|

سیاست‌های نفتی 5سال آخر پهلوی (بخش آخر)

مجید تفرشی

سفیر بریتانیا در همین راستا و در ادامه همین گزارش، از تغییر دولت و روی‌کار آمدن کابینه جمشید آموزگار به جای دولت امیرعباس هویدا در آگوست 1977 پس از 12 سال و نیم، به‌عنوان «یک هویج دیگر که دست‌کم هنوز تاثیرگذار نبوده» یاد کرد. آنتونی پارسونز بر این باور بود که: «جابه‌جایی دولت به دلیل ناتوانی دولت قبلی در ایفای به رسالت‌های اقتصادی خود مسلما تغییری خوش بود. ولی این تغییر هم خیلی دیر بود و هم کامل اجرا نشد. چرا که مردم از هم‌اکنون از ادعاهای بیش از حد خوش‌بینانه دولت درباره نزدیک بودن تمدن بزرگ دلسرد شده‌اند. [سیاست‌های دولت جدید] کامل نیست چون هنوز سیاست صراحت آن، به امور سیاسی گسترش نیافته است. مهم‌تر از آن دولت جدید هنوز نشانه قانع‌کننده‌ای از توانایی خود برای غلبه کردن بر مشکلات اقتصادی بروز نداده است.» پارسونز در ادامه تحلیل خود حتی در درازمدت نیز سرنوشت شاه را در دست خود وی دانسته و داشتن فضای بیشتر برای مانور را منوط به تحقق موفقیت‌های اقتصادی وی و«سرعت بخشیدن به شکوفایی» اقتصادی می‌داند. در غیراین صورت پارسونز معتقد است: «اگر اقتصاد - چنان که محتمل می‌نماید- به اندازه انتظار مردم نباشد، در آن صورت شاه باید راهی را برای قانع کردن مردم برای پرداختن بهای تداوم قدرت انحصاری و سیاست‌های پدرسالارانه رژیم او بیابد. او بر این باور است که ایران نمی‌تواند از انتخاب بین نظم، انضباط و پیشرفت چنان‌که توسط او تدارک دیده شده از یک‌سو و بی‌نظمی، ضعف و هرج و مرج، چنان‌که در دوره مصدق تجربه شد، از سوی دیگر بگریزد. او احساس می‌کند که باید مردم را مجبور کند تا راه اول را انتخاب کنند، ولی مردم می‌دانند که شاه ابدی نیست و وقتی او برود چیزی بیشتر از ساواک و ارتش وفادار برای حفظ شرایط و اوضاع باثبات لازم خواهد بود.» سر آنتونی پارسونز سفیر بریتانیا در ابتدای ماموریت خود در تهران، در تاریخ چهارم ژوییه 1974، طی گزارش تفصیلی شش‌صفحه‌ای باعنوان «اگر شاه بمیرد چه خواهد شد؟» به بررسی وضعیت ایران درصورت خروج ناگهانی شاه از صحنه پرداخته بود. این گزارش بازتاب نسبتا گسترده‌ای در بین مقامات بخش خاورمیانه وزارت‌خارجه در لندن داشت و موجب بروز مباحثات قلمی بین دیپلمات‌های بریتانیایی درباره گمانه‌زنی وضعیت ایران پس از شاه شد. این گزارش محرمانه بار دیگر در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی مورد توجه قرار گفت و با یک بازنگری مجددا در محافل دیپلماتیک در تهران و لندن توزیع شد. در ابتدای این گزارش آمده است: «اهمیت فزاینده ایران برای بریتانیا به‌عنوان یک قدرت اقتصادی و جایگاه بین‌المللی ایران که فرصت‌های تجاری بسیاری را ایجاد کرده مرا بر آن داشت که یک‌بار دیگر سوال قدیمی را از خود بپرسم. ایران توسط کسی اداره می‌شود که همه تصمیم‌های بزرگ و بسیاری از تصمیمات کوچک را شخصا اتخاذ می‌کند. وقتی او برود، به‌ویژه اگر ترور شود یا بر اثر بیماری ناگهانی بمیرد و ولیعهد هنوز به اندازه کافی بزرگ نشده باشد تا کشور را اداره کند، آیا نظام تداوم خواهد داشت؟ آیا اغتشاش خواهد شد؟ یا فقط حوادثی بی‌هدف رخ خواهند داد؟» در بخشی از این گزارش پس از اشاره به بحران اقتصادی جهانی و تاثیر آن در ایران و همچنین فساد اداری و مالی موجود در کشور، به برآورده نشدن توقعات مردم از حکومت پرداخته شده است: «ایران از انقلاب توقعات فزاینده نگریخته است. دورافتاده‌ترین زارع از طریق رادیوی ترانزیستوری خود می‌داند حکومت ثروتمند است. او شنیده است که فرزندانش باید تحصیل کنند و شیر رایگان داشته باشند، هر چند که مانند گذشته تحت ستم زمین‌دار نبوده و معادل سه پاوند در هفته درآمد داشته باشد، در حالی که قبلا درآمدش 50 پنس [نیم پاوند] بوده است. بخش بزرگی از جامعه فراموش کرده است که وضعشان در بسیاری از زمینه‌ها بهبود یافته و می‌اندیشند که بخش کمی از درآمد نفت به آنان تعلق می‌گیرد و وضعشان به آن صورتی که باید باشد خوب نیست.» به عقیده پارسونز این احساس و اعتقاد اکثریت مردم سه دلیل داشت: «بخشی از این موضوع به دلیل تورم است، بخشی به دلیل وجود دیکتاتورهای کوچک در حکومت‌های محلی و دولت مرکزی بود و بخشی نیز به دلیل کمبود نیروی انسانی کارآمد و ناتوانی افراد حاضر در رده‌های پایین برای مسوولیت‌پذیری در تصمیم‌گیری‌ها.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.