|

نوشتاري درباره نوع گرايش «بانوي آهنين» به معماري

«مارگارت تاچر» و شهر نئولیبرال

اُوِن هاترلی1. آرش بصیرت2

وقتی برای اولین‌بار می‌بینیدش، خنده‌تان می‌گیرد، کافیست به سمت شرق از بیمارستان سلطنتی چلسی، طراحی‌شده توسط سر کریستوفر رِن، با آن نمای آجری سَبْکِ باروکِ خودْدار و متینش دور شوید تا به ساختمان نوْسازی برسید که در سال 2009 بنا شده، بنایی که با وجود نوسازبودنش دقیقا از همان زبان معماری ابتدای قرن هجدهم استفاده کرده است و البته این تلاش بی‌نهایت واضح برای بازتولید رِن، به نتیجه‌ای کاملا وحشتناک منتج گردیده. تناسبات به‌هیچ‌وجه رعایت نشده‌اند، از نظر مقیاس بنا بیش از اندازه سنگین و بی‌اندازه خپل شده است، ستون‌ها، آجرکاری‌ها و سنگفرش تاج، نشان رُمی بنا نیز به طرز ناامیدکننده‌ای لاغرند و پوسته‌ای بزک‌شده روی بخش اداری نه‌چندان چشم‌نواز و معمولی بنا کشیده شده است و آنچه بیش از همه این عناصر جلب نظر می‌کند، عبارتی است که بر سر در ورودی بنا با حروفی زرکوب حک شده است: درمانگاه مارگارت تاچر.
سال‌ها پیش [در دهه 1930] کارل سایتس، رهبر سوسیال دموکرات‌های وین، در مراسم افتتاح یکی از بزرگ‌ترین مجمتع‌های کارگری به نام کارل مارکس هوف3، عبارتی را بر زبان آورد: «با این سنگ‌ها در مورد ما قضاوت خواهد شد.» چند دهه بعد حالا این خود سایتس است که به دلیل اصلاحاتی که در دوران خود در حوزه مسکن عمومی به انجام رسانده، مورد قضاوت قرار می‌گیرد، اصلاحاتی که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای سوسیال دموکراسی در حوزه شهری، مدنظر آمده است. هرچند گروهی اندک از اقتصاددانان، از قضا وینی، بایستی نزدیک به نیم قرن صبر می‌کردند تا بتوانند استدلال‌هایشان در نقد سیاست‌های سوسیال دموکرات‌ها را به محک آزمون گذارند، زمانی که ایده‌هایشان در قامت کتاب‌هایی همچون «منشور آزادی» نوشته فردریش فون هایک چاپ شود و«آنچه بدان اعتقاد داشتند» را بر زبان نخست‌وزیر بریتانیا جاری دیدند. حال سوال اینجاست: سنگ‌هایی که او [مارگارت‌تاچر] در عصر خود بنا نهاد، چگونه قضاوتی برای او رقم خواهند زد؟ خود مارگارت تاچر هیچ اظهارنظر شاخصی در مورد معماری نداشته است، با این حال دوره زمامداری او را دوره معماری ارتجاعی و ضدانقلابی می‌دانند و این منش، به‌هیچ‌وجه به معنای نفی ذات مدرنیسم نمی‌باشد ـ چرا که در عمل، تاچر از تلاش نافرجام پیتر پالمبو برای ساخت برج میس ون دروهه در شهر[لندن] حمایت کرد4 ـ بلکه واکنشی است نسبت به آنچه مدرنیسم در دهه 70 با خود به یدک می‌کشید.
پس از ناکامی‌های بزرگ «نظام ساختمان‌سازی» در دهه 1960، دهه 70 شاهد موجی از اصلاحات دموکراتیک در حوزه مسکن انبوه با قابلیت سکونت در مقیاس وسیع و ظهور انجمن‌های قدرتمند دفاع از حقوق مستاجرین است که با اجرای برنامه‌ریزی‌های مشارکتی‌تری همچون ساخت مجتمع مسکونی بایکر در نیوکاسل5 بر این ایده تاکید می‌کنند که شهرهای دولت رفاه، شهرهایی‌اند تطبیق‌پذیر و قابل‌تغییر و نسبت به دیگر شهرها، کم‌وبیش، دموکراتیک‌تر. این روند به ناگاه و همزمان با خارج‌کردن تقریبی اعطای حق تملک6 [خانه‌های استیجاری] از حوزه اختیارات انجمن‌های مسکن ـ که البته بعضا با زدوبند و قبول توصیه، به اعطای حق تملک به صورت غیرقانونی یا بدون رعایت ضوابط اقدام می‌کردند ـ توسط مارگارت تاچر و تعریف آن، تحت شمول اختیارات دولت مرکزی به پایان رسید و ساخت هر نوع مجتمع مسکونی توسط شوراهای محلی نیز عملا ممنوع شد، چراکه به گمان مارگارت تاچر، مداخله زیرمجموعه‌هایی از دولت که در مقیاس محلی عمل می‌کردند، یکی از دشمنانی بود که اجرای برنامه‌های آنها را از درون با مشکل مواجه می‌ساخت، به همین دلیل بود که این دستگاه‌ها یا همچون لندن به‌کلی حذف یا همچون لیورپول به حاشیه رانده شدند، در همین راستاست که نیکلاس ریدلی؛ یکی از وفادارترین تاچریست‌ها، برنامه‌ای به اجرا درآورد با هدف ایجاد«مناطق بنگاه‌ها»[ی شهری]7، آن هم خارج از کنترل دستگاه‌های دولتی محلی.
جدا از شهر، معماری نیز به نوبه خود عمیقا از سیاست‌های تاچر تاثیر گرفت؛ دپارتمان‌های معماران شهر8 که خود در شهر مستقر بودند و ایده‌آل‌هایشان تعقیب انگاره شهرک‌های روستایی بود، به‌کلی برچیده شدند و شرکت‌هایی همچون آر‌ام جِی‌ام [1956] که زمانی در چارچوب خدمات عمومی، ساختمان‌های خوشْ‌ساخت همگانی‌ای را برای دولت‌های محلی می‌ساختند، تبدیل به شرکت‌های بزرگ چندْملیتی‌ای شدند که روی در«بازارهای در حال ظهور» چین و خاورمیانه کشیدند. البته هرکدام از ساختمان‌های هرچند معدودی که پس از دوران تاچر، برای او یا متاثر از نام و ایده‌های او ساخته شده‌اند، روایتی مخصوص به خود دارند، که در ادمه بدان‌ها خواهم پرداخت.
درمانگاه تاچر توسط کویینــْـلان‌تری طراحی شده است، معماری متخصص طراحی آثاری برآمده از انگاره نئوکلاسیسیسم اما از نوع منحط و بی‌روحش، کسی که ساختمان شماره 10 نخست‌وزیری را نیز زیر نظر مارگارت تاچر مجددا طراحی کرد. کلاسیسیسم به گونه‌ای بیمارگونه پاردیک و بی‌حس و حال آثار ‌تری یکی از جنبه‌های تاچریسم [در‌معماری و شهرسازی] را تمام‌قد نشان می‌دهد؛ تلاشی نه‌چندان فاخر و البته واهی برای بازْیافت عظمت امپراتوری‌ای که مدت‌هاست از دست رفته. ساختمان مرکز مارگارت تاچر [2009] در سامرویل کالجِ دانشگاه اکسفورد، که به تازگی به کالج زنان دانشگاه ـ جایی که تاچر در آن درس خوانده بود ـ اضافه شده است، ساختمانی است نسبتا مدرن که سعی‌اش را بر همگرایی با ساختمان‌های اطراف بدون ارجاع مستقیم به آنها مقرر ساخته. بررسی ساختمان مرکز اسناد تاچر [2002] در کالج چرچیل دانشگاه کمبریج هم می‌تواند مقایسه جالبی باشد، ساختمان از همان مصالح رایج بر ساختمان‌های پس از جنگ ـ آجر قهوه‌ای و بتن ـ ساخته شده است، اما در دوره‌ای که صنعت ساخت‌وساز به‌شدت بر تخریب اسلوب و شاکله‌های برنامه‌ریزی شهری تاثیرگذار است و استانداردهای ساخت‌وساز نیز متناسب با این وضعیت افت کرده‌اند. دیدن نواره‌های فلورسنسی که آجرکاری ساختمان را از فرم می‌اندازد معماری‌اي كه به گمان مارگارت تاچر منفور دوره سوسیال دموکرات‌ها ساختمان مرکز اسناد را احاطه کرده و بی‌نهایت رضایت‌بخش است. هر دو این ساختمان‌ها ـ که متاثر از نام تاچر ولی بعد از دوران نخست‌وزیری مارگارت تاچر ساخته شدندـ بر نکته‌ای ظریف‌تر تاکید دارند و آن تمسک بر مدرنیسم تهی‌شده از معنا و فاقد تعهد اجتماعی‌ای است که در دوران زمامداری جانشینان مارگارت تاچر ـ جان میجر و تونی بلر ـ بیش از پیش مدنظر قرار گرفت. آلیس کـُـلْمَن؛ جغرافیدان و یکی از تاثیرگذارترین متفکران در میان جریان‌های فکری نزدیک به مارگارت تاچر، در کتابش«یوتوپیا در دادگاه [: واقعیت و خیال در حوزه مسکن برنامه‌ریزی شده» (1985)، چشم‌اندازی بسته ارایه می‌دهد از جهانِ پیش‌رو که در آن همه‌چیز تحت شمول«امنیت» تعریف می‌شود و موضوعیت معماری جلوگیری از حدوث جرم است، آن‌هم از طریق گزینه‌هایی که طراحی رقم می‌زند.
کلمن در این کتاب با رد ساختمان‌های دارای حیاط پشتی، برج‌ها، مجتمع‌های آپارتمانی، مجتمع‌های آپارتمانی ارزانقیمت و خانه‌هایی با بالکن‌هایی رو به منظر شهری یا پیرامونْ شهری تحت شمول ایده [کالبدی‌سازی] تله‌های مجرمانه یوتوپیایی، صرفا بر یک راه‌حل تاکید می‌گذارد؛ خانه‌های مستقل و تک خانواره
detached houses با باغی بزرگ یا مسیر اتومبیل رویی برای ورود به پارکینگ در جبهه جلویی و رو به گذرِ بنا.
و البته نکته جالب آنکه بازار نیز مهیای این راه‌حل بود، مخصوصا در شمایل مجتمع‌های مسکونی بارات، مجتمع‌هایی که در بلندای تاریخ به دلیل فضاسازی‌های ضعیفشان بدنام باقی خواهند ماند، اما دو بارزه مهم دیگر داشتند که هر دو آن هم مدنظر تاچریسم در بعد شهری بود؛ یکی آنکه، برای جلب اطمینان خریداران نگران از معضلات ماحصل افزایش شکاف میان اغنیا و فقرا، عمیقا منزوی و جدا از بافت شهری پیرامون طراحی شده بودند و دیگری زیبایی‌شناسی شدیدا سنت‌گرایانه حاکم بر طراحی آنها بود.
تاچر در سال 1985 یکی از واحدهای مسکونی تک‌خانوار بارات، در باهمستانی دروازه‌ای واقع در دالویچ را، با سروصدای زیادی خریداری کرد، اگرچه تاچر هیچ‌گاه در آن خانه زندگی نکرد و دوسال بعد این دارایی منقول را به پول نقد تبدیل کرد، اما با این عمل می‌خواست حومه‌نشینان بریتانیا را مطمئن کند که او نیز همچون آنها ساختمان‌های با نمای آجری و گذرهای بن‌بست و بَن‌گـَـرد را دوست دارد.
باری در یک نگاه کلان می‌توان نتیجه گرفت، در دوران تاچر، کیفیت شهرها، طراحی‌شان و کیفیت زندگی‌هایی که درون آنها رقم می‌خوردند، بیش از همیشه به حاشیه رانده شد و بلا موضوع شد. ساختمان‌ها، به‌خصوص خانه‌ها، حالا دیگر نه در قامت قطعه‌ای از یک چشم‌انداز منسجم و مشترک شهری که همچون کالایی سرمایه‌ای دیده می‌شوند، گویی ما همگی در درمانگاه مارگارت تاچر زندگی می‌کنیم [شاید هم در آن بستری شده‌ایم].
پی‌نوشت‌ها
1 - نویسنده کتاب های«مدرنیسم نظامی» (2009) و«مدخلی بر مخروبه‌های نوین بریتانیای کبیر» (2010) و ستون‌نویس روزنامه‌های گاردین و بیلدینگ دیزاین و آیکن.
2 - سردبیر سایت تخصصی معماری شهرسازی اتووود.
3 - مجتمع مسکونی‌ای، طراحی‌شده توسط برنامه‌ریز شهری کارل اِن، دارای 1382 واحد آپارتمانی که به سال 1930 افتتاح شد.
4 - اشاره دارد به تلاش پالمبو برای ساخت برجی شبیه به آپارتمان‌های لیک شور میس‌ون دروهه در شیکاگو طراحی شده در نزدیکی کتدرال سنت پل در دهه 80، این ایده با انتقاداتی از سوی دربار انگلستان مواجه شد.
5 - به آن دیواره زیستْ شهری بایکر نیز می‌گویند، پروژه‌ای، متعلق به دهه70، طراحی شده توسط رالف ارسکین، متشکل از 620 واحد مسکونی کوچک‌مقیاس که به صورت نواره‌ای به‌هم‌پیوسته محله بایکر در نیوکاسل را در می‌نوردد.
6 - Right to buy: اشاره به سیاستی دارد که از دهه80 تاکنون در انگلستان به آن عمل شده است و بر اساس آن مستاجرین معتمدی که از طریق انجمن‌ها یا شوراهای محلی ساکن شده‌اند توانسته‌اند صاحب‌خانه‌ای شوند که در آن زندگی می‌کنند، تخمین‌زده می‌شود که از آغاز اجرای این برنامه تاکنون حدود دومیلیون نفر صاحب خانه شده‌اند.
7 - urban enterprise zones: به مناطقی از شهر اطلاق می‌شود که با اعمال معافیت‌های مالیاتی، کم‌کردن مقررات قانونی، تزریق زیرساخت‌ها در بافت شهری در راستای جذب سرمایه و افزایش حضور شرکت‌های بخش خصوصی در مناطق شهری عمل می‌کنند و به طور مثال در بریتانیا حدفاصل 1981 تا 1986 شاهد سرمایه‌گذاری‌ای بالغ بر 300‌میلیون پوند و استقرار 2800 کارخانه و ایجاد 63000 شغل در این مناطق هستیم.
8 - City Architect's Department: معاونت‌هایی که در نقش مشاوران معماری شهرداری‌ها و شوراهای شهر ظاهر می‌شدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.