دموکراسی یعنی تمریندموکراسی
محسن رنانی
چکیده: در نوشتار پیشین خیلی کوتاه گفتیم «اصلاحطلبی یعنی تمرین اصلاحطلبی» و تفصیل دادیم که نامها گویا نیست، پیامها گویاست و اسمها مهم نیست، رسمها مهم است. ممکن است نام من «اصلاحطلب» باشد اما رسم من انقلابی. و گفتیم که عصر انقلاب سپری شده است. انقلاب متعلق به عصر استبدادهای چندصدساله یا دهههای جنگ سرد، دوران جهان صنعتی غیریکپارچه و دنیای پیش از عصر اطلاعات است. امروز که عصر انقلابها ذرهای تکینهشده (یعنی موجوار و غیرقابل پیشبینی) در فناوری است، دیگر حرکت انقلابی حرکت ویرانگرانه و گاهی جنایتکارانه تلقی میشود. چکیده پیام آشکار و پنهان نوشتار پیشین چنین بود: امروز نهتنها تحریم انتخابات عملی انقلابی و مردود است بلکه قهر از انتخابات هم عملی غیراصلاحطلبانه است. در این نوشته میکوشم تا بگویم «دموکراسی یعنی تمرین دموکراسی» و آمدن و ردصلاحیت آقای هاشمی فرصتی بینظیر برای دموکراسیخواهان ایجاد کرده است که «عمق دموکراسیخواهی» خود را به محک آزمون بسپارند و جامعه را یاری کنند تا از موقعیت دوگانه و متضادی که اکنون به آن گرفتار آمده است، به سلامت و در جهت تقویت و تمرین دموکراسی عبور کند.
مقدمه:اجازه دهید به عنوان مقدمه، بخشی از مقدمهای را که هفت سال پیش به عنوان مترجم بر کتاب «درک دموکراسی» نگاشتهام، بازخوانی کنیم: «دموکراسی نه الهه رهایی است و نه آخرین راهحل. دموکراسی یکی از ابزارها و روشهای تجربهشده بشری برای مدیریت جامعه است و البته به تجربه دریافتهایم که - در بلندمدت و برای جوامعی که تجربه دیرپایی از دموکراسی را دارند - کمهزینهتر از سایر ابزارها و روشهاست. اما همانگونه که اگر کودکان دبستانی، که ارزش و هدف نهایی تحصیل را نمیدانند، قدرت و اختیار انتخاب درسها و معلمان را داشته باشند، آنان تنها به معلمان خندان و درسهای بازیگون رای خواهند داد، حق رای و انجام انتخابات در میان مردمی که ارزش و غایت دموکراسی را نمیدانند، میتواند به برآمدن فریبکاران و انتخاب سیاستهای بیمحتوا بینجامد. شاید این سخن احمد بابامیسکه پر بیراه نباشد که درباره مردم جهان سوم گفته است بیش از دموکراسی، به خوگرفتن به گفتوگوی فراگیر و ملی درباره مسایلشان نیاز دارند، وگرنه دموکراسی نیز ابزاری برای فریبشان خواهد شد. «با این همه نمیتوان نشست و دست روی دست نهاد تا مردمی و جامعهای رشد کند و قامتش
برازنده دموکراسی شود. همانگونه که نمیتوان صبر کرد تا بازیگران فوتبال، نخست قواعد و اخلاق بازی را بیاموزند و سپس برای آنها میدان بازی مهیا کنیم. تکنیکهای بازی و اخلاق بازی را نیز در بازی باید آموخت. و همان گونه که در گسترش اخلاق بازی در میان بازیکنان، نقش مربیان، داوران و تماشاگران بسیار سازنده است، در پدیداری اخلاق و رفتارهای دموکراتیک در جامعه نیز نقش گروههای مرجع اجتماعی (مربیان)، دولت (داور) و خارجیان (تماشاگران) غیرقابل چشمپوشی است. پس نه باید دموکراسی را به عنوان یک هدف مقدس، تنها ستایش کرد و چشم برهمه کاستیها و ناراستیهای آن بست و نه میتوان حکم به بیثمری آن داد و راه تحقق آن را مسدود ساخت... . «در واقع، درستتر آن است که بگوییم هیچ دموکراسی کاملی وجود ندارد. و اصولا دموکراسی کامل ـ منطقا- ناممکن است. آنچه ما به نام دموکراسی میشناسیم و حتی در غرب دهههاست بدان عمل میشود، نه خود دموکراسی که «تمرین دموکراسی» است.
در واقع دموکراسی همان «تمرین دموکراسی» است. مثل بازی فوتبال که هرچه ما بازی میکنیم در واقع تمرین بازی است. همانگونه که هیچ الگویی برای یک بازی فوتبال کاملا تکامل یافته و نهایی وجود ندارد و تمام بازیهای امروز ما ـ حتی وقتی رسما مسابقه میدهیم ـ نوعی تمرین برای بازیهای بهتر در آینده است، هیچ الگویی نیز برای «دموکراسی نهایی» وجود ندارد. تمامی رفتارهای ظاهرا دموکراتیک امروز ما، نوعی تمرین برای دستیابی به دموکراسی است... . «بسیاری از ما هنوز گمان میکنیم که دموکراسی موهبتی است که از حکومت به جامعه میرسد یا حکومت میتواند از استقرار آن در جامعه ممانعت کند. حتی گاهی نخبگان اجتماعی و سیاسی ایران بر اساس این باور کوشیدهاند تا از راههای غیردموکراتیک، به بسط دموکراسی در ایران یاری رسانند. باید بیاموزیم که شناخت غلط و استفاده نادرست از یک ابزار خوب، گاهی به مراتب هزینهای بیشتر از شناخت و کاربرد آگاهانه و درست یک ابزار بد دارد. تلاش ما برای درک درست دموکراسی میتواند ما را در شناخت و هموارکردن مسیری که میتواند ما را به سوی شرایط دموکراسی تکراری سوق دهد، یاری رساند و بر استواری گامهایمان بیفزاید.»
انتخابات: آزمون بزرگ دموکراسیخواهان
اکنون میخواهیم بگوییم که ما در ایران هم اینک در یکی از بزنگاههای تاریخی «تمرین دموکراسی» قرار داریم. ردصلاحیت آقای هاشمی گرچه از منظر اصول اولیه پذیرفته شده در دموکراسیهای امروزی، عملی غیردموکراتیک محسوب میشود، اما از منظری دیگر فرصتی بینظیر است که میتواند به یک تجربه ارزشمند برای «تمرین دموکراسیخواهی» در کشور ما تبدیل شود. بر این اساس میتوان گفت ردصلاحیت آقای هاشمی گرچه برای شخص ایشان نوعی «بختیار»ی بود و نیز از این منظر که فرآیند تبدیل او را از یک «سرمایه سیاسی» به یک «سرمایه نمادین» تسریع کرد، برای جامعه واقعه مبارکی بود، اما برای کنشگران مدنی، دموکراسیخواهان و خردگرایان جامعه ما به خودی خود هیچ پیام یا پیامدی ندارد. این خردگرایان و روشنفکران و دموکراسیطلبان هستند که با نحوه برخورد خود میتوانند آن را به یک تهدید یا یک فرصت برای آینده کشور تبدیل کنند. این نوشتار میگوید که هاشمی و خاتمی اکنون به عنوان دو سرمایه نمادین برای کشور، باید تمام اعتبار خود را به میان آورند تا جامعه از این نقطه عطف، به سلامت بگذرد. در واقع نحوه برخورد این دو سرمایه نمادین با انتخابات پیش رو، نشان خواهد داد که
این دو و یارانشان تا چه پایه اصلاحطلب و اعتدالجو و خردگرایند و تا کجا حاضرند برای نهال دموکراسی نوپای افتانوخیزان کشور ما از خویش هزینه کنند تا جامعه ما از این موقعیت دوگانه «فرصت/تهدید» به سلامت عبور کند و یک خشت دیگر بر عمارت دموکراسی در این دیار افزوده شود. در واقع، هشت سال دیگر، دیگر دیر است که هاشمی یا خاتمی بخواهند دوباره نقشی در تمرین و تقویت سازوکارهای دموکراسی در ایران داشته باشند. انگارهمحوری این نوشتار این است که بخش بزرگی از جامعه ایران اکنون در یک تضاد روانشناختی قرار گرفته است که این تضاد موجب شده است تا رفتاری کاتاستروفیک (رویدادگی) از خود بروز دهد. یعنی اگر این تضاد ادامه یابد، ممکن است بخشهای بزرگی از جامعه که منتقد وضع موجود هستند، به سادگی «قهر» کنند و دلسرد و سرخورده شوند و به خانه برگردند؛ ولی اگر بتوانیم آنان را از این وضعیت دوگانه رهایی بخشیم، به عرصه کنش اجتماعی و سیاسی خواهند آمد و نشاط خواهند گرفت و امید خواهند بخشید و نقش تاریخی خود را ایفا خواهند کرد و اکنون خاتمی و هاشمی این ظرفیت را دارند که به میدان بیایند و به کمک «سرمایه نمادین» خود، جامعه را به سوی کنشگری فعال
رهنمون کنند. آنان نباید هیچ نگران همراهی جامعه باشند. از قضا امروز این جامعه است که نگران انفعال خردگرایان است. جامعه در شرایط کاتاستروفیک قرار گرفته است و منتظر است پنجرهای به سوی عقلانیت گشوده شود تا به آن هجوم ببرد و همه چشمها به سوی هاشمی و خاتمی است که به این پنجره اشاره کنند. امروز یکی از بزرگترین پروژههای مشترک خاتمی و هاشمی گشوده شده است. هوشیاری و انتخاب سریع و درست آنان میتواند این پروژه را به یک فرصت بینظیر تاریخی برای عبور ملت ایران به سوی خردگرایی و توسعه رهنمون کند. در غیر این صورت باید منتظر دوره تازهای از درهمریزی اجتماعی و سیاسی ایران باشیم. این نوشتار میکوشد تا این دو سرمایه نمادین معاصر ایرانی را متوجه اهمیت نقششان در لحظه جاری تاریخ ایران کند.
سه مفهوم کلیدی
خردگرایی: در این نوشتار منظورمان از خردگرایان، بخشهایی از جامعه هستند که فرآیندهای موجود در حوزه سیاست را عقلانی نمیدانند و خواستار حرکت کشور به سوی «ثبات» در مناسبات سیاسی داخلی و خارجی و حاکمیت «عقلانیت» بر نظام تدبیر کشور هستند. بنابراین از منظر این نوشته، خردگرایان شامل اصلاحطلبان، راستگرایان میانهرو، اعتدالگرایان، روشنفکران، فعالان اقتصادی، دانشجویان و همه ایرانیانی است که شرایط و روند موجود در مدیریت اجرایی کشور را عقلانی نمیدانند و تمایل دارند تا مدیریت کشور به سوی ثبات و حاکمیت عقلانیت سوق یابد.
عقل معنایی: وقتی انسان در محیطی قرار گیرد که گرفتار بیثباتیهای مکرر و درگیرشدن در بحرانهای متعدد شود و به اطلاعاتی که به او میرسد اعتماد نداشته باشد و احساس کند اطرافش آکنده از توطئه است و دولت با او غیرشفاف عمل کند و به نوعی استیصال تحلیلی و عملی برسد، دیگر نمیتواند در تصمیمات مهمش به عقلانیت خویش متکی باشد. عقلانیت ابزاری، عقلانیتی است که صرفا در فضایی بالنسبه مطمئن و با اطلاعاتی که درصد خطای آنها اندک باشد میتواند تصمیمگیری کند. وقتی این شرایط برقرار نباشد، افراد از روی استیصال به «عقل معنایی» پناه میبرند. یعنی به جای محاسبه برای تصمیمگیری، به احساس شهودی خود و به معناداری تصمیم و اقدامشان میاندیشند. مثلا در هنگام طلاق معمولا کسی محاسبه نمیکند که با طلاق چقدر سود میبرد یا چقدر زیان میکند بلکه احساس میکند دیگر زندگی با این شریک برایش «معنیدار» نیست و باید جدا شود. در جامعهای پر ابهام و با وجود دولتی نامطمئن و اطلاعات غیرقابل اعتماد نیز افراد در تصمیماتشان
به عقل معنایی خود تکیه میکنند نه عقل ابزاری محاسبهگرشان. در واقع وقتی محیطزیست انسانی و اجتماعی افراد، نامطمئن باشد (نامطمئن یعنی وقتی که نه خود موضوع خطر و نه درجه ریسک موجود در فعالیتها، قابل پیشبینی نیست) افراد به سمت تصمیمگیری بر اساس عقل معنایی میروند. به علت همین بیثباتیهای گسترده اقتصادی و سیاسی که در سالهای اخیر در جامعه ایران برقرار بوده است مردم ایران در تصمیمات مهم به سوی عقلانیت معنایی رفتهاند.
رویدادگی: در سیستمهای دینامیک یا پویا (هر سیستم زنده یک سیستم دینامیک است و جامعه هم یک سیستم زنده است) نظریهای هست به نام نظریه کاتاستروف که من آن را «نظریه رویدادگی» مینامم (رویدادهای غیرمنتظره هم ترجمه شده است). این نظریه به همراه نظریه «آشوب» برای توضیح رفتار برخی سیستمهای پویا خیلی کارآمد هستند. داستان از این قرار است که «وقتی شرایط متضاد است»، رفتار سیستم، پیشبینی پذیری خود را از دست میدهد و دیگر نمیتوان بر اساس تجربههای عادی قبلی، رفتار سیستم را پیشبینی کرد. مثال بسیار خوب برای توضیح رفتار «رویدادگی» در شرایط متضاد، رفتار شیری خشمگین و ترسان است در مقابل یک شکارچی، فرض کنید که شکارچی تیری شلیک کرده است و شیری را در عین حالی که ترسانده است خشمگین نیز کرده است. اگر به واسطه شلیک گلوله، ترس بر شیر غلبه کرده باشد، فرار میکند و اگر خشم بر او غلبه کرده باشد، حمله میکند. اما اگر میزان خشم و ترس شیر، یک اندازه باشد، او در حالت متضادی بدون آنکه بتواند تصمیم بگیرد قرار میگیرد. اکنون کافی است به علت یک حرکت خاص شکارچی، خشم شیر فقط اندکی بیشتر شود، ناگهان به شکارچی حمله میکند. برعکس، نیز
ممکن است به علتی، اندکی بر ترس شیر افزوده شود، در این حالت نیز ناگاه از حالت تضاد و بیعملی بیرون میآید و فرار میکند. این رفتار شیر یک رفتار کاتاستروفیک یا رویدادگی است. از این گذشته، فرض کنید او در آغاز شدیدا خشمگین شده و حمله میکند، اما به تدریج که به شکارچی نزدیک میشود اگر شکارچی فرار نکند و باز به طرف او تیر بیندازد، کمکم ترس شیر بیشتر میشود. اما اینگونه نیست که به موازات افزایش ترس شیر، شدت حمله خود را کاهش دهد بلکه همچنان حمله میکند. تا اینکه ترسش به آستانه خاصی برسد، در اینصورت، شیر ناگاه دست از حمله برداشته و پا به فرار میگذارد. این رفتار نیز از نوع «رویدادگی» یا «کاتاستروفیک» است. با این پنج مقدمه و تعاریف، اکنون میخواهیم به «فرضیهاصلی» این نوشتار بپردازیم:
نظریه اصلی: زیست اجتماعی و اقتصادی جامعه ایران در سه دهه اخیر با بیثباتیهایی روبهرو بوده است. با اینحال در گذشته این بیثباتیها سیستماتیک نبوده است. بنابراین زندگی را تنها از حالت «محیط مطمئن» به «محیط پرریسک» تبدیل کرده بود. با وجود این، مردم ریسک را با تحلیل عقلانی و منطقی در محاسبات خود وارد کرده و زندگی خود را بهصورت عقلانی سامان میدادند. تفاوت این زندگی با زندگی در محیطی مطمئن این بود که وجود ریسک، هزینههای زیست اجتماعی را اندکی افزایش داده بود. پس، مردم زیستی عقلانی و قابل پیشبینی وقابل برنامهریزی داشتند اما این زیست، اندکی گرانتر از حالت معمول بود. اما در دوره دولتهای نهم و دهم به علت بیثباتی سیستماتیک و پیدرپی و غیرقابل پیشبینی شدن رفتارها، محیطزیست اجتماعی از حالت ریسک به حالت «عدم اطمینان» منتقل شده است. بنابراین دیگر کاربرد عقل ابزاری و رفتارهای منطقی به ویژه در مورد تصمیمات مهم و سرنوشتساز (که نیاز به اطلاعات فراوان و پیشبینی و برنامهریزی بلندمدت دارد) ناممکن میشود. در اینصورت در مورد این رفتارها مردم به عقل معنایی خود مراجعه میکنند. عقل معنایی نیز متکی به داشتن
احساس معنیداری در اقدمات و نیز تکیه بر احساس شهودی است. در این صورت وجه غالب تصمیمات، احساسی - شهودی است نه عقلانی (ابزاری). بر همین اساس زمینه فکری و روانی لازم برای شکلگیری رفتارهای تکانشی (غلیان احساس) در مردم وجود دارد. اما نکته این است که در هنگام شکلگیری رفتارهای متکی بر احساس و شهود و عقل معنایی، وقتی همزمان دو احساس متضاد شکل بگیرد احتمال شکلگیری رفتارهای از نوع «رویدادگی» تقویت میشود. بر این اساس به نظر میرسد رفتار اخیر مردم در انتخابات که ظرف مدت کوتاهی استقبال شدیدی از آمدن آقای هاشمی کردند، نوعی رفتار «رویدادگی» ناشی از تضاد روانشناختی در میان بخشی از مردم ایران است. بخشی از مردم ایران در عین سرخوردگی و قهر دچار نوعی ترس و وحشت از آینده مبهم نیز شدهاند. به گمان من حتی ردصلاحیت آقای هاشمیرفسنجانی، به این احساس دوگانه در بخشهای بزرگی از جامعه ایران نیز دامنزده است و همین احساس دوگانگی اکنون آنها را میان انتخاب «قهر» و عدم مشارکت در انتخابات از یکسو و مشارکت و حضور فعال و حمایت از یک کاندیدای نزدیک به خردگرایان از سوی دیگر، مردد کرده است. اگر در شرایط حساس کنونی خردگرایان و
رهبران آنها به میدان نیایند و نکوشند با حمایت از یک کاندیدای نزدیکتر به خردگرایان این موج رویدادگی را به سوی حضور و مشارکت برانند، به زودی با موجی از سرخوردگی و قهر در میان بخشهایی از جامعه که پیشتر از کاندیداتوری خاتمی و هاشمی حمایت کرده بودند، مواجه خواهیم شد. در واقع این خطر هست که بخشهایی از جامعه ایران که به حضور فعال در انتخابات و حمایت از یک کاندیدای اصلاحطلب دل بسته بودند، یکبار دیگر با یک تجربه دلسردکننده و شکست خورده از حضور اجتماعی و سیاسی در بازی دموکراسی روبهرو شوند. این تجربههای مکرر شکست، میتواند منجر به استقرار عمیق یک احساس بیمعنای پایدار، درباره کنش مثبت و فعال اجتماعی در میان این بخش از جمعیت شود. سرانجام چنین وضعیتی یا افسردگی و انحطاط یا تلاش برای رفتن و مهاجرت از کشور یا روآوری به کنشهای نامناسب اجتماعی و سیاسی خواهد بود که هیچکدام مطلوب خردگرایان نیست.
بنابراین لازم است خاتمی و هاشمی به عنوان سرمایه نمادین خردگرایان هرچه زودتر پا به میدان بگذارند و با حمایت از یکی از کاندیداهای موجود، نیروی اجتماعی فراهم آمده در پشت خردگرایان را به مسیری منطقی هدایت کنند. تفصیل این بحث را در بخش بعدی (فردا) تقدیم خواهیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.