مقالهای از محسن رنانی
«مهاجرت به بیرون» برای «دومین بهترین»
محسن رنانی . دانشیار دانشگاه اصفهان
محسن رنانی، نویسنده کتاب «چرخههای افول اخلاق و اقتصاد» که آخرین کتاب او در اردیبهشت امسال به صورت دیجیتال و با عنوان «اقتصاد سیاسی مناقشه اتمی ایران» از طریق وبسایت شخصی او منتشر شد، اکنون به نقد رویکرد اصلاحطلبان نسبت به انتخابات، در روزهای پس از ردصلاحیت آقای هاشمی، پرداخته است. بخش اول نوشته رنانی را امروز میخوانید. بخش دوم نیز با عنوان: «تمرین دموکراسی با ردصلاحیت هاشمی» در شماره بعد منتشر خواهد شد.
این قلم از هنگامی که کتاب «درک دموکراسی» را ترجمه و منتشر کرد و بعد از آنکه مقاله «دموکراسی یعنی تمرین دموکراسی» را نوشت، دریافت که در قرن بیستویکم دیگر هیچ اندیشهای غیرواقعیتر و هیچ عملی، خسارتبارتر از انقلابیگری نیست. خواهم گفت که انقلابیگری تا کی قابل دفاع بود و چرا در قرن نو نیست. در همان زمان که ترجمه کتاب «درک دموکراسی» را در دست داشتم، به دیدار دو نفر از سران اصلاحطلب در مجلس ششم رفتم و گفتم این رفتار تند و تیز شما و این نحوه شتابان اصلاحطلبی شما، رفتاری از نوع انقلابی است و چون رقیبتان هم در انقلابیگری دستی بالاتر از شما دارد، این رقابت سرانجام به تنش بیشتر و زورآزمایی جدیتر و نهایتا حذف یکی میانجامد و کشور به سوی یکهتازی یک جناح میرود و آنکه در این میانه زیان میکند مردمان نجیبی هستند که با نرخهای تورم و بیکاری زیر 10درصد هم کلاهشان را به هوا میاندازند و خدا را شکر میکنند. آن زمان نظریه «مهاجرت به درون» را پیشنهاد کردم. توصیه کردم که اصلاحطلبان به جای طرح نظریه «خروج از حاکمیت» روی مساله «مهاجرت به درون» بیندیشند. گفتم «خروج از حاکمیت» نوعی حمله به هویت رقیب است و طبیعی است
که آن را حرکتی غیرصلحآمیز تلقی کند و واکنش دفعی نشان دهد، اما «مهاجرت به درون» پیام دیگری دارد. پیامش این است که من اهل «نزاع تا هر جا» نیستم. من برای منافع کشورم و رفاه ملتم میکوشم و برای این کار اگر لازم بود در عرصه سیاسی نزاع هم میکنم اما هر جا که دود نزاع من نهایتا به چشم مردمان وطنم برود - حتی اگر ظاهرا در این نزاع من برنده باشم - از نزاع کناره میگیرم؛ و «مهاجرت به درون» را اینگونه معنی کردم: تند و تیزی نقدها را بگیرید، به بهانه مشکلات اقتصادی برخی مطبوعات خیلی منتقدتان را ببندید، برخی از آنان که رقیب روی آنها حساسیت دارد تمارض کنند و از مقامشان کناره بگیرند، برخی برای ادامه تحصیل بروند و برخی دیگر نیز گفتار و رفتارشان را کنترل کنند. در واقع «مهاجرت به درون» یعنی اینکه از عرصههایی که تسخیر کردهاید، اندکی عقب بروید، تا نگرانی رقیب فرو بریزد و در این اندیشه فرو نرود که نکند جریان اصلاحات با همین قدرت به پیش برود و کمکم عرصههای تازه قدرت را تسخیر کند و کار به جایی برسد که نه از تاک نشان ماند و نه تاکنشان. «مهاجرت به درون» یعنی برای مصلحت بزرگتری مصلحت خود را فدا کنیم و این حقیقت اصلاحطلبی
است و هرکس اینگونه عمل نکند، اصلاحطلب نیست. مثال دو مادری را زدم که بر سر تصاحب کودکی اختلاف داشتند و نهایتا مادر واقعی برای آنکه کودکش آسیب نبیند از حقوق خود گذشت. گفتم اصلاحطلب واقعی آن است که هرگاه مصالح جامعه در نزاع او و رقیبش آسیب میبیند، از حقوق خود بگذرد و عقبنشینی کند.
البته نظریه «مهاجرت به درون»، گرچه به صورت شفاهی و حضوری مورد استقبال و تایید قرار گرفت اما در عمل کسی برایش تره هم خُرد نکرد و شد آنچه شد. من استعفای نمایندگان مجلس ششم را نقطه آغازین حرکت کشور به سوی «تله بنیانگذار» میدانم که تحلیل آن را در مقاله دیگری آوردهام. پس در دنیای «عصر اطلاعات» و «جهان یکپارچهشده» که روزاروز موج انقلابهای ذرهای در علم و فناوری همه ساختارها، و حکومتها، و سنتها افکار ما را متحول و گاه ویران میکند، انقلابیگری یک حرکت ضداجتماعی و ضدتوسعه است. بنابراین فرقی نمیکند تو که باشی، هر که خواهی باش، اگر بذر ناامیدی و ناچاری افکندی، اگر «احساس پایان» و اصلاحناپذیری را تلقین کردی، اگر ضرورت تغییرات همهجانبه و یکجا را تاکید کردی، اگر خواستی پدیدهها را با معجزه و در یک چشم بههمزدن تغییر دهی، اگر به تغییرات کوچک و اندک رضایت ندادی، اگر جامعه را یکباره آرمانی خواستی، اگر از دموکراسی فقط کاملش را طلبیدی و به کمتر از کامل رضایت ندادی، اگر در پی برپایی آرمانشهر روی زمین بودی و اگر زندگی را قابل تحمل ندانستی مگر با حذف رقیبی یا محو نقیبی، تو اصلاحطلب نیستی تو یک انقلابی هستی که
احساست بر اندیشهات پادشاهی میکند و سرعت را میپرستی و بیثباتی را مقدس میداری و تدریج را و اطمینان را نابود میکنی. به گمان من در دنیای نو، هرکس به هر روشی موجب تخریب پایههای ثبات جامعهای یا ملتی شود، یا دریچههای امید را به سوی آنان ببندد، انقلابی ویرانگر است. فرقی نمیکند، اگر رییسجمهوری باشی اصولگرا که با یک تصمیم شتابزده اما پردامنه اقتصادی، همه تعادلها و ثباتها را بههم بریزی و همه دنیا را بر علیه ما برآشوبی و زمین و زمان بههم بدوزی تا آرمانهای خودت را برکشی، تو یک انقلابی هستی که سرانجام نظم موجود را ویران خواهی کرد. یا که کنشگر اصلاحطلبی باشی که اصلاحات را یکباره و سریع و یکجا بخواهی و فقط بخواهی در بازیای شرکت کنی که اخلاقی باشد و تمیز و منزه و بعد قهر کنی و کناره بگیری و چنین القا کنی که دیگر امیدی به تحول و پنجرهای به روشنی نیست، تو نیز یک انقلابی ویرانگری و با این تعریف، من یک ضدانقلاب دوآتشهام. در عصر انقلابهای ذرهای، من یک ضدانقلابم و به این ضدانقلاب بودنم افتخار میکنم. در عصری که سرعت رشد فناوری به مرز تکینگی (به نقطه بیبازگشت همراه با سرعت غیرقابل پیشبینی) رسیده است،
من یک ضدانقلابم. آری هم شورشیان مخالف دولت سوریه انقلابیاند اما متاسفانه اندکی دیر به دنیا آمدهاند و به همین خاطر اکنون با انقلابیگری فقط میتوانند تخریب کنند و هم بشار اسد یک انقلابی است که او نیز، هم اندکی دیر بر سر کار آمده است و هم اندکی دیر متوجه سپریشدن دوره انقلابی عملکردن و مشت آهنین نشاندادن شده است. هم روش مخالفان دولت سوریه یک روش انقلابی است و هم روش دولت سوریه و حاصل چه بود و چه خواهد بود جز نابودی یک ملت و نابودی یک تمدن؟ اگر اسد، اصلاحطلب بود، در اولین باری که طرف مقابلش دست به اسلحه برد، درمییافت که بوی انقلاب میآید و دست مذاکره و دوستی را بلند میکرد. اگر جنگآوران مخالف دولت سوریه هم اصلاحطلب بودند، در نخستین باری که اسد راه داد و مذاکره را پذیرفت با او کنار میآمدند و مذاکره میکردند و چنین نکردند و کردند آنچه کردند و تاوان را دادند ملتی که دادند. آری سوریه را دو روحیه انقلابی نابود کرد. به قول حضرت شیخ اجل: دو عاقل را نباشد کین و پیکار/ نه دانایی ستیزد با سبکسار اگر نادان به وحشت سخت گوید/ خردمندش به نرمی دل بجوید دو صاحب دل نگهدارند مویی/ همیدون سرکشی، آزرم جویی وگر بر هر
دو جانب جاهلانند/ اگر زنجیر باشد بگسلانند بنابراین اصلاحطلبی یعنی «تمرین اصلاحطلبی». همانگونه که دموکراسی یعنی «تمرین دموکراسی». همانگونه که فوتبال یعنی تمرین فوتبال. ما یک بازی فوتبال نداریم و جدای از آن، چیز دیگری هم به نام «تمرین فوتبال». ما چیزی که تمرین فوتبال باشد اما بازی فوتبال نباشد، نداریم. همان بازی فوتبال، تمرین فوتبال است. یعنی وقتی هم که میخواهیم تمرین فوتبال داشته باشیم باز یک «بازی فوتبال» میگذاریم تا تمرین کنیم و همانطور که نمیشود بنشینیم و بگوییم هرگاه فوتبال را کامل آموختیم وارد بازی میشویم، نمیشود بگوییم هرگاه دموکراسی کامل شد، وارد انتخابات میشویم. همانگونه که نمیشود گفت هرگاه امکان اصلاحات کامل وجود داشت وارد اصلاحطلبی میشویم. اگر «اصلاحطلبی» را واجد سه رکن «آگاهی»، «عقلانیت» و «عدم خشونت» بدانیم، آگاهی تنها از طریق حضور و تمرین مدنی و کسب تجربه به دست میآید. آگاهی - دستکم برای کلیت جامعه - با خواندن و مطالعه به دست نمیآید. آگاهی اصلاحطلبانه نوعی سرمایه اجتماعی است که فقط در کنش جمعی و تعامل عمومی و همکاری عملی به دست میآید و رکن دوم اصلاحطلبی یعنی عقلانیت
آنگاه محقق میشود که «تدریج» را باور کنیم و همهچیز را سریع و در یک دوره و شتابزده نخواهیم، که اقتضای عقلانیت، «صبوری در تصمیم» و «تدریج در عمل» است. هرچه تصمیمی سریعتر گرفته شود و هرچه عملی شتابزدهتر چهره بندد، میزان عقلانیت نهفته در آن کمتر خواهد بود. به همین علت است که انقلابها معمولا دستاوردها و منافعشان کمتر از هزینههایشان است. چون تصمیمات در فضایی احساسی و به طور شتابزده چهره میبندد و بنابراین از سطح عقلانیتی پایین برخوردار است. همچنین اقدامات بهسرعت عملی میشود و فقدان تدریج، احتمال خطا را بالا میبرد. چرا راه دور برویم، یک نمونه عینی و تروتازه از اصلاحطلبی را در این روزها داریم: برخورد آقای هاشمی هم در آمدن برای کاندیداتوری و هم پس از ردصلاحیت، نمونه اعلای یک برخورد اصلاحطلبانه بود. فقط برای اینکه از این پس هم اصلاحطلبانه باقی بماند یک شرط دارد: قهر نکند. سرمایهاش را به خانه نبرد، در میدان بماند و با همین مقدورات موجود در کنار مردم امید بخشد و مردمی را که به امید بازگشت «ثبات» و «عقلانیت» به کشور دور او جمع شده بودند، مایوس نکند و به خانه بازنگرداند. کنار آنان بماند و دست در دست خاتمی
بگذارد و همت کند تا این شور فراهمآمده به سردی و ناامیدی نگراید. اکنون به سخن نخست خود بازمیگردم: میخواهم به اصلاحطلبان بگویم که پس از ردصلاحیت هاشمی، «مهاجرت به درون» یک برخورد انقلابی است و انقلابیگری در شأن اصلاحطلبان نیست. قهر و خانهنشینی، رفتن به تعطیلات، اعلام اینکه «کاندیدا نداریم»، «رای نمیدهیم»، «بازی، تکاسبه است»، «پایان دموکراسی است» و نظایر اینها، اینها همه یعنی آیه یأس خواندن و این پیام غیرمستقیم را به جامعهدادن که «دیگر امیدی به اصلاح نیست». آیا مایوس کردن جامعه و بستهدیدن همه دریچههای اصلاحپذیری، به معنی پاشیدن بذر ناامیدی نسبت به آینده و رهنمونکردن جامعه به دو گزینه «درخود فرو روی و انحطاط» یا «درهم ریزی و انقلاب» نیست؟ و من امروز یک «ضدانقلاب دوآتشهام» که معتقدم در قرن بیستویکم یعنی بعد از فروپاشی بلوک شرق از یک سو و ورود جهان به عصر اطلاعات، هیچ جنایتی سهمناکتر از سوقدادن یک ملت به سوی ناامیدی و سرخوردگی که نهایتا میتواند تحت فشارهای اقتصادی و اجتماعی، در یک بزنگاه تاریخی و با حادثهای کوچک به یک درهم ریزی، شورش یا انقلاب بینجامد، نیست. انقلاب پدیدهای متعلق به عصر
رژیمهای استبدادی، جهان دو قطبی، جنگ سرد و دنیای پیش از عصر اطلاعات است. انقلاب وقتی قابل دفاع است و رخ میدهد که تحولات درونی و ذهنی آدمیان سرعتی بیش از تحولات بیرون دارد. یعنی انتظارات تغییر میکند اما دنیای بیرون - به علتی مانند انسداد ناشی از استبداد - تغییر نمیکند. در این صورت با انقلاب، انسداد بیرونی را رفع میکنیم. اما در عصر جهانی شدن و انقلاب انفورماتیک که دنیای بیرون لحظهبهلحظه تغییر میکند و تحولات عالم واقع از تخیلات ما نیز پیشی میگیرد، انقلاب چه معنی دارد جز تخریب و پسروی؟ در عصری که دیگر هیچ استبدادی در جهان، مقابل موج اطلاعات و تحولات فناوری دوام نمیآورد انقلاب و انقلابیگری دیگر محلی از اعراب ندارد. امروز روز «مهاجرت به بیرون» است. اصلاحطلبی اقتضا میکند که همه به بیرون مهاجرت کنیم. به بیرون از خویش، با جامعه درآمیزیم و به نیازش پاسخ گوییم. امروز یکی از معدود روزگاران تاریخ ایران است که مردم نگرانند و فعال، ولی روشنفکران و اصلاحطلبان رو به یأس و سرخوردگی دارند. همیشه داستان بر عکس بوده است. مردم منفعل و بیانگیزه و روشنفکران فعال و باانگیزه و این روشنفکران بودهاند که باید برای
به حرکت واداشتن جامعه کاری میکردهاند. امروز داستان دقیقا برعکس شده و به همین علت است که میگویم امروز روز «مهاجرت به بیرون» از سوی اصلاحطلبان است. مهاجرت به بیرون یعنی از آرزوها و پندارهای صلب و بسته خویش دست برداریم. مثل مردم واقعگرا شویم. یعنی به هر پنجرهای را که میتواند نوری به آینده بتاباند، بیاویزیم. اصلاحطلبی یعنی از شخص عبور کنیم و به فرآیندها بیندیشیم. من نمیفهمم که چرا وقتی خاتمی و هاشمی در میان کاندیداها نیستند گمان میکنیم اصلاحطلبی به پایان راه خود رسیده است. اینکه میشود همان انقلابیگری. راستی اگر نمیتوانید کاندیدای حداکثری خود را داشته باشید، در این صورت باید بگذارید تا رقیب همه فرصتها را یکجا و بیهزینه ببرد و همه راههای اصلاح را ببندد؟ در علم اقتصاد نظریهای هست به نام «دومین بهترین». این نظریه میگوید اگر ما نتوانستیم به بهترین گزینه مطلوب دست یابیم، منطقی نیست که مساله را رها کنیم. باید ببینیم دومین گزینه بهتر در میان سایر گزینهها کدام است و الی آخر. بنابراین عقلانیت اقتصادی حکم میکند که در انتخابات اگر نتوانستیم به اولین گزینه مطلوب دست یابیم، سراغ دومین گزینه مطلوب
برویم. بر اساس نظریه دومین بهترین، آیا در این انتخابات این فرصت برای ما بسته است که بکوشیم یک رییسجمهور غیرنظامی (هرچند اصلاحطلب هم نباشد) روی کار بیاید؟ آیا یک رییسجمهور باتجربه بهتر از یک رییسجمهور کمتجربه نیست؟ آیا چنین فرصتی در اختیار ما نیست که قدرت را به سوی یک فرد پرتجربهتر برانیم؟ آیا یک رییسجمهور آرام و عقلانی - حتی اگر وابسته به رقیب ما باشد - بهتر از یک رییسجمهور احساسی و پرشروشور نیست؟ و آیا و آیا...؟ «داگلاس نورث» برنده جایزه «نوبل» ۱۹۹۳ نکته عجیبی را میگوید. او با مطالعه چندهزار سال تاریخ تمدن بشری و مطالعه گسترده در نهادها و شرایط تحول آنها، «شرایط استانهای توسعه» را در سه مساله خلاصه میکند. یعنی میگوید تاریخ توسعه نشان میدهد هیچ کشوری، توسعه نیافته است مگر اینکه تحولاتی در درون رخ داده باشد که توانسته باشد این سه شرط را محقق کند: ۱- مقامات در همه سطوح به قانون پایبند باشند. ۲- نظامیان از عرصههای اقتصادی دور مانده باشند. ۳- جامعه بتواند انبوهی از بنگاههای اقتصادی داشته باشد که عمر بنگاه از عمر موسسان بنگاه طولانیتر باشد (ژاپن در سال ۱۹۹۹ بیش از یکصدهزار بنگاه اقتصادی از
این نوع داشته است). با این سه شرط روشن است که ما هنوز خیلی مانده است تا به «شرایط استانهای توسعه» برسیم و متاسفانه در سالهای اخیر پسروی هم داشتهایم. اما آیا کنارهگیری و جریدهروی اصلاحطلبان در انتخابات آتی به هر بهانهای که میخواهد باشد، باعث نمیشود ما در شرط دوم پسروی بیشتری داشته باشیم. امروز اصلاحطلبی منوط به «مهاجرت به بیرون» است. مهاجرت از خویش یعنی از کمالپرستی خویش و از «همهچیز یک جا خواهی خویش» و از «منزهطلبی خویش» بیرون آییم. با واقعیت جامعه آشتی کنیم. جامعه ما امروز در ابهامی سخت فرورفته است؛ ابهامی هراسانگیز. جامعه ما امروز به سرمایه اجتماعی اصلاحطلبان و اعتدالخواهان و به سرمایه نمادین رهبران آنان نیازمند است تا بتواند خود را بسیج کند و در میان همین گزینههای موجود، «دومین بهترین» را برگزیند، شاید راه توسعه چندین دهه کوتاهتر شود. اعتبار اصلاحطلبان و رهبرانشان را برای کی میخواهیم؟ مبادا با آبی که باید امروز بخوریم برای ساختن کاخ آرزوهای فردا خشت بمالیم. در بخش دوم که در شماره بعد منتشر خواهد شد به این نکته خواهیم پرداخت که ردصلاحیت آقای هاشمی آزمونی ارزشمند و تاریخی برای
دموکراسیخواهان است که عمق دموکراسیخواهی خود را به محک آزمون بسپارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.