|

مرگ مولف

برای بزرگداشت نویسنده‌ای که «مسخ» نشد
حیرت از «کافکا»؛ 89 سال بعد از مرگ
علی‌اصغر حداد
حدود 25سال پیش شروع کردم به خواندن چند داستان کوتاه از کافکا، همین داستان‌ها، نطفه علاقه من به این نویسنده بزرگ مدرنیسم بود. بر اساس همین آشنایی محدود بود که در گام اول 10 داستان کوتاه از کافکا را ترجمه کردم که آنطور که در خاطرم است، اولین داستان هم همان داستان «پیام امپراطور» بود. با وجود آنکه فکرش را نمی‌کردم، این مجموعه، بسیار مورد توجه قرار گرفت و خیلی از علاقه‌مندان مرا ترغیب کردند کل داستان کوتاه‌های او را در غالب یک پروژه ترجمه کنم. اما گام دوم بسیار مهم‌تر بود و در آن، کل آثار داستانی کافکا برای ترجمه پیشنهاد شد که پنج‌سال زمان برد تا از عهده آن بربیایم. به یمن همین چند سال موانست با آثار این نویسنده بود که در مورد او نکته‌های تازه‌ای کشف کردم. ماجرای آقای کافکا به این قرار است که آثارش را چنان رمزگذاری کرده که هرکس با خواندن این آثار به برداشت شخصی و البته شاید نامشخصی از آن می‌رسد. شاید این مهم‌ترین رمز ماندگاری کافکا بعد از این همه سال است اما همواره در طول این سال‌ها یک سوال مهم از خودم پرسیده‌ام و آن، علت علاقه عجیب ایرانی‌ها به این چهره ادبیات مدرن جهان است. هنوز برای این سوال، جواب روشنی نیافته‌ام ولی شاید ایرانی‌ها هم به همین راز پی برده‌اند که قشر وسیعی از مرد و زن و پیر و جوان، خواننده این داستان‌های کوتاه و پر وهم هستند. با این همه شخصی‌ترین برداشتی که من از شاهکارهای این نویسنده دارم «حیرت» است. در اولین مواجهه‌ها با نوشته‌های این نویسنده، حیرت‌زده می‌شدم که چطور می‌توان داستانی این‌طور واقعی تعریف کرد که بدون کوچک‌ترین نشانه‌هایی از سوررئالیسم، خواب‌گونه باشند. سیال‌بودن عنصر زمان در این داستان‌ها را نیز باید کشف کرد تا به‌عنوان یک مخاطب، بیشترین لذت را از خواندن آثار این نویسنده به دست بیاوریم. کافکایی که در ایران می‌شناسند، پیش از این ترجمه‌ها، مدیون تلاش‌های قائمیان و هدایت بوده اما این ترجمه‌ها همگی از زبان دوم، یعنی از فرانسه انجام شده است. در عالم ترجمه یک اصل شناخته‌شده وجود دارد و آن این است که مخاطب با عینک و تفسیر مترجم در مواجهه با اثر قرار دارد. بنابراین آن ترجمه‌ها که از یک زبان واسطه انجام شده، همگی دوبار دورتر از واقعیت آثار کافکا هستند درحالی که ترجمه‌هایی که از زبان آلمانی انجام شده، تنها یک‌بار از تفسیر مترجم عبور کرده. کافکایی را که ما می‌شناسیم با وجود همه این کشمکش‌ها، هنوز یکی از یکه‌تاز‌های ادبیات است. ----------------
از نامه‌های «کافکا» به «فلیسه» سعید برآبادی «ماکس برود» بزرگ‌ترین خیانت دوستانه تاریخ ادبیات را رقم زد. بی‌توجه به وصیتنامه دوست فابریکش «فرانتس»، رفت و از سطل آشغال، دست نوشته‌های او را برداشت. اما به همین بسنده نکرد، رفت و از توی گنجه، همه نامه‌ها را بیرون کشید و فهمید که نویسنده سل‌زده ما، سال‌ها برای فلیسه نامی، نامه قلمی می‌کرده؛ هر روز، روزی دوبار پستچی از پراگ به برلین نامه می‌رسانده و از برلین به پراگ. حالا به یمن همین خیانت کتاب دو جلدی «نامه‌هایی به فلیسه»، روبه‌روي ماست. حقیقتی که‌گذار یک نویسنده از «عشق به یک زن»، تا «عشق به خود عشق» را نشان می‌دهد. او در ابتدا نامه‌هایی برای فلیسه می‌نویسد تا زنی را که تنها یک‌بار دیده، مجاب کند رشته‌ای نامه‌نگاری میانشان آغاز شود. اندکی بعد، این نامه نگاری‌ها رنگ و بوی عشق به خود می‌گیرد اما وضع به همین منوال نمی‌ماند. معشوق خواستار دیدار است و پی ریختن یک زندگی مشترک. عاشق اما همچنان به نوشتن می‌اندیشد در غار تنهایی خویش. در نهایت یکی باید پا پیش بگذارد. فلیسه جلو می‌آید و می‌نویسد که برای دیدن کافکا به پراگ خواهد آمد. کافکا در جواب، از این اتفاق - بعد از یک سال نامه‌نگاری پی‌درپی و هرروزه- اظهار خوشحالی می‌کند، اما از فلیسه در نامه‌ای می‌پرسد که اگر به پراگ بیایی، آیا باز هم نامه‌ای از تو به من خواهد رسید؟ پاسخ فلیسه منفی است چراکه او دیگر در برلین نیست که بخواهد از آنجا نامه‌ای به فرانتس بنویسد. بنابراین کافکا از او می‌خواهد که به پراگ نیاید و نگذارد این دیدار مانع نوشتن نامه برای او شود. اگر ترس کافکا از مورد قضاوت قرارگرفتن در این دیدار را بشود نادیده گرفت، او بیش از هر چیز از «نبودن» و از «فقدان» نامه‌های حیاتی معشوق خود رنج می‌برده و به این دلیل حتی از دیدار با او خود‌داری کرده. خیانت ماکس برود از این بابت خیانتی بی‌بدیل و شیرین به ادبیات بوده که فرد مورد خیانت قرار گرفته، هیچ‌گاه به نوشتن و ادبیات خیانت نکرده، حتی وقتی که پای عشق در میان بوده، چراکه او بیش از هر چیز، به نوشتن عشق می‌ورزیده و بس!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.