|

بافت قدیم بوشهر تاریخی که تخریب شد

حمید موذنی . فعال مدنی در بوشهر

بافت تاریخی بوشهر از دید موقعیت مکانی و جغرافیایی در نوک شمالی شبه‌جزیره بوشهر تولد، رشد و گسترش یافته است و از سه جهت شمال، شرق و غرب همسایه دریا و از جنوب به بافت جدید، محدود می‌شود. چهار محله، پیکره و هویت بافت را شکل داده‌اند: محله بهبهانی، شنبدی، دهدشتی و کوتی که در این نوع محله‌بندی عامل «قومیت» نقش اصلی را ایفا نموده است. به جز بافت مسکونی، در گذشته بافت تجاری آن نیز حایزاهمیت بوده که هم‌اکنون بخش عمده آن فاقد وجود عینی کالبدی و فعالیتی بوده و به صورت متروکه در لابه‌لای بافت قدیم یافت می‌شود. بافت قدیم بوشهر، با توجه به نحوه استقرار و عناصر خاص خود، با بافت دیگر بنادر، متفاوت بوده و دارای بافتی متراکم است که ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی دارد. کوچه‌های تنگ و باریک و بلند با میدانچه‌های متعدد، نقش معابر و دسترسی‌ها را بر عهده دارند. شیشه‌های رنگی و گل کاغذی چشم‌انداز زیبایی در مقابل دیدگان رهگذران و ساکنان بافت می‌گشاید. عناصر تشکیل‌دهنده بناها در بافت قدیم بوشهر دو دسته‌اند: دسته اول عناصری هستند که جنبه کاربردی دارند و دسته دوم عناصری که واجد جنبه‌های تزیینی‌اند. به طور کلی می‌توان عناصر تشکیل‌دهنده بناها در بافت قدیم را اینگونه ذکر کرد: ورودی- حیاط مرکزی- اتاق‌ها- تراس و شناشیر- پشت‌بام و جان‌پناه- جرز و فرورفتگی بدنه‌ها- سایه‌بان‌ها و شبکه‌های چوبی- بازشوها- بادگیرها- پله‌ها- نرده‌ها و معجرها. در بافت قدیم بوشهر، ورودی بنا جزو عناصر اصلی به شمار می‌رود و هر ورودی را می‌توان به دو قسمت تقسیم کرد: قبل از ورود به ساختمان- بعد از ورود به ساختمان. پیش از ورود به ساختمان، ورودی‌ها متفاوتند: بعضی‌ها ساده، بعضی‌ها پرنقش‌ونگار و بعضی به شکل پلکانی‌اند. پس از ورود به ساختمان، بعد از در معمولا دالانی وجود دارد که البته در همه بناها دیده نمی‌شود. این دالان ساختمان را به حیاط مرکزی وصل می‌کند، بی‌آنکه به لحاظ بصری از بیرون ورودی، حیاط مرکزی در قاب دیدمان باشد. اتاق‌ها دارای پنجره و بازشوهای زیاد بوده، به‌طوری‌که سطوح باز عملا از سطح دیوارها بیشتر می‌باشند. این میزان بازشوي زیاد به جهت استفاده از نور آفتاب و کوران باد بوده که نقش روشنایی و خنک‌کننده ساختمان را داشته‌اند. پنجره‌ها غالبا سرتاسری و از روی کف تا زیر سقف‌اند. این پنجره‌ها با شیشه‌های رنگی به طرز زیبایی پوشیده و تزیین شده‌اند به‌طوری‌که نور تابیده‌شده از بیرون، به صورت رنگین‌کمانی خوش‌ترکیب، چشم و دل ساکنین را می‌نوازد. بافت قدیم بوشهر، جدا از ارزش‌های تاریخی، معماری و زیبایی‌شناختی به لحاظ جامعه‌شناختی نیز واجد ارزش‌های منحصر‌به‌فرد است. به گفته یکی از نویسندگان بوشهری که در حال تدوین کتابی به‌عنوان مکتب بوشهر است، بافت قدیم بوشهر می‌تواند الگوی مناسبی جهت زیست مدنی جامعه ایرانی مطرح شود. در این بافت کلیسا، کنشت و مسجد به صورت مسالمت‌آمیز در جوار یکدیگر قرار گرفته‌اند. همچنین شکل‌گیری این بافت با حضور مهاجرین داخلی و خارجی از قومیت‌ها و ملل گوناگون بوده که با اسکان خود، هویتی متکثر و مدنی همراه با خصایص روادارانه و انسان‌گرایانه را در شهر بوشهر شکل داده است. بوشهر و همین بافت تاریخی، بزرگان و اندیشمندان بنامی را در خود، به ویژه در این بافت پرورانده است: صادق چوبک، منوچهر آتشی، منیرو روانی‌پور، علی دشتی، رسول پرویزی، احمد آرام، اسماعیل رایین، علی باباچاهی، سعید شنبه‌زاده و حبیب احمدزاده تنها بخشی از این خیل عظیم‌اند. همچنین بندر بوشهر یکی از مدخل‌های ورود مدرنیته به ایران بوده است. این بافت، دومین مدرسه مدرن در ایران (مدرسه سعادت)، چهارمین سالن سینمای کشور (سینما درخشان)، ششمین عکاسخانه ایران (عکاسخانه چهره‌نگار)، دفتر اولین نشریه طنز ایران و... را در کالبد خود جای داده است. بافت قدیم بوشهر میزبان کنسولگری‌های کشورهای مختلف، از جمله انگلیس، فرانسه، هلند، روسیه، پرتغال، ژاپن و... نیز بوده است. به‌طورکلی تا حدود سال 1335 بندر بوشهر منحصر به محدوده بافت قدیم بوده و مهم‌ترین و بیشترین کارکردهای شهری در جهت تضمین حیات ساکنین، در آنجا متمرکز بوده ولی در پی تغییر و تحولات شهرسازی، بافت ارگانیک شهر دچار ضربه‌های شدید کالبدی، اقتصادی و عملکردی شد که برجسته‌ترین و مخرب‌ترین نمود آن، کشیدن خیابان انقلاب از وسط بافت و همچنین تخریب محدوده وسیعی برای توسعه اداره بندر است که ضربه مهلکی بر پیکر بافت قدیم بوشهر وارد کرد. متاسفانه روند تخریب بافت تاریخی بوشهر در سال‌های اخیر سرعت بیشتری یافته و هرچند مدت، یک‌بار شاهد بر زمین ریختن جزیی از این اثر ارزشمند هستیم. افت شدید کیفیت خدمات شهری، فرسوده‌شدن و عدم توجه مسوولان به این بافت، باعث مهاجرت ساکنین اصلی و بومی و قدیمی از محل شده و به‌جای آنها، کارگران فصلی و اتباع افغان ساکن شده‌اند. مضافا اینکه به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز این بافت و قیمت پایین زمین و ملک در این محدوده، متاسفانه سوداگران و سودجویان، با تشکیل باندهای مافیایی و نفوذ در مراکز تصمیم‌گیری، اقدام به خرید خانه‌های ارزشمند بافت تاریخی بوشهر کرده و با اعمال نفوذ و استفاده از روش‌های غیرقانونی و زیرزمینی، زمینه را برای اخذ مجوز تخریب از سازمان میراث فرهنگی و شهرداری بندر بوشهر فراهم می‌آورند و اجتماع این شرایط نامیمون، به روند تخریب بافت، سرعت مضاعف بخشیده است. این درحالی‌ است که کل محدوده بافت تاریخی بوشهر به ثبت آثار ملی رسیده و هرگز نمی‌توان هیچ جزیی از آن را تخریب کرد، بنابراین صدور مجوز تخریب برای ساختمان‌های در حال تخریب که به‌جای خود، تخریب ساختمان‌های بافت ممنوع است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.