تربیتپذیری فردی و جمعی - 5
سیدیوسف مصطفوی
در نوشتار پیشین به اصل مسوولیتپذیری فردی اشاره شد. در پیش نهادن این اصل هیچ در نظر نبود و نیست جز مفاد و محتوای مختصر همان گزاره دایر بر اینکه برخی افراد در برخی شرایط در برابر برخی اعمال خود، دستکم مسوولیت اخلاقی دارند. نه قصد آن بوده و هست که از دولت سلب مسوولیت شود و نه آنکه از جامعه در کلیت و یکپارچگیاش سلب مسوولیت شود و نه آنکه وجود جامعه و نهادهای اجتماعی و سیاسی، انکار یا در اهمیت و تاثیرگذاریشان تردید شود. مقصود همان است که از گزاره در سادگی و اختصارش فهمیده میشود. از جمله استدلالهای خوبی که برای تایید گزاره یادشده میتوان علاوه بر شهودی بودنش عرضه کرد این است که انکار آن منطقا مستلزم نتایج و لوازمی است که کمتر کسی حاضر به پذیرفتن آن نتایج و لوازم است. گمان نمیرود شمار افرادی که همگان را در همه اعمال خود یکسره مبرا میانگارند، چندان پر باشد. به همین منوال، اصل دیگری را میتوان پیش نهاد که اگر نه در آغاز اما در مسیر مباحثات پیرامون اولویت نقد دولت یا جامعه بسیار به کار خواهد آمد و آن هم اصل تربیتپذیری افراد انسانی است. تقریبا همه افراد انسانی بهجز گروهی محدود که البته از مسوولیتهای حقوقی
و اخلاقی و اجتماعی معذور و معافند، تربیتپذیرند. عوامل وراثتی یا محیطی ممکن است فرآیند تربیتپذیری را دشوار و طولانی یا کوتاه و آسان کند اما اصل و اساس آن را منتفی نمیسازد. مشاهدات عمومی ما در جوامع مختلف و در گروههای مختلف سنی و جنسیتی و اقتصادی نشانگر آن است که عموم افراد بشر کمابیش همچنان که همیشه آمادگی آموختن چیزهایی را دارند که پیشتر نمیدانستهاند؛ آمادگی پذیرش تدریجی رفتارها و عاداتی را نیز دارند که پیشتر به آنها خو نداشتهاند. یک نمونه ساده و پیش چشم در جامعه ما عادت به بستن کمربند ایمنی به هنگام رانندگی است که روزگاری نادر بود و حتی مشاهدهاش مایه تفریح خاطر میشد اما امروز عادتی جدی و فراگیر شده که ترکش نگاههای سرزنشبار را نیز میتواند در پی داشته باشد. در همه جوامع بشری در طول تاریخ میتوان کسب یا ترک عادات خوب و بد را مشاهده و مطالعه کرد. اما علاوه بر این همه مشاهدات، میتوان از طریق برهان خلف استدلال کرد که انکار اصل تربیتپذیری فردی و جمعی منطقا مستلزم نتایج و لزومی است که پذیرفتنشان ساده نیست. بهعنوان نمونه اگر تربیتپذیری افراد انسانی را انکار کنیم، فرآیند آموزش و پرورش را باید به
عنوان امری بیهوده تعطیل کنیم یا آنکه تربیت فرزندان یا بازآموزی آسیبدیدگان اجتماعی را کنار نهیم. به علاوه تلاش برای هرگونه تغییر بهعنوان یک ماجراجویی بیحاصل نیز باید متوقف شود. دولت و نهادهای مدنی نیز نباید با صرف بودجه بکوشند رفتارهایی را ترویج کنند. اگر افراد انسانی رفتارهای خوب یا بد را نمیتوانند بیاموزند یا ترک کنند پس میتوان نتیجه گرفت که همه رفتارها و کنشهای فردی و جمعی تابع نوعی جبر گریزناپذیر است و هرگونه تلاش برای تغییر تقدیر باید کوششی بیفرجام تلقی شود؛ امری که ما دستکم در مورد خود یا اطرافیانمان بهسادگی نمیپذیریم. اما از سوی دیگر باید در نظر داشت که اصل تربیتپذیری دو وجه متفاوت اما مرتبط با هم دارد؛ یکی وجه فردی و دیگری وجه جمعی. تکفرزندی که در خانوادهای کوچک و بدون رفتوآمدهای مکرر زیر نظر والدین خویش و با آداب و اصول و فرهنگ خاص پرورش مییابد، تربیتپذیری فردی را تجربه میکند اما یک نسل که با برنامهریزیهای فرهنگی و آموزشی دولت یا تحتتاثیر رسانهها یا در کوران جنبشهای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی پرورش مییابد، یا فرصت پرورش مطلوب را از دست میدهد تربیتپذیری جمعی را تجربه
میکند. تذکر به این وجه اخیر از تربیتپذیری البته برای آن است که معلوم شود نقش دولت و جریانهای اجتماعی بر فرآیند پرورش افراد که البته در برابر اعمال ارادی خود مسوولیت دارند تا چه پایه میتواند مهم باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.