|

«خرم‌سلطان» و غزلی از «پیر پرنیان‌اندیش» ما

قدرت‌الله مهتدی

نمردیم و با شگفتی دیدیم و شنیدیم که خرم‌سلطان - آن کنیز و برده‌ای که در نیمه نخست سده‌ شانزدهم میلادی در میان صحرانشینان تاتارستان‌ زاده شد و
همین که به اسارت عثمانیان درآمد جان و دل سلطان‌سلیمان را ربود و به حرم او راه یافت- با کشف و شهودی بی‌مانند و محیرالعقول، جل‌الخالق، گستره‌ای زمانی نزدیک به پنج سده را درنوردیده و با غزلیات شاعر گرانقدر ما، هوشنگ ابتهاج، سایه، مهر و الفتی بسزا یافته است، چندان‌که در اوج اقتدار و یکه‌تازی‌اش در حرم‌ آن سلطان و زمانی که از جذبه قدرت سر از پا نمی‌شناخته‌ است غزلی ناب از این شاعر ارجمند ما را از آغاز تا به پایان «دکلمه» کرده است...صلا در دادن به حِرمانش از جور رقیبان و، پس آنگاه، راندن آنان از دل و جان سلطان را! آری، خواننده عزیز! باور کن این بُوالعَجَب شگردی را که برایت گفتم از شعبده‌بازی دوبله‌کنندگان این سریال مثلا تاریخی و نمونه‌ای بارز از تحریف و ابتذال، نه‌تنها در تاریخ، بلکه در شیوه سناریونویسی و در یک کلام، چفت‌وبست حوادث دور از باوری که تنها از بی‌استعدادی آدم‌هایی تُنُک‌مایه و کم‌دانش برمی‌آید. چند روز پیش، صبح تقریبا زود، دوستی شیفته شعر و ادب با صاحب این قلم تماس گرفت و گفت نمی‌دانی که دیشب چه غزل نابی خواند این خرم‌سلطان در پایان قسمتی از سریال که پخش شد. همین دوست که کنجکاو دانستن نام سراینده غزل بود، با هر زحمتی که بوده یکی دو بیت یا مصرع از غزلی را که خرم خوانده بود به‌طور دست‌وپا شکسته یادداشت کرده و مرا، برای یافتن نام شاعر، به دیدن بازپخش آن به خانه‌اش فراخواند. راستش، من هم که کنجکاو شده بودم، در اجابت خواسته‌اش از حدود یک ربع پایان آن قسمت از سریال به تماشایش نشستم. پیش از آن، با خواندن همان یکی، دو بیت یا مصرع که به‌طور سردستی از ابیات آن غزل به روی کاغذ آمده بود تقریبا حدس زده بودم که دوبله‌کنندگان سریال باید به سراغ اثری از شاعر عزیزمان «هوشنگ ابتهاج (سایه)» رفته باشند ... و سرانجام با شنیدن یکی، دو بیت نخست و به‌ویژه بیت پایانی غزل، بیتی که تخلص شاعر را با خود داشت گمانم به یقین پیوست. آری، دو بیت نخست چنین بود:حاصلی از هنر عشق تو جز حرمان نیست / آه از این درد که جز مرگ مَنَش درمان نیست / این همه رنج کشیدیم و نمی‌دانستیم / که بلاهای وصال تو کم از هجران نیست .و بیت پایانی غزل:سایه! صدعمر در این قصه به سررفت و هنوز / ماجرای من و معشوق مرا پایان نیست
البته دوبله‌کنندگان، و یقینا به‌طور عمد و دانسته، از بانوی صداپیشه و گوینده نقش خواسته بودند که آغاز بیت اخیر را غلط بخواند و به‌جای «سایه! صد عمر...» بگوید: «سایه صدعمر...»، تا تخلص شاعر در این میان پنهان بماند و به‌اصطلاح، گندکار در نیاید یا، به سخن دیگر، شست تماشاکنندگان آگاه و ادب‌دوست باخبر نشود و متوجه «زمان پریشی» (anachronism) دوبله‌کنندگان، که غزل شاعری از پنج سده بعد را در دهان شخصیتی تاریخی از پنج سده پیش جاسازی کرده‌اند، نشوند. حالا اگر مثلا غزلی از حافظ بزرگمان را که پیش از سده شانزدهم میلادی می‌زیسته در دهان خرم‌سلطان نهاده بودند باز چیزی بود و خوش‌خیالانه می‌شد چنین انگاشت که شاید غزلیات این شاعر سترگمان در آن زمان به ترکی یا به روسی (زبان مادری خرم‌سلطان) ترجمه شده بوده است!
پی‌نوشت:
1- «پیرپرنیان‌اندیش» عنوانی است که هـ .ا. سایه در بیت پایانی غزلی به خویشتن داده است و بعضی از او با این نام شکوهمند یاد می‌کنند:
چه نقش می‌زند این پیر پرنیان‌اندیش
که بس گره ز دل و جان سایه بست و گشود

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.