|

یادداشتی درباره «این نوبت از کسان»

خرگوش در محضر شیر

رفیق نصرتی

«این نوبت از کسان» را «ایثار ابومحبوب» نوشته و «حسین ذوقی» کارگردانی کرده و «محمدرضا نجفی» در آن بازی می‌کند. درامی که در روز 28 مرداد 1332 می‌گذرد.
1 رابطه تاریخ و درام از دیرباز کدر بوده است، این کینه تاریخی است چراکه درام شنگول‌تر از آن است که از کسی کینه به دل بگیرد حتی از تاریخ با همه عنقی و عبوسی‌اش. بگذارید با یخ‌لطیفه‌ای این رابطه را توضیح دهم: روزی خرگوشی دوان‌دوان خود را به شیر رساند و در حالی که نفس‌نفس می‌زد، گفت: آقا شیره! آقا شیره! من وقتی می‌دوم، دمم‌گیر میکنه زیر پاهام. شیر نگاهی به خرگوش انداخت، نگاهی پر از تفرعن، نگاهی عاقل اندر سفیه و خمیازه‌ای کشید. این یخ‌لطیفه اینجا تمام می‌شود اما واقعیت آن است پایانش اینجا نیست، چون خرگوش سرخوشانه و بی‌اعتنا به ملالِ جناب شیر به بازی با پاها و دمش ادامه می‌دهد و کیست که دنبال‌کردن این بازی سرخوشانه را به محضر سنگین جناب شیر ترجیح ندهد؟ اما همه درام‌هایی که سراغ تاریخ می‌روند تیزهوشی و هوسبازی خرگوش را ندارند. بسیاری از آنها در محضر شیر یخ می‌زنند. نگاهِ سنگین شیر خشکشان می‌کند و چیزی از سرخوشی‌ِشان به‌جا نمی‌ماند.
همان‌گونه که در رستاخیز شهریاران عشقی، نمایشنامه‌های تاریخی کمال شهرزاد و ... این یخ‌زدن هست. سرخوشی خرگوش عملی سیاسی است، چراکه بی‌اعتنایی او به نگاه شیر موجب گسستن از نظم نمادینی است که شیر با سکوت سنگین خود می‌خواهد برقرار کند. بی‌اعتنایی خرگوش نوعی قلمروزدایی است. شیر به‌عنوان سلطان جنگل، کارکردی دولت‌گونه دارد، شیر شهریار جنگل است. به‌زعم نیکلاس اونوف، شهریاری دارای سه عنصر ثابت است، این سه عنصر عبارتند از فرمانروایی بلامنازع بر یک قلمرو مفروض، فره‌مندی و عاملیت که منظور از عاملیت اعمال حاکمیت بر همان قلمرو مفروض است. شهریاری همیشه مستلزم قانونگذاری است، که در یخ‌لطیفه بالا با سکوت صورت می‌گیرد. شیر با سکوتش گفتاری را پایه‌گذاری می‌کند که نظم نمادین قلمرواش را تعریف می‌کند.
شیر می‌تواند به‌راحتی خرگوش را بخورد چنانکه در واقعیت به احتمال بسیار زیاد اتفاق می‌افتد اما در اینجا خوردن خرگوش تنها به تهی شدن قلمرو شیر و فسخ شهریاری‌اش منجر می‌شود چراکه عاملیت وی بدون دیگری ممکن نیست. پس شیر ترجیح می‌دهد به جای سیر شدن، شهریاری‌اش را تثبیت کند. وی با سکوتش، فره‌مندی‌اش را به‌عنوان سرمایه نمادین و عاملیتش را نیز پایه می‌گذارد. اوست که تعیین می‌کند چه چیزی مساله‌ای جدی و شایسته توجه است. در حیطه فرمانروایی وی،‌گیر کردن دم خاله‌خرگوش زیر پاهایش به هنگام دویدن مساله‌ای است بسیار کوچک، جزیی و شاید ابلهانه و مطمئنا ناشایست برای کوچک‌ترین توجهی. شیر تصمیم داشت پس از این سکوت سنگین، شروع به نصیحت خرگوش ‌کند که دست از بازیگوشی بردارد و همچون حیوانی بالغ به فکر کار و مسوولیت‌هایش باشد و اینکه همچون عضوی مفید از اجتماع جنگل به پیشبرد برنامه‌های شیر برای رشد و ترقی جنگل کمک کند که خرگوش بی‌اعتنا به بازی‌اش ادامه می‌دهد. این واقع‌بینانه‌ترین مبارزه انقلابی است که خرگوش می‌توانست انجام دهد. زیر سایه پرابهت و دهشتناک شیر، هر عمل دیگری می‌تواند عواقب وخیمی برای خرگوش در پی داشته باشد.
2 ایثار ابومحبوب، مثل خرگوش داستان بالا عمل کرده است. او در مواجهه با تاریخ، موعدی بسیار مهم از تاریخ ایران یعنی 28 مرداد 1332، روزی که دولت ملی‌گرای مصدق به تصمیم و اراده استعمارگران و خیانت اراذل و اوباش و ارتش و شهربانی، سقوط می‌کند سرخوشانه به جدیت، تلخی و عبوسی این تاریخ بی‌اعتناست و این روز را نه با بازتولید چهره مصدق، استعمارگران، ارتش یا اوباش، که با روایت زندگی آدمی ساده یعنی تلفنچی دکتر مصدق روایت می‌کند.
این نحوه مواجهه با تاریخ در درام ایرانی البته که تازه نیست، مگر بیضایی در مرگ یزدگرد و ندبه و بسیاری دیگر از کارهایش همین‌گونه عمل نکرده است؟ ندبه بازخوانی تاریخ مشروطه، با روایت سرگذشت زنی است که در ابتدای نمایش توسط پدر و نامزدش به طرب‌خانه سپرده می‌شود. شکلک و خواب در فنجان خالی ثمینی، و... نیز از این دسته‌اند. و تازه اینگونه مواجهه خاص درام ایرانی نیست و عمرش به یونان باستان می‌رسد. ایرانیان اشیل جنگ ایران و یونان را با روایتی خانگی از دربار ایران بازمی‌نمایاند. اما چیزی که «این نوبت از کسان» را کمی متمایز می‌کند همان سرخوشی است که پیش‌تر گفتم. این سرخوشی زاده فرهنگ پسامدرن است. ابتلای به اندوهِ درام کلاسیک در مواجهه با تاریخ در چینه پسامدرن جایش را به بازیگوشی می‌دهد. اندوهی که نتیجه حافظه است و پذیرش انقیاد تاریخ. چنان‌که اسکاتلش در جامعه‌شناسی پست‌مدرن می‌نویسد: «در دوره‌ای که فوکو، دوره کلاسیک (1800-1650) می‌خواندش، نشانه‌ها و مصداق‌ها در جهان خود (world of the same) ساخته و صاحب تشخص می‌شوند. در این دوره، اعمال گفتاری (discurse practice) شاهزادگان پرگوی روشنایی، به صورتی کاملا مانوی، در مقابل سکوت اراذل تاریکی قرار گرفته است. اما دنیای جدید و سومی، در دوره مدرن با زیبایی‌شناسی کانت ممکن و با آثار ساد محقق می‌شود و خود را ابداع می‌کند یا بهتر است گفته شود فضا یا چینه‌ای نو پدید می‌آید. فضایی عمودی در مرز میان تاریکی و روشنایی به‌وجود می‌آید. این فضا فضای ادبیات غیرگفتاری است جایی که در آنجا نظم نمادین کدر می‌شود و وزنی هستی‌شناختی پیدا می‌کند. در این خم و در این چینه است که پست‌مدرن زاده می‌شود.»
این نوبت از کسان به طرز جالبی از لحاظ ساختاری واجد این فضای عمودی است، تلفنچی دکتر مصدق در اتاقی در زیرزمین منزل وی کار می‌کند و درام به‌جای کلان روایت فضای بالا یا همان مکان شاهزادگان پرگوی روشنایی، یعنی منزل و دفتر کار دکتر مصدق و رفت‌وآمد یاران و افراد دولت وی، به خرده روایت تلفنچی ساکن در زیرزمین می‌پردازد. فضای بالا همان فضای گفتار نظم نمادین، گفتار فرشتگان پرگوی روشنایی و انقیاد تاریخ است (نمایشنامه حسین پاکدل درباره مصدق و یارانش دقیقا از همین جنس است) و فضای زیرزمین فضای اراذل تاریکی یعنی بدن، میل و مرگ است. روایت این نوبت از این کسان، درامی است که در روز 28‌مرداد 1332، به‌جای تمرکز بر کنش میان مصدق و یارانش از یک‌سو و استعمارگران، اراذل، شاه و نهادهای نظامی از سوی دیگر، بر کنش بدن تلفنچی مصدق تمرکز می‌کند. مردی به نام خشنودیان (!) که از یک یبوست مزمن سال‌هاست رنج می‌برد و درست در همین روز، با دارویی که مش‌مهدی، خدمتکار دکتر به وی می‌دهد دچار برون‌روی شدید می‌شود و حالا میان پاسخ دادن به تلفن‌های حساس و مهمی که هرکدام می‌تواند روند تاریخ را دگرگون کند و دست به آب رفتن مانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.