«یارانه هدفمند» و چشمانداز کشاورزی ایران
کاووس واضحی . عکس: جام جم
طرح هدفمندکردن یارانهها یکی از طرحهای مناقشهبرانگیز در تاریخ اقتصاد ایران است. این طرح از چنان حساسیتی برخوردار است که حتی برخی از صاحبنظرها آن را با اصلاحات ارضی دهه 40 در ایران مقایسه کرده و آن را مانند اصلاحات ارضی سرنوشتساز میدانند. صرفنظر از درستی یا نادرستی این مقایسه که در این مقاله امکان پرداختن به آن نیست، این نوشته سعی دارد، چشمانداز جامعه کشاورزی ایران [در بلندمدت] را در ارتباط با طرح هدفمندکردن یارانهها بررسی کند. قبل از هر چیز لازم است، ساختار بخش کشاورزی ایران از جنبه ساختارهای تولیدی، بهطور اجمال، مورد تجزیهوتحلیل قرار گیرد. براساس سرشماری کشاورزی ایران، در سال 1382، مجموع خانوارهای روستایی حدود 4/4میلیون برآورد شده است. با توجه به بعد خانوار روستایی (حدود پنجنفر)، میتوان گفت بیش از 22میلیوننفر (حدود 32درصد جمعیت کشور) در روستاهای ایران زندگی میکنند. تحلیل شیوهها و مناسبات تولید، شرایط زندگی و ویژگیهای اجتماعی جامعه روستایی ایران، برای ترسیم چشمانداز طرح هدفمندکردن یارانهها بسیار حایز اهمیت است. براساس آمار گفته شده، از مجموع حدود 4/4میلیون تولیدکننده روستایی، حدود
سهمیلیون تولیدکننده (69/7 درصد از کل بهرهبرداران) دارای شیوه تولید دهقانی بودهاند. سهم تولیدکنندگان به شیوه سرمایهداری (مدرن) حدود 464هزارواحد و نسبت آن از مجموع بهرهبرداریهای روستایی، 10/7 درصد بوده است. روستانشینان بیزمین (به اصطلاح خوشنشینها) نیز با داشتن حدود 851هزار، سهمی معادل 19/6 درصد را به خود اختصاص دادهاند. بخشی از روستانشینان بدون زمین در زمره اقتصاد دهقانی و بخش دیگر نیز در چارچوب اقتصاد سرمایهداری ارضی قرار میگیرند. در یک تقسیمبندی کلی، جامعه روستایی ایران را میتوان در دو طبقه اجتماعی [تولیدکنندگان دهقانی و سرمایهداران ارضی] از هم تفکیک کرد. هریک از این دو طبقه اجتماعی دارای ویژگیهای متفاوت از همدیگر هستند. با توجه به اکثریت تولیدکنندگان دهقانی در جامعه روستایی ایران، تحلیل طرح هدفمندکردن یارانهها براساس ویژگیهای این طبقه استوار و متمرکز میشود. از جنبه نظری، شیوه تولید دهقانی، انعکاسدهنده مناسبات و روابط اجتماعی تولید در جامعه روستایی ایران است. شیوه تولید خرده دهقانی در ایران با خصایصی که ذیلا آورده میشود، از دیگر شیوههای تولید، از جمله شیوه تولید سرمایهداری،
متمایز میشود. هدف تولید در کشاورزی خرده دهقانی، عمدتا برآوردن نیازهای خانوار یا اجتماع محلی است. خصلت شیوه تولید دهقانی ایجاب میکند که دغدغه اصلی خانوار، معیشت باشد تا بازار. به عبارت کلیتر، ضریب تحققپذیری (Realisation) کالا [امکان مبادله] در نظام خردهدهقانی بسیار پایین است. بازارهای مقصد نیز تحت این نظام، برای کالاهای تولید شده، عمدتا جنبه محلی (Local) دارد. در شیوه تولید خردهدهقانی، کشاورزی روی زمین شخصی (مالکیت خصوصی) انجام میگیرد. نیروی کار نیز اساسا از خانوار تامین میشود. در واقع خانوار هم مدیر واحد است و هم منبع تامین نیروی کار. این ویژگی به شیوه تولید دهقانی ماهیت دوگانهای داده است. بنابر نظر لنین (Lenin)؛ ویژگی دوگانه تولید دهقانی این است که از یک طرف چون مبتنی بر مالکیت خصوصی است، مالک به حساب میآید و این امر او را به طبقه سرمایهدار نزدیک میکند. از طرف دیگر، چون تولید دهقانی براساس کار شخصی دهقان و خانواده آن استوار است، کارگر و این امر او را در زمره طبقه کارگر که برخلاف او مالک وسایل تولید نیست قرار میدهد. این ماهیت دوگانه موجب برداشتهای متفاوت بر سر جایگاه طبقاتی دهقانان شده
است. برخی، دهقانان را به دلیل داشتن مالکیت خصوصی، خردهبوژوا دانستهاند. از جمله نیکوس پولانزاس در کتاب «فاشیسم و دیکتاتوری» و همچنین سهراب بهداد و فرهاد نعمانی در کتاب «طبقه و کار در ایران». یعنی بخش کاه و پوشال شیوه تولید سرمایهداری. جایگاه طبقاتی متناقض دهقانان نیز از همینجا ناشی میشود. به این دلیل جایگاه سیاسی دهقانان همواره محل مناقشه بوده است. تکنیک فنی و سطح مکانیزاسیون و همینطور تقسیم کار در واحدهای بهرهبرداری خردهدهقانی درسطح پایین است. بهرهبرداری از قطعه زمین فردی، درگیری خانوار در فعالیت تولید و همچنین قبض زمین (Appropriation) دارای آثار و تبعاتی است که در مجموع مانع توسعه روابط اجتماعی تولید از جنبههای؛ تقسیم کار، به کارگیری روشهای علمی و ماشینآلات میشود. در واحدهای بهرهبرداری خرده دهقانی ایران، انواع فعالیتهای کشاورزی اعم از زراعت، دامداری، باغبانی و فعالیتهای صنایع دستی و خدماتی وابسته به کشاورزی تواما صورت میگیرد. این موضوع نشاندهنده تقسیم کار پایین در این واحدهاست. تقسیم کار در واحدهای دهقانی که تابع غیررسمیبودن سازمان کار آن است مبتنی بر سن و جنس است و نه تخصص. وسعت
اراضی در بین بهرهبرداران خردهدهقانی بسیار کم (در حدود 2/2هکتار) برعکس، پراکندگی اراضی و تعداد قطعات بالاست. میانگین اراضی دهقانی در سال 1339، 2/9 هکتار بوده، در حالیکه در سال 1382 [کاهشی معادل 31درصد] به 2/2هکتار رسیده است. این کاهش بیانکننده دهقانیتر شدن (Peasantization)اقتصاد کشاورزی ایران است. از جنبه نظری، این روند به معنای گریز از روند عادی توسعه در جامعه کشاورزی است. پراکندگی قطعات اراضی کشاورزی واحدهای خردهدهقانی بین یک تا بیش از 10قطعه در نوسان است. در برخی موارد (به عنوان مثال استان یزد) تعداد قطعات به 40مورد نیز میرسد. متوسط قطعات اراضی هرواحد حدود پنج قطعه است. در شیوه تولید دهقانی فرآیند باز تولید (Reproduction) ساده است. (یعنی پروسه تولید به همان مقیاس قبلی بدون انباشت تکرار میشود) در چنین حالتی ارزش به دست آمده تا ذره آخر به مصرف رسیده و بهندرت به سرمایه تبدیل میشود. برعکس، بنابر گفته؛ ارنست مندل در شیوه تولید سرمایهداری، باز تولید، بهطورگسترده انجام گرفته و تولیدکننده امکان مییابد بخشی از ارزش به دست آمده را به سرمایه تبدیل کند. شیوه تولید خردهدهقانی یکی از ساختارهای اقتصادی
و اجتماعی پیش از سرمایهداری است. درواقع پیش از دوران سرمایهداری، جوامع بشری دهقانی بودند. قوانین حاکم بر تولید در این جوامع از منطق حاکم بر نظام سرمایهداری و قوانین بازار که مبتنی بر حداکثر سود است، متفاوت میباشد. پل سـوییزی اقتصـاددان مشهور آمریکایی و سردبیر مجله مانتلی ریویو (Monthly Review)، فاصله زمانی فئودالیسم و سرمایهداری در اروپای سدههای 15، 16 را دهقانی دانسته و معتقد است؛ گذار از نظام فئودالیسم به سرمایهداری روندی یکنواخت نبوده است. بهزعم سوییزی، کشاورزی دهقانی نه سرمایهداری بوده و نه فئودالی، بلکه تا اندازهای یک نظام پایدار در نوع خود بهشمار میآید. مارکس (Marx) نیز به استقلال این وجه تولید از شیوه تولید سرمایهداری، معتقد بوده و بخشهای مهمی از نوشتههایش (در کتابهای سرمایه و نقد اقتصاد سیاسی) مربوط به تفاوت شیوه تولید خردهدهقانی با شیوه تولید سرمایهداری بوده است. منظور مارکس از تفکیک رابطههای: کالا - پول - کالا و پول - کالا - پول در واقع تفکیک شیوه خردهدهقانی از شیوه تولید سرمایهداری است. رابطه؛ کالا - پول - کالا همان دگردیسی (Metamorphosis) است که در شیوه تولید خردهدهقانی
اتفاق میافتد. در این شیوه، تولیدکننده محصولش را میفروشد، تا محصولی دیگر که برآورنده نیازهایش باشد، بخرد. دهقان با کالا شروع میکند، آن را به پول نزدیک میکند و باز یکبار دیگر به کالا میرسد. اما در شیوه تولید سرمایهداری، سرمایهدار با پول به بازار میرود، کالا (اعم از قدرت کار و ابزار تولید) میخرد. بعد از آنکه پویش تولید (Prodactive Process) به انجام رسید، به بازار برمیگردد و محصولش را بار دیگر به پول نزدیک میکند. مارکس این فرآیند را با پول-کالا-پول نشان میدهد. پول آغاز است و انتها. بر اساس نظر مارکس، پویش با معنی، زمانی است که در پول-کالا -پول، پول دومی از اولی بیشتر باشد. از جنبه تئوریک، فرجام اقتصاد دهقانی جایگزین شده شیوه تولید مدرن (سرمایهداری) است. این شیوه تولید، تحت شرایط عادی و بهطورکلاسیک (همانند تجربه اروپای غربی) به استقرار شیوه تولید سرمایهداری در کشاورزی ختم میشود. این موضوع هم مورد قبول آنانی که وجه مستقلی برای تولید دهقانی قایل هستند [مانند الکساندر چایانف و پل سوییزی]و هم آنانی که اقتصاد دهقانی را پگاه و آغاز تولید سرمایهداری میدانند [مارکس و لنین و کائوتسکی] و هم افرادی که
تولید دهقانی را عناصری از فئودالیسم تلقی میکنند [موریس داب] میباشد. گذار عادی از شیوه تولید دهقانی به شیوه تولید سرمایهداری، به عواملی بسته است. این عوامل در غرب به دلیل شرایط ساختاری [از جمله: مالکیت خصوصی زمین در دوران فئودالیسم، استحکام و انسجام پایین در ساختار تولید و دگرگونیهای عمیق در حکومتها و قدرتهای سیاسی] مهیا بوده است. برخلاف آن، کشورهای در حال توسعه، در مرحله گذار با موانع جدی روبهرو هستند. این موانع عبارتند از: نقش بازدارنده سرمایهداری جهانی (امپریالیسم) در اقتصاد دهقانی، توسعهنیافتگی سرمایهداری صنعتی، حاکمیت سیاسی طبقه سرمایهداری تجاری، استحکام و انسجام بالا در ساختار تولید، حاکمیت رژیمهای سیاسی غیردموکراتیک و اجرای سیاستهای نادرست در بخش کشاورزی. بهطور خلاصه، گذار از شیوه تولید دهقانی به شیوه تولید سرمایهداری (تحقق توسعهیافتگی) در کشورهایی که با موانع گفته شده مواجهاند، بسیار کند میباشد. حتی در صورت جدی و حادبودن این موانع، ممکن است در برخی مناطق، بهجای گسترش شیوه تولید سرمایهداری به صورتهای ماقبل تولید دهقانی (اشکالی از فئودالیسم) رجعت شود. این فرآیند به معنای گریز
از توسعهیافتگی و در واقع یک گام بهعقب تلقی میشود. چشمانداز کشاورزی ایران با طرح هدفمندکردن یارانهها جامعه روستایی ایران، با مفروضات تئوریک مربوط به فرجام و آینده اقتصاد دهقانی قابل تحلیل و ارزیابی است. اقتصاد دهقانی دارای فرآیند تکاملی خاص خود است. بنابراین عوامل متعددی در تکامل آن میتواند دخیل باشد. سوال این است که نقش هدفمندکردن یارانهها در این تکامل چیست؟ آیا هدفمندکردن یارانهها، موجب شکوفایی اقتصاد دهقانی و بهبود معیشت دهقانان خواهد شد؟ یا اینکه فروپاشی و افلاس هرچه بیشتر آن را فراهم خواهد کرد؟ مساله دیگر قابلیت برنامهها و سیاستهای دولت در این زمینه است. آیا سیاستها، سازوکار و برنامههای دولت بهطور عام و بستههای حمایتی و جانبی بهطور خاص، منجر به اصلاح و بهبود شیوههای تولید و در نهایت خنثیکردن افزایش قیمت تمامشده ناشی از طرح هدفمندکردن یارانهها، کفایت خواهد کرد؟ در ارتباط با آثار طرح هدفمندکردن یارانهها در بخش کشاورزی و روستاهای ایران، در نگاه اول، چنین بهنظر میرسد که این طرح، به دلیل سهم بالای یارانه دریافتی (با توجه به ابعاد بالای خانوار روستاییان، حدود پنجنفر) و همچنین سهم
اندک آنها از مصرف حاملهای انرژی (آب و برق و گاز) به نفع روستاییان باشد. این ظاهر قضیه و سادهترین شکل برخورد با مساله است. باید دید آثار این طرح در بلندمدت و ارتباط آن با تکامل جامعه روستایی ایران چیست؟ در کوتاهمدت [به اصطلاح دست به نقد] روستاییان به ازای هر نفر ماهانه حدود 40هزارتومان یارانه دریافت میکنند. (برای هر خانوار پنجنفره، 200هزارتومان) به ازای آن چیزی که از دست دادهاند و آن عبارت است از: یارانه آرد، روغن، قند، نفت، یارانه عوامل تولید از قبیل یارانه کود و سم و مهمتر از همه گرانیهای عمومی، به ویژه حملونقل. قیمت آرد روستایی از کیلویی حدود 12تومان به 250تومان افزایش یافته است. با توجه به مصرف حدود چهارکیلو آرد توسط هر خانوار روستایی، فقط این قلم (هزینه آرد خانوار) یارانه یکی از افراد خانوار را خواهد بلعید. بهسادگی میتوان درک کرد که هزینه قند و شکر، روغن، نفت، کود، سم و حملونقل نیز یارانه دیگر افراد خانوار را یر به یر خواهد کرد. بنابراین در کوتاهمدت نیز طرح هدفمندسازی یارانهها جز شکل سادهای از جابهجایی هزینههای زندگی روستاییان و «از این جیب به آن جیب کردن» و اتلاف وقت چیزی نصیب
روستاییان نمیکند. منتها آثار بلندمدت طرح هدفمند کردن یارانهها در جامعه روستایی و اقتصاد دهقانی بسیار حایز اهمیت است. اینکه این طرح، در بلندمدت، چه تاثیری بر جامعه روستایی و اقتصاد دهقانی خواهد گذاشت و آن را به کدامسو هدایت خواهد کرد؟ به سمت نوعی شیوه تولید مدرن و بهرهوری بالای تولید؟ یا به سمت فروپاشی، افلاس و تجزیه طبقاتی دهقانان و گسترش سرمایهداری از شکلافتاده و ناتوان از اصلاح شیوه تولید در روستاهای ایران؟ بهزعم نگارنده، این طرح در بلندمدت به دلایلی موجب انزوای بیشتر اقتصاد دهقانی، تجزیه طبقاتی دهقانان، کاهش تولید و برگشت جامعه به اشکال ماقبل سرمایهداری (شبهفئودالی) و گسترش سرمایهداری غیرتولیدی (عمدتا شبهرفاهی، غارتگرانه و تخریب) در مناطق روستایی خواهد بود. برنامههای حمایتی و جبرانی دولت نیز به دلیل اندک بودن سهم کشاورزی (10درصد) از درآمدهای حاصل از اجرای قانون هدفمندسازی یارانهها، صرفنظر از کموکیف برنامهها، تاثیر ناچیزی بر ساختارهای تولیدی جامعه روستایی خواهد گذاشت. برخی از این دلایل عبارتند از: 1- طرح هدفمندسازی یارانهها به دلیل گرانی عوامل و نهادههای تولید (کود، سم، بذر و همچنین
قیمت کالاها و خدمات عمومی) موجب افزایش قیمت تمامشده محصول خواهد شد. بر اساس بررسی مرکز پژوهشهای مجلس، تورمی بالای 50درصد رقم خواهد خورد. افزایش قیمت تمامشده محصول در شرایطی مضاعف میشود که ساختار و شیوه تولید در کشاورزی ایران همچنان دارای صورتبندی دهقانی (پیشسرمایهداری) است. در واقع ایران دو پله از سیستم تولید جهانی فاصله میگیرد. پله اول؛ وضعیت موجود (در حال حاضر نیز، ایران، در تولید کالای کشاورزی مزیت نسبی خود را از دست داده است.) بنابه گفته دکتر عیسی کلانتری (وزیر سابق کشاورزی) در حال حاضر نیز توان صادراتی ایران از دست رفته و به غیر از دو یا سه محصول (پسته و کیوی) در بازارهای جهانی مزیت بینالمللی دیگری در بخش صادرات محصولات کشاورزی برای ایران باقی نمانده است. و پله دوم؛ فاصله ناشی از افزایش جدید قیمت تمامشده. بنا به نظر دکتر کلانتری، با حذف یارانهها، به دلیل نقدینگی محدود بخش کشاورزی و عدم تامین حداقل نقدینگی از طرف سیستم بانکی، تولید ضربه خواهد خورد و در چنین شرایطی [برخلاف نظر دکتر کلانتری] که معتقد است برخی از روستاییان تولید را رها میکنند، آنان تولید را رها نخواهند کرد، بلکه مجبور
خواهند شد به شیوههای تولید منسوخشده در کشاورزی روی آورند. طرح هدفمند کردن یارانهها راه نفوذ مناسبات اقتصاد جهانی را به مناطق دوردست ایران هموارتر میکند؛ راهی که قبلا گشوده و تردد در آن جاری است. بنابراین تولیدکنندگان کشاورزی را بیش از پیش در برابر هجوم رقابت ناخواسته و نابرابر قرار میدهد. از آنجایی که امکان اصلاح شیوه و بهرهوری تولید [با توجه به برنامهها و روندهای موجود] وجود ندارد، بنابراین روستاییان و دهقانان، بیشتر به لاک دفاعی رفته و همانطوری که گفته شد ممکن است به شیوههای منسوخ (شبهفئودالی) روی آورند. به عبارت دیگر ممکن است بیش از پیش دهقانیتر شوند. حتی قبل از اجرای این طرح در شرایط تخصیص یارانهها و بهاصطلاح وضعیت عادی نیز محصولات زراعی و باغی دیگر کشورها [کشورهای درحال توسعه] مانند؛ تایلند، هندوستان، چین، پاکستان، ترکیه، شیلی، مصر و لبنان، که یک گام پیش نهاده و موفق به اصلاح شیوههای تولید و کاهش قیمت تمامشده شدهاند، به ایران سرریز شده بود. 2- مساله دیگر، سیاستهای کشاورزی در ایران است. سیاستهای کشاورزی در بعد از انقلاب، حتی هدفمندی و شفافیت برنامههای قبل از انقلاب را نداشته است.
در قبل از انقلاب، بخش کشاورزی، عمدتا در راستای گذار از شیوه تولید دهقانی و توسعه مناسبات سرمایهداری مدنظر بوده و اصلاحات ارضی، ایجاد شرکتهای سهامی زراعی، تعاونیهای تولید و کشت و صنعتها را میتوان از برنامههای مهم این پروسه دانست. در بعد از انقلاب، بخش کشاورزی نه به منظور گذار از شیوه تولید دهقانی و ارتقای آن به شیوه تولید سرمایهداری، بلکه بیشتر با نگاه پوپولیستی و تامین نیاز نیروی از کار افتاده جامعه و ضرورت حفظ سیاهیلشکر با نگاه ترحم و اعانهبگیر مورد توجه بوده است. بنیان فکری سیاستهای کشاورزی در ایران، این بوده که چگونه شیوه تولید و ویژگیهای فرهنگی دهقانان پایدار بماند. پروژههای طراحیشده برای توسعه روستاها، با مبنا قرار دادن «کوچک زیباست» (عنوان کتابی از ای.اف. شوماخر تحت همین نام) بهعنوان پشتوانه تئوریک برنامهها و سیاستها، عمدتا اشکال خردهکاری داشته است. اشاعه مفاهیمی چون خودکفایی در محصولات، متعهد شدن دستگاه اجرایی در این زمینه به ساختار سیاسی بدون توجه به ساختارهای تولیدی، قهرمانپروری دهقانی و تشویق آنان برای کشت غلات، منفور جلوه دادن پدیدهای طبیعی مانند مهاجرت، مقدس شمردن
کشاورزی سنتی و ابزارهایی مانند بیل و کلنگ جایگزین مفاهیم پذیرفتهشده در علم اقتصاد؛ مانند مزیت نسبی و صرفهجوییهای ناشی از مقیاس بزرگ واحدهای تولیدی شد. این سیاستها و مفاهیم موجب شد، جامعه روستایی ایران برخلاف جهت تحقق شیوه تولید سرمایهداری و توسعه کشاورزی، به خردهدهقانی و حتی اشکال ماقبل آن رجعت کند. دهقانان روی سر هم انباشته، فقیرتر و دهقانیتر از گذشته شدند. فرآیندی که سهراب بهداد و فرهاد نعمانی در کتاب «طبقه و کار در ایران» از آن بهعنوان درونتابی ساختاری نام میبرد. 3- بستههای پیشنهادی که برای حمایت از کشاورزان و روستاییان در جریان هدفمندکردن یارانهها ارایه شده شفافیت لازم را ندارد؛ اولا از نظر تاریخی، دیرهنگام ارایه شده. چنین بستههایی باید حداقل یک دهه پیشتر تنظیم و اجرا میشد. آیا میشود در صحنه کارزار دنبال ساخت ادوات گشت؟ توانمندی در رقابت و صدور کالا در نظام سرمایهداری، یکشبه به دست نمیآید. دوم اینکه بنا به گفته مسوولان و کارشناسان بخش کشاورزی (بهعنوان نمونه: کیخواه، نایبرییس کمیسیون کشاورزی و منابع آبی مجلس) سهم 10درصدی بخش کشاورزی از درآمدهای اجرای هدفمندکردن یارانهها بسیار
ناچیز است. سوم، اجرای بستههای پیشنهادی نیز در چارچوب سیاستهای موجود در بخش کشاورزی قرار میگیرد. همانطوری که گفته شد، امکان اینکه این سیاستها منجر به اصلاح شیوه تولید و توسعه کشاورزی [تا آن اندازه که توان رقابت در سطح بینالمللی پیدا کند] بسیار کم است. محتویات این بسته را عمدتا کمکهای بلاعوض و تخصیص وامهای بانکی تشکیل میدهد. از این بستهها رقابت جهانی مستفاد نمیشود. برخیها پیشنهاد میکنند حذف یارانهها در بخش کشاورزی نه یکباره بلکه گامبهگام انجام گیرد. به نظر نگارنده این پیشنهاد اشتباه است. برای اینکه تکامل کشاورزی عمدتا نه براساس نیروها و عناصر داخل خود بخش کشاورزی، بلکه تا حدود زیادی بر مبنای روندهای کلی جامعه، بهویژه پتانسیل شهرها و مسایل بینالمللی صورت میگیرد. نتیجه اینکه، به نظر نگارنده، طرح هدفمندسازی یارانهها، به دلیل افزایش قیمت تمامشده تولیدات کشاورزی، از دست رفتن مزیت نسبی تولیدات کشاورزی در طول دهههای گذشته، پیشگامی کشورها از جنبه اصلاح شیوههای تولید و دستیابی به مزیتهای نسبی در تولیدات، پایین بودن سهم بخش کشاورزی از درآمدهای حاصل از اجرای قانون هدفمندسازی یارانهها،
دیرهنگامی و کموکیف ناروشن اجرای بستههای حمایتی و جبرانی و ابهام ریشهای در سیاستهای کشاورزی موجب ضعف دوچندان بنیانهای تولیدی جامعه و رقابتپذیری آنان خواهد بود. در نهایت ممکن است اجرای این طرح موجب تجزیه مجدد طبقاتی در جامعه روستایی و رجعت به شیوههای تولید پیشاسرمایهداری شود. یعنی جامعه روستایی ایران بیش از پیش دهقانیتر از گذشته خواهد شد. این فرآیند گرچه موافق طبع سرمایهداری تجاری (حاکم) است، اما از نظر تکامل تاریخی، جامعه روستایی را به عقب خواهد راند. وظیفه اصلی یک دولت دموکراتیک در شرایط غلبه و تسلط اقتصاد دهقانی به کل جامعه روستایی، نه فقط کمکها و بخششهای بلاعوض، بلکه این خواهد بود که برای برطرف کردن موانع سیاسی موجود، بر سر راه اصلاح شیوه تولید تلاش کند. منتها باید دید سرمایهداری تجاری حاضر خواهد شد به نفع اصلاح شیوههای تولید، از همراه ایدئولوژیک خود (طبقه اجتماعی دهقانان) گذر کند. اساسا سرمایهداری تجاری به دلیل همپوشانی ایدئولوژیک با طبقه تولیدکنندگان خردهدهقانی، خواهان بقای آن است. تنها سرمایهداری صنعتی است که زمینه را برای اصلاح شیوه تولید موجود و استقرار شیوه تولید مدرن فراهم
میکند. تحت این شرایط، سرمایهداری صنعتی حاضر خواهد بود از رقیب ایدئولوژیک خود (طبقه دهقانان) برای همیشه وداع کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.