|

بررسی آخرین دستاوردهای مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی در ایران

ناامنی در حوزه ایمنی‌زیستی

گروه علم: «هشتمین همایش بین‌المللی بیوتکنولوژی ایران» و «چهارمین همایش ایمنی‌زیستی» پانزدهم تا هفدهم تیرماه امسال با شعار «بیوتکنولوژی، امنیت غذایی و سلامت انسان» و با هدف عرضه و معرفی محصولات بیوتکنولوژی و بحث و بررسی چالش‌های این حوزه برگزار می‌شود. در همین رابطه میزگرد خبری متشکل از صاحبنظران و متخصصان در عرصه بیوتکنولوژی با حضور جمع کثیری از اهل رسانه و با حضور روسا و نمایندگان دو همایش ملی بیوتکنولوژی و ایمنی‌زیستی، به منظور بررسی آخرین دستاوردهای مهندسی ژنتیک، پیشرفت اخیر بیوتکنولوژی و آخرین وضعیت آن در دنیا و جایگاه فعلی ایران در زمینه بیوتکنولوژی، مهندسی ژنتیک و ایمنی‌زیستی و آیین‌نامه اجرایی قانون ملی ایمنی‌زیستی، پیشرفت بیوتکنولوژی در دولت نهم و دهم و همچنین ارزیابی عملکرد معاونت علم و فناوری رییس‌جمهور و ستاد توسعه زیست‌فناوری در تهران برگزار شد. در ادامه گزیده‌ای از سخنان کارشناسان شرکت‌کننده در این میزگرد را با هم مرور می‌کنیم.
----------------------------------
موانع موجود بر سر راه کشت محصولات تراریخته سایه کارتل‌های واردات بر سر تولید مختار جلالی‌جواران . رییس انجمن ژنتیک ایران چهار دهه از عمر زیست‌فناوری و مهندسی ژنتیک در دنیا می‌گذرد و دنیا به سرعت در حال مصرف محصولات تراریخته است، ولی متاسفانه به دلایلی که تا حدی روشن است، نتوانسته‌ایم از این فناوری استفاده کنیم. با اینکه بیشترین تعداد مقالات زیست‌فناوری را در سطح کشورهای اسلامی و منطقه داریم و با وجود واردات سه تا 4/5 میلیارددلاری محصولات کشاورزی مثل سویا، ذرت، کنجاله، پنبه و... میزان تولید محصولات تراریخته در کشور صفر است که در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌توان کارتل‌های فعال در واردات‌ را مانع این امر معرفی کرد. همه اسناد بالادستی ما از کاربرد فناوری تولید محصولات تراریخته حمایت می‌کنند، مثلا براساس سند ملی زیست‌فناوری، ایران باید در کوتاه‌مدت 0/2 و در بلندمدت 0/5 درصد از سطح زیر کشت گیاهان تراریخته دنیا را به خود اختصاص دهد که بین 180 تا 450هزارهکتار است. از طرف دیگر، دانش تولید این محصولات، تجهیزات و امکانات لازم و زیرساخت‌هایی مثل موسسات و قوانین موردنیاز از قبیل پروتکل کارتاهنا و قانون ملی ایمنی‌زیستی در کشور وجود دارد، با این حال زمینه کشت محصولات فراهم نشده است. عمده علت این مساله وجود مدیرانی است که در خوش‌بینانه‌ترین حالت، اطلاع درستی از زیست‌فناوری ندارند. آیین‌نامه اجرایی قانون ملی ایمنی‌زیستی که باید به فاصله شش ماه از تصویب آن ابلاغ می‌شد، با گذشت حدود سه سال از تصویب این قانون، هنوز ابلاغ نشده است. در تدوین قانون و آیین‌نامه ایمنی‌زیستی، دو رویکرد می‌توان داشت؛ یکی تصویب قانونی بازدارنده تا همانند وضعیتی که تاکنون داریم، بهره‌برداری از فناوری‌های زیستی را به حداقل ممکن برسانیم و دیگر رویکرد بهره‌برداری ایمن از فناوری‌های زیستی مورد نیاز است که اسناد و قوانین بالادستی ما بر بهره‌گیری ایمن از فناوری‌های زیستی تاکید دارد، به طوری که قانون ایمنی‌زیستی ایران یکی از مترقی‌ترین قوانین ایمنی‌زیستی دنیاست. حال این سوال مطرح است که اگر محصولات تراریخته خطرناک هستند، چرا به‌ رغم جلوگیری از تولید داخلی آنها، هر روزه با کشتی‌های عظیم، به کشور وارد می‌شوند؟ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ لزوم بازنگری در سیاست‌های علمی اولویت‌ها را فراموش نکنیم محمدعلی ملبوبی . رییس انجمن بیوتکنولوژی ایران حمایت مسوولان از بیوتکنولوژی عامل ارتقای فناوری کشور است و مسوولان باید این موضوع را در اولویت کاری خود قرار دهند. سلامت و امنیت غذایی از مولفه‌های اصلی ارتقای هر کشوری محسوب می‌شود و مدیران‌میانی باید به نحوی شایسته در این عرصه ظاهر شوند، اما متاسفانه در سال‌های قبل، شاهد خلاف این جریان بودیم. متاسفانه در مدیریت کشاورزی، در برابر هر فناوری نوظهور مقاومت می‌کنند. در حال حاضر در حوزه پزشکی 24 داروی نوترکیب داریم که به شکل‌های مختلف در کشور فعال هستند، اما در بخش کشاورزی با وجود اینکه از نظر آکادمیک رشد خوبی در زمینه بیوتکنولوژی کشاورزی داشتیم و بیش از نیمی از مقالات همایش بیوتکنولوژی، به این موضوع اختصاص دارد، اما همچنان در بحث تولید این محصولات مشکل داریم و در نتیجه مقاومت غیرقانونی برخی مدیران دولتی هنوز به جایی نرسیده‌ایم. تا زمانی که مدیریت میانی، نگرش فناوری‌هراسانه خود را در جریان‌های علمی وارد کند، با وجود مقالات بسیار درباره بیوتکنولوژی، به‌ویژه بیوتکنولوژی کشاورزی نمی‌توان به نحوی شایسته، موثر واقع شد. بحث بیوتکنولوژی می‌تواند راهگشای بسیاری از تحریم‌های اقتصادی باشد و باید به طور جدی از سوی متولیان عرصه زیست‌فناوری در معاونت علمی فناوری ریاست‌جمهوری مورد حمایت مادی و معنوی قرار گیرد. لازم به ذکر است که در بند ب ماده 6 قانون ملی ایمنی‌زیستی، شورای ملی ایمنی‌زیستی موظف شده است که طی شش ماه، آیین‌نامه اجرایی مربوط به حمل‌ونقل داخلی و فرامرزی محصولات تراریخته را تهیه کند. اکنون حدود چهار سال از آن زمان گذشته و برداشت ما این است که این سهل‌انگاری ایراد دارد، حتی اگر سهوی باشد. سالانه حدود چهارمیلیارددلار محصول تراریخته وارد کشور می‌شود. مشکل ما این است که چرا با تولید ملی این محصولات مخالفت می‌شود و چرا آیین‌نامه‌ای برای آن تنظیم نشده. چرا اظهارنامه‌ها به گونه‌ای تنظیم نشده است که واردکننده مشخص کند این محصول تراریخته است یا خیر؟ آیا از نوع مجاز است یا غیرمجاز؟ با این تعلل میلیاردهادلار ارز از کشور خارج شد. بر اساس مصوبه کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، گزارشی در این زمینه در دست تهیه است که در صورت تصویب در صحن علنی مجلس، مقصران این موضوع به قوه قضاییه معرفی می‌شوند. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ تلاش برای زیر سوال بردن سند ملی زیست‌فناوری محصولات تراریخته سالم هستند بابک ناخدا . دبیر علمی چهارمین همایش ملی ایمنی‌زیستی مخالفان تولید محصول تراریخته ادعا می‌کنند این محصولات ممکن است بر سلامت انسان، حیوان یا حتی کاهش تنوع زیستی تاثیرات سویی داشته باشند. در پاسخ به این افراد باید گفت در حوزه پزشکی با اینکه به طور مستقیم با سلامت انسان در ارتباط است، این حساسیت ‌وجود ندارد، ولی در حوزه کشاورزی که بیش از 170میلیون‌هکتار سطح زیر کشت محصولات تراریخته در دنیا وجود دارد و هیچ گزارشی مبنی بر خطر این محصولات بر سلامت انسان، حیوان یا حتی کاهش تنوع زیستی ثبت نشده است، حساسیت‌های بسیاری وجود دارد. از سال 1920 تاکنون بیش از سه‌هزار واریته گیاه زراعی یا باغی در اثر جهش‌زایی و موتاسیون در نتیجه تغییرات تصادفی ژنتیک ناشی از مواد شیمیایی یا پرتوتابی پرانرژی یا پرتوتابی اشعه‌های کیهانی ایجاد شده است که به طور مستقیم از آنها استفاده می‌شود و محصولات حاصل بدون هیچ نظارتی در سطح وسیع کشت می‌شود. براساس اسناد بالادستی کشور، ایران باید در حوزه‌های مختلف فناوری، در جایگاه اول منطقه قرار گیرد که فناوری زیستی یکی از آنهاست. در این زمینه، سند ملی زیست‌فناوری تصویب شده است که در آن جایگاه مطلوب کشور در آموزش، پژوهش و تولید محصولات زیست‌فناوری ترسیم شده، اما اهداف این سند هنوز محقق نشده است. قانون ملی ایمنی‌زیستی یکی از مباحث سند ملی زیست‌فناوری است که تصویب شده است، اما به علت عدم ابلاغ آیین‌نامه اجرایی، پژوهشگر قادر نیست دانش خود را به مرحله اجرایی تولید برساند. قرار بود سند ملی زیست‌فناوری و قانون ملی ایمنی‌زیستی ظرف سه تا پنج سال در کشور اجرایی شود، اما تاکنون چنین اتفاقی نیفتاده است. بنابراین می‌توان گفت اول به بهانه نبود قانون، ایران از توسعه بیوتکنولوژی کشاورزی محروم شد و پس از آن به بهانه نبود آیین‌نامه اجرایی، تولید گیاه تراریخته در کشور محقق نشد. شنیده شده است که برخی، پرسشنامه‌هایی را توزیع کرده‌اند تا از این طریق سند ملی زیست‌فناوری را زیر سوال ببرند، اما باید گفت این سند هیچ مشکلی ندارد. متاسفانه، بسیاری از محصولاتی که حاصل دسترنج علمی پژوهشگران کشور است، وارد چرخه تولید نمی‌شود و پژوهشگر نمی‌تواند نتیجه کار علمی خود را وارد عرصه تولید کند و باعث تولید ثروت و افزایش تولید ناخالص کشور شود. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ اعمال فشار بی‌سابقه بر فناوری محصولات تراریخته سلطه فناوری‌هراسان بر دانشگاه سیروس زینلی . دبیر علمی هشتمین همایش ملی بیوتکنولوژی مقاومتی که در زمینه بیوتکنولوژی به‌وجود آمده است از مدیران پژوهشی منشأ می‌گیرد، به طوری که حکم اخراج یک عضو هیات علمی پیشکسوت در عرصه مهندسی ژنتیک کشاورزی به دلیل استفاده از این فناوری به امضای معاون پژوهشی سازمان تحقیقات و آموزش ترویج کشاورزی رسیده است و رییس قبلی پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی که هم‌اکنون معاون خانم دکتر «سلطانخواه» است و معاون دیگر معاونت علم و فناوری ریاست‌جمهوری جلو تولید محصولات تراریخته را گرفته و در یک مجمع علمی محصولات تراریخته را تقبیح کرده‌اند. چرا باید یک دانشمند کشور برای تولید محصول تراریخته به جای اعطای مدال مورد مواخذه واقع شود، همان‌طور که در قرون وسطی «گالیله» به محاکمه کشیده شد! سندی که به نام حکم اخراج این دانشمند کشور در دست ماست، مایه شرمندگي کسانی است که این حکم را صادر کرده‌اند. فناوری‌هراسان بدون دلیل و مدرکی مستند با ایجاد وحشت توانسته‌اند در برابر خواست، اراده، نیاز ملی و دستورات و قوانین موجود بایستند و مورد بازخواست قرار نگیرند. به عنوان یک فرد مسوول و ملی این سوال را مطرح می‌کنم که چرا ما در بخش پزشکی و دارویی که مستقیما به انسان تزریق و خورانده می‌شود، مشکلی نداریم و داروهای نوترکیب بسیاری وارد بازار شده است اما در زمینه کشاورزی که مستقیما وارد خون نمی‌شود و طی چندین مرحله وارد بدن انسان می‌شود اینچنین فناوری‌هراسی داریم؟ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ فراوانی محصولات تراریخته در کالاهای وارداتی واردات آزاد، تولید ممنوع فهیم‌دخت مختاری . نایب‌رییس انجمن ایمنی‌زیستی از پژوهشگاه استاندارد با وجود تمام مدارک مستندی که درباره ایمنی و سلامتی محصولات تراریخته وجود دارد و با توجه به آمار روزافزون تولید این محصولات در دنیا، عدم تولید آن در کشور و عدم بهره‌مندی مردم از مصرف محصولاتی سالم و امن، جای تاسف دارد. اگر حقوق مصرف‌کننده مهم است، با واردات گیاهان تراریخته عملا حقوق مصرف‌کننده نادیده گرفته می‌شود، اما برای تولید این محصولات حقوق مصرف‌کننده اهمیت می‌یابد! اسنادی وجود دارد که دانه‌های روغنی سویا، ذرت و کلزای واردشده به کشور تراریخته است. چرا با وجود واردات این محصولات از بزرگ‌ترین کشورهای تولیدکننده گیاهان تراریخته، از تولید آن در کشور جلوگیری می‌شود؟ تراریخته‌بودن هفت نمونه از 12 نمونه سویا و چهار نمونه از بین 9نمونه کلزای وارداتی در پژوهشی که در دانشگاه آزاد شاهرود انجام شده، تایید شده است. بسیاری از میکروارگانیسم‌هایی هم که به عنوان استارتر در محصولات پروبیوتیک استفاده می‌شود، وارداتی است و در گروه محصولات مهندسی‌شده ژنتیک قرار می‌گیرد. متاسفانه این محصولات بدون هیچ‌گونه بررسی در زمینه ایمنی زیستی به کشور وارد می‌شوند. اگرچه وزارت بهداشت به‌تازگی، اقداماتی را برای کنترل محصولات وارداتی انجام داده است، اما در برابر تولید برنج تراریخته که ارزیابی‌های ایمنی‌زیستی آن توسط 10نفر از پژوهشگران کشور انجام شده است و هیچ مشکل ایمنی ندارد، همچنان مقاومت می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.