|

بررسی راهکارهای مقابله با چالش دیپلماتیک در گفت‌وگو با محمدحسین عادلی

بازی با مهره‌های بزرگ

زینب اسماعیلی‌ سیویری . عكس: عباس كوثري، شرق

بازی با مهره‌های بزرگ
سیدمحمدحسین عادلی، رییس کل اسبق بانک مرکزی است اما به همان اندازه که بر مسایل اقتصادی اشراف دارد به واسطه تجارب سفیر‌بودن، به حوزه دیپلماسی نیز توجه دارد. او سفیر ایران در ژاپن، کانادا و انگلستان بوده و معاون اقتصادی وزارت خارجه نیز بوده است. عادلی اکنون استاد دانشگاه و رییس موسسه مطالعات «روند» است. او از اولویت دیپلماسی در حل مشکلات کنونی می‌گوید و ضعف‌هایی که به واسطه بی‌تدبیری در این حوزه، به اقتصاد کشور وارد آمده است. مصاحبه «شرق» با رییس کل اسبق بانک مرکزی را در ادامه بخوانید. ‌ ارزیابی شما از استراتژی سیاست خارجی دولت نهم و دهم چیست؟ در روابط خارجی با کشورهای دیگر دو ابزار مهم وجود دارد؛ یکی دیپلماسی و گفت‌وگو است و دیگری بازی قدرت که همان به رخ‌کشیدن قدرت تخریب و نیروی نظامی است. این دو در سیاست خارجی لازم و مکمل یکدیگر هستند. اولی اصل است و دومی در عین مهم بودن فرع. وقتی دیپلماسی به‌طور قوی اجرا می‌شود، کشور به اهداف خود می‌رسد و نیازی به استفاده از بازی قدرت نیست. ولی اگر دیپلماسی شکست بخورد، آن‌وقت کشورها به ناچار متوسل به بازی قدرت می‌شوند. دیپلماسی عموما یک اتوبان دو‌طرفه است که در آن امکان هرگونه مانور وجود دارد در‌حالی‌که بازی قدرت خیابان یکطرفه‌ای است که انتهای آن پیروزی یا شکست است. بنابراین کشورها ترجیح می‌دهند تا جایی که می‌شود به بازی قدرت متوسل نشوند که همانند قمار است و برد‌و‌باخت دارد، در حالی‌که در دیپلماسی و گفت‌وگو امکان «برد-برد» وجود دارد. مخلوط این دو هم قابل‌تصور است. در مخلوط این دو در واقع بازی قدرت فقط برای پشتیبانی از دیپلماسی و بازدارندگی جلو می‌آید. خلاصه در همه وضعیت‌ها دیپلماسی اصل است. دستگاه‌های اجرا‌کننده این دو هم متفاوت هستند. طبیعی است دیپلماسی را دولت و دستگاه سیاست خارجی و بازی قدرت را دستگاه‌های دفاعی و امنیتی دنبال می‌کنند. هرکدام باید وظیفه خود را انجام دهند. نباید یکی جایگزین دیگری شود. بدترین وضعیت در سیاست خارجی کشورها این است که دستگاه دیپلماسی از خودش ابتکار نداشته باشد و دنباله‌رو دستگاه‌های مسوول بازی قدرت باشد. در واقع در جایی که دیپلماسی به حاشیه رانده می‌شود به ناچار بازی قدرت باید از منافع حیاتی کشور دفاع کند ولی این شرایط مطلوب نیست. ‌ با این مقدمه سیاست خارجی دولت‌های نهم و دهم را در مجموع موفق می‌دانید؟ ارزیابی موفق یا ناموفق از یک سیاست در درجه اول به نتیجه و محصول آن و در درجه دوم به نوع نگاه و رویکرد ارزیابی‌کنندگان بستگی دارد. در مورد نتیجه سیاست‌ها باید از خود بپرسیم الان در چه وضعیتی قرار داریم؟ یعنی وضعیت فعلی که نتیجه سیاست خارجی اعمال شده است، چیست؟ برای ارزیابی آن هم باید ببینیم که آیا روابط خارجی اعمال شده توانسته است با کشورهای جهان و همسایه‌ها روابط مفیدی برقرار کند؟ آیا توانسته است تهدید‌های اقتصادی و نظامی را کم و فرصت‌های اقتصادی و فرهنگی را افزایش دهد؟ آیا سیاست خارجی توانسته است سوءتفاهم را کاهش دهد و ادبیات مورد مبادله با کشورها را از ادبیات «خصمانه» به ادبیات «خنثی» یا «دوستانه» بدل کند؟ آیا صادر‌کنندگان ما می‌توانند به آسانی وارد بازارهای دنیا شوند؟ آیا انحصار در معاملات خارجی با کشورها زیاد شده است؟ آیا شهروندان ما می‌توانند در صحنه بین‌المللی از رفتار برابر با شهروندان کشورهای دیگر برخوردار باشند و عزتمند و سربلند باشند؟ اگر پاسخ به این پرسش‌ها منفی باشد، می‌توانیم نتیجه بگیریم که شاید سیاست‌های اتخاذ شده گزینه‌های مناسبی نبوده‌اند. ولی این ارزیابی هم به نوع رویکرد و نگاه ما وابسته است. اگر نگاه ما این باشد که وضع فعلی سرنوشت محتوم ما بوده و تازه ما خیلی بیشتر از اینها باید تحت‌فشار قرار می‌گرفتیم ولی توانسته‌ایم تا‌کنون جان سالم به‌در بریم، آنگاه ارزیابی ما بسیار متفاوت خواهد بود. به نظر می‌رسد که مردم ارزیابی صحیحی از وضعیت موجود دارند و خواهان استفاده از گزینه‌های دیگری در روابط خارجی هستند و از این نوع نگاه چیزی درک نمی‌کنند. ‌ در سال‌های دولت نهم و دهم اولویت دیپلماسی، اغلب کشورهای کوچک یا نه‌چندان قدرتمند بود، در ارتباط با این کشورها ماچه نفعی بردیم؟ آنها به چه اندازه نفع بردند؟ منظورم ارتباط با کشورهایی مانند ونزوئلا، گینه، سودان، غنا، کومور و... است. در بازی شطرنج ،گرچه، بازی صحیح با سربازان مهم است ولی مهم‌تر این است که چگونه می‌توانید با مهره‌های دارای وزن بالاتر بازی کنید. چون پیروزی یا شکست شما در گرو بازی با مهره‌هایی است که از وزن بیشتری برخوردارند. وقتی در دروس مختلفی امتحان می‌دهید برخی دارای ضریب یک و برخی ضریب چهار هستند. گرچه پاسخ به دروس دارای ضریب یک مهم است ولی مهم‌تر از آن دروس با ضریب چهار است. این دروس است که سرنوشت شما را تعیین می‌کند. هر کشور در پهنه روابط بین‌المللی از وزن و جایگاه خاصی برخوردار است. برای بازیگری موثر در دنیا، باید با آنها که از وزن و جایگاه بالاتری برخوردارند روابط موثر برقرار کرد. ‌ در این شرایط رییس‌جمهور جدید - صرف‌نظر از اینکه چه کسی باشد - با چه چالش‌هایی مواجه خواهد بود؟ از دید بنده بسیار ناگوار است که همچنان معیشت مردم و گرانی و سختی زندگی مهم‌ترین چالش کشور است. رییس جمهوری جدید باید مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی، سیاسی و بین‌المللی را در پیش بگیرد تا این مطالبه مهم و به حق مردم را به‌طور مناسب پاسخ دهد. در بخش بین‌المللی به نظر نمی‌رسد ادامه سیاست‌ها و اقدامات جاری راه به جایی متفاوت ببرد. اگر وضعیت جاری را مطلوب نمی‌دانیم پس باید طرحی نو درانداخت تا شیوه برخورد ما با مسایل و بازیگران جهان را بازتعریف کند و بتواند امنیت و منافع ملی کشور را بهتر و کم‌هزینه‌تر تامین کند. باید سیاست‌هایی در پیش گرفت که سایه تهدید‌های اقتصادی و نظامی را کاهش دهد یا به‌کلی از بین ببرد و اجازه استفاده از ظرفیت‌های ملی را دهد. ‌ دولت دهم در حالی به پایان می‌رسد که حیطه تحریم‌ها به ایجاد ممنوعیت برای ورود ارز و حتی ورود طلا به کشور، رسیده است، آیا می‌توان رقمی از میزان خسارت وارد شده به اقتصاد ایران بر اثر تحریم‌ها داد؟ در مورد اعلام میزان خسارت ناشی از تحریم‌ها به صورت علنی احتیاط فراوان در نظر گرفته می‌شود زیرا اینطور ممکن است برداشت شود که این کار آب به آسیاب دشمن ریختن است. یعنی ممکن است باعث شود تحریم‌کنندگان تصور کنند حال که هزینه‌های تحریم افزایش یافته پس تحریم‌های خود را تشدید کنند و هزینه‌ها را با این هدف که سیاست خود را به کرسی بنشانند افزایش دهند. بنابراین در مورد هزینه‌ها به دو نکته باید بسنده کرد. مورد اول اینکه تحریم‌ها هزینه‌های زیادی تحمیل کرده است ولی به‌رغم این هزینه‌ها نتوانسته‌اند خواسته‌های خود را بر ما تحمیل کنند. نکته دوم این است که باید شیوه‌ای را در پیش گرفت که از این دور باطل بیرون بیاییم. چون اگر در آن دور باطل بمانیم تنها راهمان این است که با افزایش فشار‌ها از طرف مقابل، ما هم بسازیم و فشار بیشتر را تحمل کنیم. رابطه‌ای که یک‌سوی آن تهدید و تحریم و افزایش فشار و فرسوده‌کردن توان یک طرف است و دیگر سوی آن هم تحمل فشار و مقاومت در برابر آن نمی‌تواند پایدار باشد. باید از خود بپرسیم آیا این مسیر تنها گزینه است؟ آیا راهی عزتمندانه برای بیرون‌رفتن از این دایره معیوب وجود دارد؟ ‌ تحریم‌هایی که علیه تهران در حال اجراست، تاکنون در چه کشورهای دیگری تجربه شده است؟ تنها مورد عراق و کوباست؟ تحریم‌های ظالمانه فعلی در مورد کشورمان شدیدترین تحریم‌های اعمال‌شده علیه یک کشور بوده است. شیوه‌های جدید اعمال شده حتی در مورد کشورهایی که نام بردید، اجرا نشده بود. ابتکارات جدیدی به خرج داده‌اند که بی‌قانونی و ظلم را به حداکثر رسانده است. اما در ادبیات اقتصادی و سیاسی تحریم، گفته می‌شود که تحریم «گزینه قبل» یا «گزینه دیگر» جنگ است. به عبارت دیگر چون حمله نظامی هزینه زیادی دارد بنابراین ابتدا با فشار اقتصادی آغاز می‌کنند تا دو هدف را برآورده سازند. یا اینکه طرف مقابل در همین مرحله کوتاه می‌آید و دیگر نیازی به اقدام نظامی نیست، یا اینکه در صورت اقدام نظامی به دلیل فرسوده‌شدن توان اقتصادی طرف، هزینه پیروزی کمتر خواهد بود. البته من به آینده خوشبین و مطمئن هستم که نظام، راهی برای بیرون‌رفت از این دایره معیوب یا دور باطل پیدا خواهد کرد تا عزتمند و پیروزمندانه از این مشکلات بیرون بیاییم. ‌ در یک‌سال گذشته در مواردی به دلیل تحریم‌ها، برخلاف قرارداد اولیه، در ازای نفت و گاز صادر شده ایران، گندم یا کالا پرداخت شده است. آیا این مبادله به نفع اقتصاد ماست یا نه؟ آیا دیپلماسی کشور می‌توانست در این موارد کاری کند؟ بنده اصولا با هرگونه «تهاتر» مخالف هستم مگر اینکه راه و چاره دیگری نباشد. در هر‌گونه «تهاتر» هزینه انجام معامله افزایش می‌یابد. کالای صددلاری را دست‌کم به قیمت120دلار خریداری می‌کنید. حالا اگر در شرایط تحریم هم باشید طبعا هزینه معامله گران‌تر خواهد بود. گاهی تا دو برابر یا بیشتر نیز افزایش می‌یابد. بنابراین باید چاره‌ای اندیشید که مجبور به انجام تهاتر نباشیم. دیپلماسی قوی و عزتمند بین‌المللی بهترین گزینه برای رهایی از این وضع است. ‌ آیا مشکلاتی که ناوگان کشتیرانی ایران با آن مواجه شده‌، بر اثر درست عمل‌کردن دستگاه دیپلماسی می‌توانست، رفع شود؟ استفاده کارآمد از ابزار دیپلماسی، طبعا ممکن بود از به وجود‌آمدن چنین شرایطی جلوگیری کند. بنابراین اگر دیپلماسی به کار می‌افتاد و به‌طور موثر و با سیاست‌های مناسب به اجرا درمی‌آمد نیازی به توسل به شیوه‌های غیرمعمول و هزینه‌زای تجاری نبود. ‌ از سه دوره ریاست‌جمهوری هاشمی، خاتمی و احمدی‌نژاد در کدام دوره تحریم‌ها شدیدتر بود؟ در کدام دوره کمتر بود؟ پاسخ به این سوال روشن است. به نظر می‌رسد کشور هیچ‌گاه در چنین وضعیتی قرار نداشته است درست است که همواره فشارها و برخی تحریم‌ها علیه کشور وجود داشت ولی در عین حال روابط تجاری کشور با تمام اروپا در جریان بود و روابط مالی و بانکی با جهان عادی بود. در حال حاضر ما در این زمینه دچار انسداد راه‌های معاملات بین‌المللی شده‌ایم. ‌ ‌ در دولت آینده در حوزه منطقه‌ای شرایط ارتباط ما با کشورهای تاثیرگذار منطقه چگونه باید باشد؟ کشورهایی مانند عربستان، ترکیه، عراق، مصر و... فعلا از دولت آینده و نگاه و رویکرد آنها اطلاعی نداریم. می‌توان حدس زد که اکثریت کسانی که علاقه‌مند به قبول مسوولیت خطیر ریاست‌جمهوری هستند، از وضعیت نامطلوب فعلی درکی روشن دارند و بنابراین می‌توان امیدوار بود که آنها فکری به حال بیرون‌آمدن از دایره معیوب بکنند. برخی کشورهای منطقه که وزن و جایگاهی ندارند، آنقدر گستاخ شده‌اند که با پول و درآمد حاصل از منابع گازی مشترک ما، علنا علیه منافع ما وارد کارزار شده‌اند. در چهار‌طرف ما کشورهای همسایه قد علم کرده‌اند و به طرق مختلف خط‌ونشان می‌کشند. همه این رفتارها را هم نمی‌شود با بازی قدرت و نیروی نظامی و امنیتی سر‌جایشان نشاند. باید کاری کرد که جایگاه بین‌المللی کشورمان چنان شود که همه خود را ملزم به رعایت جایگاه کشورمان بکنند. ‌ به نظر شما رییس آینده دولت ایران یعنی دولت یازدهم، در موضوع هسته‌ای با چالش مواجه است یا موضوع به‌صورت عادی طی می‌شود؟ در بحث هسته‌ای به نظرم دولت آینده در موضع بهتری قرار دارد زیرا ما در این زمینه گرچه با هزینه زیاد ولی به پیشرفت‌های غیرقابل برگشتی رسیده‌ایم. مثلا اینکه ما می‌خواستیم فناوری غنی‌سازی را داشته باشیم و آن را اعمال کنیم هم‌اکنون به‌رغم بی‌میلی ابر‌قدرت‌ها آن را داریم و حتی می‌توانیم تا 20درصد را غنی کنیم. اگر تصمیم بگیریم بیشتر از آن هم می‌توانیم انجام دهیم. بنابراین آنطور که می‌خواستیم جزو کشورهای معدودی قرار گرفته‌ایم که این فناوری را دارند. بنابراین ما به هدف‌های قبلی خود رسیده‌ایم. حالا باید سیاستی را در پیش بگیریم که از آنچه به دست آورده‌ایم حفاظت و نگهداری کنیم. بنابراین می‌توان یا باید طرحی نو برای این موضوع داشته باشیم. به نظر می‌رسد موضوع هسته‌ای امروز با 10سال قبل متفاوت است. شرایط فرق کرده است. با درک تفاوت وضع فعلی می‌توان راه‌های جدیدی برای خروج از بن‌بست اندیشید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.