عرفیشدن نظریههای اخلاقی
یادداشتی از سعید حجاریان
عموما فلاسفه سیاسی به فلسفه اخلاق نیز پرداختهاند و برعکس. یعنی از قدیمالایام سیاست و اخلاق، بهطور موازی پیش رفتهاند. مثلا ارسطو قبل از آنکه درباره فلسفه سیاسی ایدههایش را مطرح سازد، کتاب اخلاق نیکوماخوس را نوشت و آن را مقدمهای بر سیاست مُدُن قرار داد. گویی میخواست بگوید، ابتدا باید فضایل اخلاقی را تثبیت کرد و سپس بر آن، بنای سیاست را برافراشت: (ثبت الارض ثم انقش).
این منطق را در جمهوری افلاطون نیز میبینیم، او در آن کتاب، ابتدا عدل و فضیلت را به بحث میگذارد، سپس به سیاست و مدینه فاضله میپردازد. این روال در بین حکمای اسلامی نیز تداوم مییابد. چنانچه آنان نیز مانند حکمای یونان، سعی دارند، سیاست را از درون مکارم و فضایل اخلاقی استخراج کنند، منتها ارزشهای دینی را جایگزین ارزشهای پاگانیستی یونانیان میکنند. از خواجه نصیر گرفته تا فارابی، سعدی، ابن مسکویه و... همگی بر این روال و منهج میروند.
میتوان این تصور از نسبت میان اخلاق و سیاست را که در آن، سیاست از اخلاق منتج میشود.
تا اینجا بحثی نظری در جریان است ولی در عالم واقع، حوادث، طور دیگری رقم میخورند. این تضاد بین عمل و نظر تا به امروز نیز در سیاست مبتنی بر فضیلت وجود دارد و بالاخره این ماکیاول بود که پرده را کنار زد و آنچه را که در عالم واقع رخ میداد، بر آفتاب افکند. به این معنا که اساسا، هم معنای فضیلت را تغییر داد و هم معنای سیاست را. فضیلت یا همان Virtue را از نظر وی میتوان معادل هنر1 یا کار نیک مردانه، تلقی کرد. از اینرو آنچه را که شهریار باید برای کسب و حفظ قدرت انجام دهد، مجاز دانست. او باید گاهی مانند شیر شجاع باشد و گاهی مانند روباه، محیل و گُربُز، زیرا شیر از دام ایمن نیست و روباه از گرگ و از اینرو شهریار باید روباه باشد تا دام را بشناسد و شیر باشد تا گرگ را بترساند. شهریار اگر لازم باشد، باید به دینداری تظاهر کند، حتی اگر ذرهای اعتقاد به دین نداشته باشد، اینگونه است که شهریار میتواند بخت یا Fortuna را که صفتی زنانه است، به خود جذب کند و در غیراین صورت، این زن عروس مردی دیگر میشود.
برای ماکیاول به قول آیزیا برلین، حتی میتوان نوعی خاص از اخلاق نیز تعریف کرد، که لازمه ایجاد جمهوری در جامعه پارهپاره ایتالیای سده پانزدهم میباشد.
بهطور کلی میتوان ادعا کرد که ماکیاول فراق دایمی بین اخلاق و سیاست انداخت و اخلاق را به حوزه خصوصی راند، به این معنا این اخلاق خاص ماکیاول، به اصطلاح سکولار است. پس از ماکیاول، هابز است که سیاست اخلاقی را تبیین میکند. هابز ابتدا پایه سیاست را بر مبنای قرارداد اجتماعی قرار میدهد و از درون آن دولتِ جامعه القوا (توتالیتر) را استخراج میکند و آنگاه وظیفه بنای ارزشها را بر دوش دولت مینهد. این لویاتان است که میگوید چه چیز اخلاقی است و چه چیز غیراخلاقی، ارزش کدام است و ضدارزش کدام. به عبارت دیگر هابز، آن تصویر زیر بنایی را که حکمای یونانی برای اخلاق در نظر میگرفتند، به سیاست میدهد و اخلاق را از سیاست منتج میکند. هابز به این معنا نوعی اشعریگری مدرن را هم بنا میکند، عمل دولت لایعَلَل است و هم اوست که تنها منبع ارزشهاست: هرچه آن خسرو کند، شیرین بود. میتوان آنچه را که هابز انجام داد.
اما به جز سه حالت فوق، میتوان حالت چهارمی را نیز متصور شد که در آن سیاست و اخلاق دو حوزه متفاوت هستند که در بعضی از نقاط اشتراکاتی نیز دارند، مانند نسبت میان طب و اخلاق.
در طب به عنوان یک حرفه، گاهی ممکن است مسایلی پیش بیاید که پای اخلاق نیز به میان کشیده شود، مثلا آیا اخلاقی است فردی را که هیچ امیدی به بهبودی وی نیست، به کام مرگ بسپاریم؟ یا آیا ما اخلاقا مجاز هستیم تا به شبیهسازی انسان دست بزنیم؟ یا جنینی را سقط کنیم؟ و...
در این حالت چهارم، سیاست نیز مانند طب یک حرفه در نظر گرفته میشود، حرفهای به معنای تدبیر امور و مدیریت. از اینرو سیاست دارای وجهی مدیریتی (Managerial) است که در آن سیاستمداران میکوشند با عنایت به منافع ملی یا National Interest به امور جامعه رسیدگی کنند. به همین جهت در اینجا سیاست هم یک علم است و هم یک فن.
«اخلاق سیاسی» در حالت چهارم عبارتی شبیه «اخلاق پزشکی»، «اخلاق کسب و کار» یا «اخلاق تجارت» خواهد بود. یعنی گاهی ممکن است تا در برخی از مسایل، درگیر حوزه ارزشها، بایدهاونبایدها شویم. بهطور مثال، سیاست مالیاتی تا چه حد اخلاقی است؟ دولت موظف است تا این مالیات را از چه کسانی بگیرد؟ چقدر بگیرد؟ و...
میتوان ادعا نمود که امروز نه دیدگاه فضیلتگرایان مطرح است و نه دیدگاه ماکیاول و هابز بلکه بحثها در این حالت اخیر میگنجد، که در آن تمایزی اساسی میان اخلاق در حوزه فردی و اخلاق در حوزه جمعی وجود دارد. به عبارتی دیگر در این حالت، لب لباب اخلاق در حوزه عمومی، با توجه به مصلحت عام سنجیده میشود و سیاستمدار موظف است تا امور را متناسب با آنچه خیر عام است، تدبیر کند: رند عالمسوز را با مصلحتبینی چه کار، کار ملک است آنکه تدبیر و تامل بایدش.
میتوان گفت، که با توجه به چهار حالت بالا، نسبت میان اخلاق با سیاست، در حالت نخست از مرتبه فضیلت که لاهوتی بوده، در مسیر ناسوتی و عرفیشدن حرکت کرده است، که در این بین، ماکیاول در اوج قله قرار میگیرد و پس از آن تا به امروز از این قله کمی فاصله گرفته است، هرچند هنوز هم به دلیل وجود عنصر مصلحت، سکولار است.
پینوشت:
هنر، واژهای مرکب است که از دو جزو «هو» و «نر» تشکیل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.