متوسل ميشود. از قضا هويت در جاهايي از جهان که در نضج گرفتن مدرنيته حضور خلاقي نداشتهاند، در اعوجاج و تحريف بروز ميکند. هويت يعني همان چيزي که به جز آن نميتوانيم باشيم. ولي هويتي که الکساندر دوگين مدنظر دارد، نوعي هويت رو به عقب است. اگر قرار باشد روسها به هويت اسلاو ارتدوکس خود ارجاع بدهند، آن وقت عربها هم به سلفيگري و آلمانيها هم به هويت زيگفريدي خود ميتوانند رجعت کنند و آيا همين منادي نوعي خشونت فرقهاي هويتمدار نخواهد بود؟ ظرف سالهاي اخير آنچه در سالهاي قبل از انقلاب با تئوري «بازگشت به خويشتن» از آن ياد ميشد، بهشدت مورد نقد قرار گرفته. کساني همچون آلاحمد، فرديد و شريعتي هدف اين نقد بودهاند. چه تفاوتي بين اين نگاه در نظريات دوگين وجود دارد؟ ظاهرا هر دو هويت را رجعتگرا ميبينند؟ تاجيک: به جلال آلاحمد به مثابه يک تئوريسين يا نظريهپرداز يا حتي بهعنوان يک روشنفکر نمينگرم و نميانديشم. اما او را فرزند زمانه خود ميدانم. فرديد بهعنوان يک فيلسوف شفاهي تلاش داشت بين آموزههاي هايدگر و ابنعربي گره بزند و پادگفتماني شرقي در مقابل گفتمان هژمونيک غرب
تدوين نمايد. من اين تلاشهاي نظري را - بهويژه تلاش نظري و روشنفکري شريعتي را - پاس ميدارم، اما آنان را در ايجاد يک تئوري بومي چندان موفق نميبينم. تلاش نظري دوگين نيز اگرچه قابل تقدير است، اما سخت بتوان از امکان و استعداد استعاري شدن يا هژمونيکشدن آن سخن گفت. تلاش نظري دوگين از اين نظر نيز قابل تقدير است که سياست هويتي او عاري از خشونت و حذف و يگانه و يکسان و شبيهسازي است. شايد اينجا دوگين را بيشتر پسامدرن مييابيم تا مدرن. او همچون فوکو به نوعي انتظام در پراکندگي ميانديشد؛ نوعي انتظام ميان هويتها و مليتها و فرهنگهاي مختلف اسلاوي. پس او مدافع نوعي پلوراليزم است که در عين به رسميتشناختن تفاوتها، به يک هويت ملي واحد التزام دارد. به ديگر سخن، هويتهاي متکثر نه از رهگذر استحاله هويتي، نه از رهگذر مستحيل شدن يک هويت در هويتي ديگر بلکه در همنشيني و همزيستي مسالمتآميز با هم تشکيل يک هويت جمعي ميدهند. دقيقا همينجاست که تلاش ميکند افقي فراسوي ليبراليسم بگشايد و به طرح پلوراليزم و دموکراسي واقعي در قاب و قالب تئوري چهارم بپردازد. کولايي: من در ادامه صحبت آقاي دکتر، بحث انضماميتر را
مطرح کنم. بحثهاي دوگين پاسخي است به شرايط عيني تحققيافته پس از فروپاشي در شوروي. با فروپاشي شوروي، روسيه دچار بحران هويت در تعريف خود و رابطهاش با جهان ميشود. مادام که نظام کمونيستي بود، تکليف روشن بود، داعيهدار رهبري جنبشهاي رهاييبخش بهنام پرولتاريا عليه نظام سرکوبگر و غارتگر سرمايهداري. فروپاشي شوروي نقش جديد و هويت جديد را ميطلبد. اينها بحثهايي است که بعد از فروپاشي در روسيه مطرح ميشود. به نظرم دوگين به اينها سامان ميدهد. بهعنوان نظريهپرداز دولتي به اينها نظم ميدهد در بستر تفکري که در تاريخ روسيه وجود دارد. الان سياست و تلاش روسيه اين است تا با انسجام بخشيدن به «بريکس» و هر نوع نظم منطقهاي که روسيه را در کنار بازيگران ديگر در برابر موجي که آمريکاييها سعي ميکنند در جهان به نام نظامي که خودشان در رأس آن قرار ميگيرند شکل دهند. اين بحث در روسيه در اين دو دهه مطرح بود که معادل کردن جهاني شدن با آمريکايي شدن، يعني اينکه روسها بهعنوان پرچمدار نظام کمونيستي که رفتند، اين غيبت نظام شوروي با يکهتازي آمريکا همراه شده است. بنابراين به اشکال مختلف نسبت به اين روند اعتراضات جدي در روسيه وجود
داشته است. ايدههايي مطرح شده که روسيه، هدايت و رهبري جوامع تحت استعمار و مستعمرهها يا همه کساني که از نظم آمريکايي صدمه ديدند را برعهده گيرد. نوعي جهان سومگرايي روسها که در دهه نود خيلي بحث ميشد که اگر روسها نتوانند در شکل گرفتن نظم جديد اثرگذار باشند در تخريبش که ميتوانند. ابزارهاي اجرايي واقعي روسيه در نظم بخشيدن به جهان پس از دوقطبي، يکي از دغدغههاي روسيه بود که به آن اشاره کردم، ناکاميهاي پيدرپي و مصداق پيدا نکردن تصورات روسيه در چارچوب غربگرايي که دنبال شد، باعث شد که اين ديدگاهها تقويت شود و طرفداران بيشتري پيدا کند. اين تعاريفي که آقاي دکتر هم به درستي اشاره کردند، دوگين ميگويد واژهاي که من استفاده ميکنم يا ادبياتي که استفاده ميکنم بايد در بستري که شکل گرفته در تاريخ و فرهنگ روسيه، به آن نگاه شود. وقتي از دموکراسي روسيه صحبت ميکنيم، پوتين صريحا اين بحث را مطرح ميکند که به ما ميگويند آيا دموکراسيسازي، بايد اين الزامات را رعايت كند؟ ما دموکراسي خاص خودمان و فرهنگ و تاريخ خودمان را داريم. يعني روسيه بهصراحت بر راه متمايز از غرب پافشاري ميکند. بحثهايي که دوگين مطرح ميکند در دو
دهه بعد از فروپاشي به اشکال مختلف به آن اشاره شده است. کساني که دغدغههاي مليگرايانه و اسلامگرايانه در روسيه دارند از زواياي مختلف به آن پرداختند. به نظرم دوگين اينها را در يک سازه قابلتوجه که آقاي دکتر هم به آن اشاره کردند، سازماندهي کرده است. نکته مهمتر اينکه در مورد خيلي از جوامع و از جمله روسيه خيليها معتقدند که فشار جهانيشدن و فشار يکپارچهسازي، به برجسته شدن هويتهاي منطقهاي و محلي دامن ميزند. در روسيه هم همين اتفاق افتاده است. در مورد بنيادگرايي هم همين بحث مطرح ميشود که در برابر يکپارچهسازي که با همه ابزارهاي مدرن، جوامع را بيدفاع کرده و بهخصوص کساني که دغدغههاي هويتي دارد به دنبال راه چاره و راهحل مناسب هستند و پاسخش بازگشت به خويش است که به اشکال مختلف در اين کشورها شاهد هستيم. بهخصوص در روسيه که فکر ميکنم زمينههاي سياسي که به آن اشاره کرديم در تنظيم روابط روسيه با جهان، باعث شده است که اين تفکر برجستهتر شود؛ و دولتي شدن اين انديشه را بارزتر و مشخصتر کند. چون دولت روسيه، بسياري از زواياي انديشه دوگين را در اين سالها، جريان مليگرا و جريان دولت باوران روسي بهکار گرفته است.
چون دست قدرتمند در روسيه با امنيت پيوند خورده دولت قدرتمند نياز به مباني نظري دارد. به نظرم دوگين بهخوبي اين را انجام داده است. چه در سطح داخل روسيه، سازوکارهاي تحول داخل روسيه و چه در سطح منطقه و چه در سطح بينالمللي، به نظر ميآيد کاملا پاسخگوي نيازهاي اجرايي دولت است. باز اشاره ميکنم که خيلي شبيه راهکارهاي نظريهپردازاني است که در روشنفکران آلماني در قبال دولت آلمان شاهد هستيم. نظرياتي که پاسخ به نياز دولت آلمان بود. بنابراين فکر ميکنم ضمن آنکه دوگين سازه قابلتوجهي را ارايه کرده است، اگر بخواهم جمعبندي کنم: تئوري دوگين اين است تا دولت فدراسيون روسيه در شرايط فعلي بتواند در پاسخ به نيازهاي داخلي و منطقهاي و بينالمللي اثرگذار باشد. براي رسيدن به اين اهداف چارچوب نظري را طراحي کرده که خيلي خوب است. رفويي: تحولات روسيه در 50 سال اخير بر تحولات كشورهاي همسايه و ايران که همسايه جنوبي آن است اثر گذاشته است. روسيه تزاري، روسيه کمونيستي و حتي روسيه پس از فروپاشي نسبتش با تحولات ژئوپلیتيک ايران، محسوس بوده است. اگر با فرض اينکه پروژه تمدني کردن همهگير شود يا به صورت گفتمان غالب درآيد، چه
تاثيراتي ممکن است در تحولات ايران بگذارد. چه تغييراتي هم در بعد داخلي و هم خارجي در ايران به وجود میآورد. اين تغييرات، چه گفتمانهايي را در ايران تعطيل يا داير ميکند؟ کولايي: همانطور که شما اشاره کرديد، تحولات داخلي روسيه بسيار بر ما اثرگذار بوده است و بسياري از آنچه در روسيه اتفاق افتاد با فاصله زماني در کشور ما اتفاق افتاده است. بهخصوص حوادث بعد از فروپاشي در روسيه که تغييراتي را براي آزادسازي اقتصادي دربرداشته است، پيامدهاي اقتصادي و پيامدهاي سياسي آن که بدون شک در جامعه ما هم اثرگذار خواهد بود و به نظرم بسيار فرصت مناسبي را براي ما ايجاد ميکند که بتوانيم از اين تجربهها درس بگيريم اما اينگونه نميشود. لازمه اينکه از اين تجربهها درس بگيريم، شناخت تجربه اين کشور و اين حوزه است. متاسفانه در دانشگاهها اتفاقي نميافتد. حداقل در رشتههاي مربوط به خودم ميگويم، آقاي دکتر تشريف دارند، چند درس راجع به روسيه و شوروي در دانشگاه شما ارايه ميشود؟ دانشجوي علوم سياسي در مقطع دکترا، ارشد و کارشناسي، خيليوقتها فارغالتحصيل ميشود و ميرود بيآنکه دو واحد درس در مورد روسيه و آسياي
مرکزي و قفقاز و اين کشورها بگذراند. طبيعي است که ما امکان درس گرفتن از اين تجربهها را در جامعه خودمان نداريم. چون اين امکان را نداريم، معمولا با توهم و تصورات خودمان در مورد مسايل اين منطقه قضاوت و رفتار ميکنيم. تصورم اين است که در مورد تحولاتي که در اين دو دهه در روسيه اتفاق افتاد، تجربههاي روسيه براي ما درسهاي بسياري دربردارد. ولي چون نميشناسيم و برخوردها يا خيلي سطحي است يا زاويهدار و جهتدار است، فرقي نميکند از چه جهتي ببينيم، مشاورههايي که گرفته ميشود و تحليلهايي که گرفته ميشود هميشه از زواياي خاص است، يا ضد يا له. در نتيجه بهدرستي درک نميکنيم، تاثير تحولات داخلي روسيه بر تحولات کشور خودمان چقدر است. نه فقط تحولات که شرايط عيني و روزمرهاي که در کشور ما در جريان است و نميخواهم به پروسه زمانبر هم اشاره کنم، تصورم اين است که تحولات اين کشور، تاثير مستقيم بر منافع و تحولات کشور ما دارد. ما متاسفانه به دليل همين نبود شناخت نتوانستيم رويکرد سازندهاي را براي استفاده از فرصتهاي ايجاد شده در قبال اين تحولات داشته باشيم. بنابراين من عامل شناخت را خيلي برجسته ميکنم. چون امکان اين بهرهبرداري
نسبت به اين تاثيرها را براي ما فراهم نميکند. در نتيجه ما دايم دچار دور و تکرار هستيم. غلامي: تفکرات دوگين در مواجهه با مسايل ايران چه نوع گفتماني را ايجاد ميکند. با فرض اينکه اين شرايط گفتماني در روسيه اتفاق بيفتد. چه طيفهايي در ايران بيشتر فعال ميشوند و چه طيفهايي ساکت ميشوند. رفويي: اگر روسها به نظريات دوگين شکل اجرايي بدهند، به نظر شما نحوه مواجهه با چنين روسيهاي چگونه خواهد بود؟ به عبارتي «تمدني کردن سياست» در روسيه چه تاثيري در روابط فيمابين دو کشور خواهد داشت؟ آيا ممکن است ما هم مثل روسها به تمدني کردن سياست خود متوسل شويم؟ کولايي: تصورم اين است که به نگرشي که در ايران حاکم است بستگي دارد. چون ما يک نگرش خاص نسبت به اين مساله در کشور نداريم. رفويي: و اگر نگرش ما هم متاثر از «سياست چهارم» دوگين باشد، چطور؟ کولايي: دقيقا. من ميخواهم همين را بگويم که از اين جهت جامعه ايراني بسيار شبيه جامعه روسيه است، به دليل نوع مواجهه آن با مدرنيته. پاسخي که به مدرنيته داده ميشود، مقاومت بسيار سرسختانه يا نگاه بسيار
مجذوبانه يا تحولي را از ميانه برگزيدن براي ايجاد تعادل است. جامعه ما از اين نظر شبيه روسيه است. بنابراين فکر ميکنم اگر اين نگاه را از حوزه تمدني نگاه کنيم، حوزه تمدني ضرورتا چنين انطباقي را در رفتارهاي ما با روسيه ايجاب نميکند. حوزه تمدني يعني حوزه تمدني ايراني که همساني و همسازي را نگاه تمدني ايجاب نميکند. ولي فکر ميکنم اينجا بيشتر نگاه سياسي ميتواند باشد، رويکردي که ذهنيت مواجه با غرب بهخاطر آن برجسته شود از زاويه متفاوت آن را همسازي تمدني تلقي کنيد، در برابر نظم آمريکايي و نظام جهاني که مورد هدف قرار ميدهد. به نظر ميرسد اين به انسجام منطقهاي دامن ميزند که فکر ميکنم با الزامات ژئوپلیتيک تناسب ندارد. نکتهاي که شما اشاره کرديد نشان ميدهد با اينکه در بسياري از حوزهها، ضمن اينکه با روسيه منافع مشترک داريم، در بسياري از حوزهها بهخصوص حوزهاي که شما به آن اشاره کرديد، مساله انرژي، هيچ همسازيای با روسيه نداريم و کاملا در رقابت با آن قرار داريم. بنابراين نگاه ژئوپلیتيک در رابطه با روسيه اين تعارضها را برجسته ميکند و ضرورت برگزيدن رويکرد مستقل را برجسته ميکند که به نظرم خيلي ربطي به سوال شما
پيدا نميکند. يعني به رويکرد حاکم بر سياست خارجي ما برميگردد که اين رويکرد نگاه استقلالي را دنبال کند يا نگاه ائتلافمحور. اين ائتلاف با الزامات ژئوپولیتيک ما تطبيق نميکند. همانطور که گفتم فقط در حوزه انرژي که شما مثال زديد اين تعارض وجود دارد و اين منافع تطبيق پيدا نميکند. اگر بخواهيم از زاويه الزامات ژئوپولیتيک نگاه کنيم آن پيوند تمدني پاسخگوي منافع ما نخواهد بود. تاجيک: پاسخ اين پرسش را بايد از مقامات دولتي پرسيد. ما تنها ميتوانيم اميدوار باشيم که مقامات دولتي ما از اينگونه تلاشهاي نظري الهامي سفيد و نه الهامي سياه (به بيان دوگين) بگيرند و واضع تئوري منطبق با منافع و مصالح و شناسههاي هويتي و تاريخي و تمدني و فرهنگي جامعه ايراني شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.