|

عهده‌داری حضور

مالک خواجه‌وند

پیش از همه «ادیپوس» نزدیک آمد، با مشعلش، با لباسش و با کلامش و این سه در خلوص و پاکیزگی، مقدمه‌ساز و آشکارکننده نحوه اجرا تا پایان کار هستند. در باب «زبان»، این اجرا ‌برانگیزاننده آن است که بگوییم تمایل بر آن بوده که نقش‌ها به حد کلامشان حاضر باشند و نه البته به اندازه «بیان» که نقش‌ها نه به کار بیانگری بل مدام به کلامی فاخر در کار حضور خویش در زبان شده‌اند و این به کلی خصلت‌نمایی نقش‌ها را که اغلب چون واقعیاتی مبرهن دانسته شده‌اند (یعنی که نقش‌ها توصیف یا بیان می‌شوند و نه حاضر) را به تعویق می‌اندازد و درعوض تلاش هر بازیگر را به «در زبان بودن» معطوف می‌کند که آنچه چون واقعیتی پیشین باید دانسته شود بازیگر است و نه نقش. بازیگر حق آن دارد که ناگزیر با «صرفا بودن» آغاز کند و به صحنه ‌آید. اما نقش نیاز به مدام بودن دارد. مدام خلق شدن؛ و در اینجا مدام در «زبان» خلق شدن. چنان‌که مساله آن نیست که یک نقش چگونه سخن بگوید بل آن است که یک سخن چگونه نقش بگیرد و چگونه حضوری را وادار به تداوم کند؛ حضور بازیگر را، یک کلام چگونه در سحر بازیگر به راه نقش گرفتن بیفتد. آن تلاش زبانی که در ادبیات مدرن، تصویرسازی گفته می‌شود و نه البته گزارش تصاویر خواسته، در تئاتر «نقش‌ساز» می‌تواند باشد و گواه این ادعا را در این اجرا تنها و فعلا در زیبایی کلام می‌بینم- که هنوز واژه دیگری ندارم. زیبایی‌ای سحرکننده بازیگر چون موسیقی‌ای که روح را وسوسه کرد در به کالبد آمدن. بازیگران این کار مسحور کلام خود شده‌اند. از ادیپوس هراسان تا شبان در بند، همگی فارغ از حالاتشان چنانند که گویی این کلام همه بودن آنهاست و زیبایی آن چون هوای دم ضرورت زندگی‌شان. و اینجا تلاش به آن است که رمز ذاتی هر انسانی به رازآلودگی کلامش سپرده شود که به حد کلامش انسان است. و این سراسر متفاوت است با اجرایی که بازیگر خود را در فاصله با نقش بخواهد قرار دهد. نقشی هنوز وجود ندارد که آنچه هست کلام است و سخن است که دعوت به در نمایش بودن کرده. بازیگر، بازی را پذیرفته، گویی تنها از آن‌رو که مجال آن آورده که بتواند جز در داشته‌های خود انسان؛ زبان، لباس و... نخواهد که باشد. «بودن» را وام نگیرد و هر بار خود، خودش را خلق کند. و باز این منطق مانع است که بازیگر «خودش باشد یا نباشد»، در نقش «جا بیفتد یا نیفتد» که عادت‌شدگی دیالوگ‌ها برایش، کلام را در «بیان» سر می‌دهد و هم اینجا، «بودن» عاریتی می‌شود و «در زبان بودن» متوقف. از سوی دیگر هر فاصله گرفتنی هم از دیالوگ‌ها «بودن» را دوگانه می‌کند و هم آنجا هم «در زبان بودن» متوقف است. این کلام‌مندی نقش‌های اصلی که برای ادیپوس و کرئون همراه شده با مشعلی به دست داشتن در تاریکی که خود به همراهی حقیقت‌جویی و بی‌نیازی‌شان از صرفا بودن است، مقابل می‌شود با خاموشی و تاریکی طاعون‌گرفتگان. این تقابل سه نحو بازی را برای بازیگران ایجاد کرده: اول بازی‌های گفتارمند که نسبتا بی‌اعتنا به حرکتند؛ در ادیپوس، کرئون، تیرسیاس، یوکاستا و پیام‌رسان دیده می‌شوند، دوم خاموشی چنگ‌زنان به حرکاتی شدید، که در طاعونیان هست و سوم که چیزی است در میان این دو، در بازی لایوس و مانتو (دختر پیشگو) دیده می‌شود. امین اصلانی (کارگردان نمایش) گفته است به تحرک‌آوردن متن ایستای «سنکا» از انگیزه‌هایش بوده. این تلاشی است که بیش از هر چیز در بازی‌های این کار به چشم می‌آید که چگونه از یک سو بازیگر در حرکت خود، «بودن»ش را پیش‌فرض نگیرد (که این بیش از همه در یوکاستا با بازی لادن مستوفی دیده می‌شود و شاید کمتر از همه در بازی فرخ نعمتی برای کرئون) و از سوی دیگر حضوری، در تولد خود، در بودن خود، ایستا نشود (که منظور دیالوگ‌هاست). به عبارتی تحرک متن متفاوت باشد از تزریق یک متن در اجرایی متحرک یا عکس آن. و بهترین تمهید در مواجهه با چنین خواسته‌ای از متن، «کلام» بوده؛ که می‌تواند منتشر شود و سرایت کند و باقی ماند. آنگونه که بتوانیم بگوییم این «کلام» بود که راه گشود، برای حرکتی که لزوما نیازمند «مکان» نیست. چنان‌که ادیپ، چرخان و آویخته می‌تواند شد که آنچه او را راه برده پاهایش نبوده که تمایلی به رفتن ندارند، بل شاید کلامش بوده که هر جایی می‌تواند بردش. کلام بسان لباس می‌تواند که بپوشاند حتی بودن یا نبودنمان را و این خویشاوندی کلام و لباس بیش از همه آنجا به چشم می‌آید که لباس خلاصه ادیپ با کلام یوکاستا و کلام مفصلش را با لباس یوکاستا همراه ببینیم. این مساله‌ای است که تنها تئاتر مجال اندیشیدن و تجربه آن را می‌دهد؛ در برابر سینما این تئاتر است که بازیگران را در معرض مرگ قرار داده و می‌تواند یادآورشان باشد که پیش از هر چیز باید بخواهند که «بودن» خود را، خود عهده‌دار باشند و خود زنده بمانند اگر که «در نمایش بودن» را برعهده گرفته‌اند که سینما به کلی دیگر است و خود می‌دانیم...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.