دورزدن تحریمها با تکنولوژی پاک
مهدی جعفری
تکنولوژی پاک منطبق بر استاندارد محیطزیستی، فصل جدیدی از تکنولوژی است که از سال 1970 میلادی جای خود را هرچه بیشتر در صنعت دنیا پیدا کرده است. اما در قرن 21 این تکنولوژی تعریف جدیدی بهخود گرفت. این تعریف درواقع یک مدل تجاری است که در فضای رقابتی بازار امروز دنیا در راستای مشکلات محیطزیستی بازده خوبی را به سرمایهگذاران و همچنین مصرفکنندگان برمیگرداند. قابل توجه است که سرمایهگذاری در تکنولوژی پاک از سال 2000میلادی رشد قابل ملاحظهای را داشته است. طبق گزارش سازمان ملل «درخصوص برنامهها و فعالیتهای محیطزیستی» شرکتهای فعال در این شاخه از منابعی همچون باد، نور خورشید و انرژی بازیافتی، رقمی بالغ بر 150میلیارددلار جذب سرمایه دریافت کردهاند که علت آن را میتوان نوسانات مقطعی قیمت نفت دانست.
جالب است که بدانیم یکسوم از رقم فوق به انرژی بادی و خورشیدی اختصاص داشته و سرمایهگذاری در انرژی پاک بهخصوص در «بهرهوری از انرژی» در صنعت، در سال 2006 رشد 60درصدی داشته است. دور از واقعیت نیست اگر بگوییم تا سال 2018 درآمد بخشهایی نظیر تولید انرژی خورشیدی یا بادی یا سوخت بایو به رقم 350میلیارددلاری در سال برسد.
نگرش اصلی و علمی در تکنولوژی پاک ریشه در مشکلات و تغییرات اکوسیستمی دارد. اما وقتی به این شاخه از دیدگاه تجاری و مدیریتی بنگریم، میتوان ساختارهای مدیریت سیستمی، مدیریت انرژی و مدیریت بهرهوری از منابع را به وضوح مشاهده کرد که این ساختارها ما را قادر میسازد تا به یک بازار گستردهتر و در عین حال اقتصادیتر دست یابیم. بالطبع این نگرش متفاوت خانواده متفاوتی از محصولات و خدمات را به همراه خود خواهد داشت که مدیریت هزینه در تولید این محصولات از جذابیت خاصی برای سرمایهگذاران برخوردار است زیرا در ریشه این شاخه فرآیند مهمی به نام مدیریت در مصرف منابع طبیعی وجود دارد. شاید عجیب باشد که در تکنولوژی پاک هنوز چارچوب تعریفشدهای در غالب فعالیتهای صنعتی نداریم. پس در اینجا این سوال مطرح است که آیا میتوان در این راستا برنامهریزی کرد؟ تحقیقاتی که توسط هزاران محقق و شرکتها در طی دهههای گذشته صورت گرفته، نشان میدهد که سیاست اصلی در این تکنولوژی تنوع و تفاوت محصولات و خدمات ناشی از یک صنعت خلاق و همچنین استفاده بیشتر از منابع بازیافتی و انرژی تجدید پذیر و مهمتر از همه مصرف کمتر منابع طبیعی است که این سیر متفاوت
نهتنها میتواند نقطهعطفی در افزایش سود شرکتها و تولیدکنندگان باشد بلکه در فرهنگ مصرف نیز اثر قابل توجهی خواهد گذاشت.
طبق نتیجه تحقیق گروه انرژی پاک در آمریکا، طی سالهای اخیر مهمترین بخشهای فعال در زمینه تکنولوژی پاک در دنیا به ترتیب انرژی خورشیدی، سوخت بایو، حمل و نقل و انرژی باد بودهاند. گفته شده که انرژی خورشیدی با 40درصد و سوخت بایو با 11درصد رشد قابل توجهی را از خود نشان داده است. همچنین مرکز تحقیقات «اوپنای» ایران را بهعنوان هفدهمین کشور در غنیبودن نور خورشید معرفی کرده که به نظر میرسد ما ایرانیان این موضوع را نادیده گرفتهایم. در اروپا، فنلاند گامهای قابل ملاحظهای را در این تکنولوژی برداشته و در فضای رقابتی نیز جوایز و اعتبارات زیادی را از آن خود داشته است. در سال 2012 این کشور با شرکت سوییچ در انرژی باد و شرکت انیرام در حملونقل مقامهای دوم را در دنیا کسب کردند.
مرور بر وضعیت اقتصادی بعضی کشورهای توسعهیافته در پنج سال گذشته میتواند این امیدواری به ما بدهد که کشورهایی نظیر فنلاند که پیش از این به عرصه تکنولوژی پاک قدم نهاند بیشتر از دیگر رقبای صنعتی خود مصون ماندهاند. ما نیز پیش از اینکه به ریسک ورود به این شاخه بنگریم، معقول است اینطور بیندیشیم که چگونه میتوان بهره مطلوبتری را با یک ساختار مدل تجاری و یک سیستم منسجم برای سرمایهگذاران علاقهمند به این فضا تدبیر و پیشنهاد کنیم. در واقع این تفکر پاک در فنلاند باید ما را نیز برانگیزاند تا ما نیز این فرآیند را در کشورمان «که استعداد بسیار خوبی را در یک فضای رقابتی بازار دارد» شروع کنیم.
بجاست که اشاره کنیم عطش توسعه در ایران به ویژه طی دهه 80 نشان داده کشش توسعه در «تکنولوژی و صنعت» باوجود تحریمات اقتصادی و موانع دستوپاگیر برای بخشهای خصوصی همیشه ملموس بوده است. این موضوع نیز مورد توجه بسیاری از شرکتهای بزرگ دنیا «که با ایران پل ارتباطی داشتهاند» قرار گرفته است. حال حتی اگر هم از وضعیت تجارت بینالملل ایران (فعلا) عبور کنیم، نمیتوان این واقعیت را نادیده گرفت که کشورمان چندان روی مسیر توسعه پاک نیست چه بسا که از استعداد خوبی برخوردار است. وقت آن است که ما نیز فهم خود را در حیطه سوخت پاک و سوخت بایو، بهرهوری منابع انرژی و منابع طبیعی و نسل دوم و سوم محصولات بالا برده و همچنین بخشهای دولتی و خصوصی را درخصوص سرمایهگذاری در این وادی تشویق کنیم. شکی نیست با این انگیزش نهتنها صرفه در هزینه را در پیامد خواهیم داشت بلکه بین طرحهای صنعتی گذشته با تکنولوژی مدرن امروز ارتباط ایجاد خواهیم کرد. از همه مهمتر، این امر فهم ما را نسبت به تاثیر تاسفبار فعالیتهای بشر بر ظرفیتهای منابع طبیعی و همچنین زیانهای ناشی از استفاده از سوختهای فسیلی را بالا خواهد برد. شاید نیازمندیم تا یک سازمان
یا موسسهای در حیطه تکنولوژی پاک در کشورمان تاسیس کنیم تا درخصوص جمعآوری اطلاعات، نیرو و سرمایهگذاران و ایجاد پل ارتباطی با دیگر کشورها در توسعه این شاخه در کشورمان فعال باشد. حال بیایید مراحل توسعه خود را گام به گام بررسی کنیم. قدم اول در به کارگیری این تکنولوژی و «در واقع شروع جدیتر» این شاخه مستلزم تقویت صنعت بازیافت و انرژی تجدیدپذیر مانند نور خورشید و باد است که خوشبختانه برای هر دو آنها منابع بسیار قوی در ایران داریم. قدم بعدی ترسیمی جامع از «آلودگی محیطزیستی» است که تصویر واقعی خطرات ناشی از گازها و ضایعات سمی سوخت فسیلی و هستهای را به ما نشان داده و گرایش و انگیزه تولید و استفاده و ارایه خدمات حمل و نقل سبز، موتورهای الکتریکی، شیمی سبز و دیگر ساختارهای پاک را ایجاد میکند تا تنفس و سلامت نسلهای آینده را کمی تضمین کنیم. در واقع در این قدم، تولید الکتریسیته و سوخت بهطوریکه لطمات کمتری به محیط زیست وارد سازد ما را به نقطه قوت در مدیریت و کنترل آلودگی میرساند. در همین راستا اگر به یک بازار پررونق در ایران که ساخت و ساز و راهسازی است بنگریم، احداث ساختمانها و جادههای منطبق بر حفظ (چرخه)
زیستمحیطی میتواند طبیعت و فضای کشورمان را با خطرات جدی علیه محیطزیست مصون سازد. قدم سوم در این راستا میتواند تشویق صنعت بازیافت، توسعه بهرهوری از زبالههای ارگانیکی و ضایعات غذایی از همه مهمتر محصولات پلاستیکی باشد که متاسفانه در چند سال آینده تمام محیط سبز ما را ضایعات پلاستیکی در برخواهد گرفت. بالطبع این توسعه نیاز به صدور مجوز و استانداردهای خاص خود خواهد داشت که در چارچوب آن نیز باید تجهیزات اولیه آن از کشورهایی که در این شاخه توسعه قابل توجهی داشتهاند و اکنون نیز با ایران رابطه تاریکی ندارند وارد شود. این امر قطع و یقین بهره خوبی را برای سرمایهگذاران به همراه خود خواهد داشت و در فرهنگ تولید و مصرف و همچنین در ایجاد تحول در شاخههای دیگر صنعت تاثیر بسزایی خواهد گذاشت. شاید این مطلب را ندانیم که سالانه در کشورمان چه هزینه هنگفتی را برای ضایعات و اصراف مواد غذایی پرداخت میکنیم. شاید ندانیم که میلیاردها تن از مواد غذایی استفادهنشده را سالهاست از دست میدهیم. اگر بتوان صنعت بازیافت ضایعات ارگانیک را در ساختار صنعت کشور جای انداخت، قطع یقین در حین بهرهوری از منابع از دسترفته فرهنگ مصرف خود
را نیز اصلاح خواهیم کرد و این چیزی است که آن را اصلاح مدل تجاری و مصرف خواهیم نامید.
در پایان این بخش شایان ذکر است که در بیشتر پروژههایی که در دنیای امروز در جریان است، تامین مالی از اهمیت، ظرافت و دقت خاصی برخوردار است که در غالب یک مدل تجاری منسجم تدبیر شده است و این موضوع در مقاله بعدی بهعنوان قدم چهارم «تحت عنوان طراحی یک مدل تجاری در راستای تکنولوژی پاک» بحث خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.