|

گفت‌وگو با امین اصلانی کار گردان ادیپوس:

زبان دراماتیک در ادبیات کهن‌مان نداریم

محسن حسینی در ادیپوس/عكس: ایران تئاتر

زبان دراماتیک در ادبیات کهن‌مان نداریم
فرهاد بامداد، صبا خاوری: نمایش ادیپ یکی از مشهورترین نمایش های جهان است که در بیشتر صحنه های دنیا به روی صحنه آمده است و به روی صحنه می آید. نمایشی با روایت سوفکلس یکی از قدیمی‌ترین نمایشنامه نویسان جهان. اما امین اصلانی این نمایش را با روایت سنکا به روی صحنه آورد. روایتی که به گفته او روایت قدیمی‌تر از تراژدی یونانی مشهور بود. او می گوید که ادیپ سنکا نسخه اصلی و مرجع سوفوکل برای بازنویسی این داستان است. به بهانه اجرای این نمایش در تالار ایوان شمس گفت‌وگویی با امین اصلانی شد که بیشتر در عرصه سینما فعالیت می کند.
اگر بخواهیم نقطه‌ای آغازین برای شروع یک تئاتر فرض کنیم آن لحظه، لحظه‌ای است که کارگردان متنی را برای اجرا انتخاب می‌کند.
من بسیار به تئاتر علاقه‌ دارم و چند کتاب در رابطه با تئاتر یا نوشته یا ترجمه کرده‌ام. دلیل علاقه بسیار زیاد من به تئاتر این است که آن را هنر کاملی می‌دانم، به‌خصوص در این دوره جدید که ما می‌توانیم از کنار هم‌چیدن هنرها به یک هنر وحدت‌یافته و جامع برسیم. در نتیجه بعد از تصمیم برای تئاتر کار کردن به سراغ متن ادیپوس رفتم که ارجاع به منشا اولیه تئاتر دارد. ادیپوس در اصل یک سرنمون است و یک متن پایه‌ای به حساب می‌آید.
چرا سراغ نسخه سنکا رفتید که سخت‌ترین و در عین حال شناخته‌شده‌ترین ادیپوس است؟
اما چرا سنکا و مثلا سوفوکل را انتخاب نکردم، ‌به متن سوفوکل بسیار توجه شده و بارها و بارها به شیوه‌های مختلف چه در غرب و چه در ایران اجرا شده است. متن سنکا هم نگاه و هم ادبیات متفاوتی با سوفوکل دارد. سنکا در سال چهار قبل از میلاد متولد شده و در سال 60 بعد از میلاد در گذشته است.
ما، در ایران تقریبا هیچ کاری روی ادبیات دوره او نکرده‌ایم. در حالی‌که این ادبیات بسیار غنی و مفصل است. سنکا یک فیلسوف بسیار بزرگ بوده و تا پیش از اراسموس فکر می‌کردند که دو سنکا وجود دارد. یکی سنکایی که فیلسوف رواقی بوده است و رسالات اخلاقی دارد و دیگری که نمایشنامه‌نویس بزرگی بوده است. اما انگیزه من برای انتخاب این متن نگاه سنکا به ادیپوس بوده. منبع او در بازنویسی بیشتر «اوریپیدس» بوده است. «آرتو» غور می‌کند در آثار سنکا و حتی متون سوفوکل و اوریپیدس را مورد اعتراض قرار می‌دهد و می‌گوید آنها کاملا انسان‌گرایانه هستند اما شقاوتی که انسان امروزین به آن دچار است در آثار سنکا وجود دارد. حتی «آرتو» در بعضی از ایده‌های تئاتر شقاوت خود را هم از سنکا می‌گیرد.
تا آنجا که من می‌دانم، متن زبان اصلی بسیار شاعرانه و پیچیده و برای اجرا ثقیل است اما ما شاهد هستیم که چه در ترجمه و چه در اجرا در عین حفظ شاعرانگی، متن بسیار اجرایی شده است. با توجه به مفصل بودن بحث زبان، کمی در این‌باره توضیح دهید.
این متن را «پیتر بروک» به «تد هیوز» سفارش می‌دهد که برایش از روی متن سنکا بازنویسی کند. چرا که هم «پیتربروک» به عنوان یک تئاتری بزرگ و هم «هیوز» به‌عنوان یک شاعر بزرگ هر دو معتقدند که متن سنکا بسیار از متون نویسندگان یونانی ادیپوس بدوی‌تر یا حتی قبیله‌ای‌تر صدا می‌دهد. در نتیجه «تد هیوز» سعی می‌کند که بازخوانی‌اش یک پیشنهاد باشد برای ادبیات کلاسیک روی صحنه. من فکر می‌کنم ترجمه‌هایی که از ادبیات کلاسیک یونان و روم شده است به‌عنوان کتاب و یک متن برای خواندن ارزش خود را دارند اما قابلیت اجرای صحنه‌ای ندارند. دلیل این قضیه این است که ما الگوی زبان دراماتیک در ادبیات کهن‌مان نداریم. در نتیجه مجبور هستیم آن را از نو بسازیم.
برداشت ما از اسطوره ادیپوس بیشتر متاثر از مقاله‌ جناب مسکوب در ضمیمه ترجمه سه‌گانه‌ افسانه‌های تبانی است. و ایشان ادیپوس را مظهر خرد و آگاهی در نظر می‌گیرند و تاوانی که او می‌دهد را تاوان حقیقت‌جویی می‌دانند اما من بعد از دیدن فیلم «ادیپوس رکس» پازولینی متوجه نکته‌ای شدم که در فیلم، ادیپوس بیشتر شخصیتی خودرای و دیکتاتور جلوه می‌کند تا حقیقت‌جو و خصیصه بارز شخصیت او خودرای بودن است. و در اصل نام این سرنمون ادیپوس تیرانوس بوده و تیرانوس ریشه لغت دیکتاتور است. انتخاب شما و رویکردتان در اجرا بیشتر بر روی این دو وجه از شخصیت او بوده. چرا؟
در اینجا دو نکته مهم است. یک اینکه نظر آقای مسکوب در واقع ترجمه‌ای است از یک مقاله فرانسوی و نظر آن نویسنده‌ فرانسوی هم راجع به ادیپ صحیح است. چرا که روایات متعددی راجع به ادیپوس اسطوره‌ای وجود دارد. و ادیپوس مثلثی است متشکل از حقیقت، ‌قدرت و جباریت. در نتیجه به‌خاطر وجود این سه‌ راس در نهاد خود، اجازه تفسیرهای متعدد را می‌دهد و با این نوع دراماتیزه کردن یکی از این وجوه برجسته می‌شود. ادیپوس نفس درون خود را کشف می‌کند و به آن چیستانی که ابوالهول مطرح می‌کند جواب می‌دهد. جواب آن چیستان، انسان است و ادیپوس با پاسخ دادن به این جواب خودش از انسانیت خارج می‌شود. در واقع یک بحثی می‌کنند که اسفنکس از نظر نژاد خانوادگی با «لایوس» پدر واقعی ادیپ ارتباط دارد و در واقع با رابطه با یک دیوی، فرزند نامشروع لایوس زاده می‌شود و کاری که می‌کند وقتی در دروازه تبس ایستاده اجازه نمی‌دهد که آدمی که نژاد خانوادگی‌اش اصیل‌زاده نیست وارد آن شهر شود و نااصیل‌زاده‌ها را در واقع می‌کشد. این یک مفهوم عجیب‌وغریب و پیچیده‌ای را ایجاد می‌کند که حالا خود ادیپ را که پدر و مادرش پایش را لنگ می‌کنند و این بلا را سر او می‌آورند تا از اصیل‌زادگی خارج شود. چرا که معتقدند اگر کسی مشکل جسمانی داشته باشد و بدن کامل و سالمی نداشته باشد در واقع اصلا نمی‌تواند شاه شود. در نتیجه پای او باید سوراخ شود که شاه نشود و وجه تسمیه نام او نیز همین است:«سفته‌پا»، با اشاره به همین پای ادیپ که سوراخ است. اینها در مسیر خودش دیالوگ را ایجاد می‌کندکه وصل می‌شود به معنای انسان بودن و انسان نبودن، ابوالهول بودن، دیو بودن انسان از یک سو و از سوی دیگر مساله‌ای که او با پاسخ‌دادن به این مساله آغازگاه مفهوم سوبژکتیویته در غرب می‌شود.
شما هم سابقه نویسندگی و ترجمه دارید که تاثیر آن را در زبان کار می‌بینیم. هم تجربه آهنگسازی دارید که اثر آن را با کاری که انتخاب موسیقی و رابطه‌ای که با کلام و لحن برقرار می‌کند می‌بینیم. اما مهم‌ترین جلوه‌ای که از سابقه هنری شما در کار به چشم می‌آید، تجربه سینماگری شماست ما در این کار شاهد هستیم که میزانسن‌ها و ترکیب‌بندی به هیچ‌وجه از خطی بودن رها نمی‌شوند. حتی با استفاده از ابزار تکنولوژیک هم که شده شما به میزانسن‌ها و به‌ویژه ترکیب‌بندی‌های امروزی می‌رسید و مدام تصاویر جدید خلق می‌کنید. این بخش هم ارتباط برقرار می‌کند با تئوری وحدت هنرها؟
بله مبارزه با ایستایی این متن را من در واقع از آرتو وام گرفته‌ام. آرتو می‌خواسته توئستس سنکا را اجرا کند ولی هیچ‌وقت اجرا نکرده و یادداشت‌های او هم گم شده که چگونه می‌خواسته متن سنکا را اجرا کند ولی چیز واضحی که او گفته در کل این بوده است که من اگر بخواهم متن سنکا را اجرا کنم همه اکسیون‌های نهفته در کلام را خارج می‌کنم و آنها را تبدیل می‌کنم به اکسیون‌های صحنه‌ای و آنها را به جریان درمی‌آورم. مساله و چالش اصلی برای من هم تبدیل کردن این ایستایی‌ کلامی به یک پویایی صحنه‌ای بود. حال شما اسم آن را سینمایی می‌گذارید و من هم مخالفتی ندارم ولی برای خود من این میزانسن‌ها و ترکیب‌بندی‌ها کاملا تئاتری است.
من در مصاحبه‌هایی که خود با موزیسین‌های بزرگ داشته‌ام یا خوانده‌ام بسیاری بر این نظر بودند که موسیقی یک فیلم یا یک تئاتر باید در یک سبک و متعلق به یک دوران باشد. ولی اما از یک جایی به بعد این قاعده شکست، مثلا در چشمان کاملا بسته استنلی کوبریک در فیلم همزمان هم از موسیقی کلاسیک استفاده می‌کند و هم مثلثی از موسیقی لیگتی که نیم‌پرده‌ای است، ‌اما در ایران جریان غالب هم کماکان به همین منوال است، در کار شما موسیقی‌های متفاوت ترکیب می‌شوند و در کنار هم یک کلیت می‌سازند و به یک همنشینی می‌رسند. چطور به این ترکیب رسیدید؟
در موسیقی سعی کرده‌ام سه‌دوره را به هم وصل کنم: دوره‌ روم و یونان باستان- دوران قرون وسطی و دوره سوم فضای جهانی مدرن که در موسیقی قرن 20 جلوه‌گر می‌شود. بخشی از موسیقی در این کار که سمفونی استالینگراد شوستاکوویچ است بسیار اکسپرسیون (بیان‌گرا) است.
در واقع موسیقی روایتگر استالینگراد است که در نمایش معادل شهر طیوه است که ادیپ از آن حرف می‌زند و دچار طاعون شده. این یک مساله است. مساله‌ بعدی اینکه غالبا دوره قرون وسطی را در اروپا به طاعون می‌شناسیم سپس موسیقی قرون وسطایی ارتباط پیدا می‌کند با فضاسازی و با این لباس‌های سیاهی که گروه همسرایان می‌پوشند و لباس سیاه بازنمود همان طاعون است. دیگر اینکه آرتو هم مفصل راجع به آن حرف زده، این است که می‌گوید در واقع باید به یک نوع ویرانگری سازنده در تئاتر برسیم و این ویرانگری است که کاتارسیس را ایجاد می‌کند، یعنی ترکیب کاتالکیسم و کاتارسیس. از همین منظر بحث می‌کند که تئاتر و طاعون می‌توانند با هم برابری داشته باشند. این طاعون به عنوان مفهومی روانی یا امری روان/تنانی (سایکوسوماتیک) است که آرتو را سوق می‌دهد به این ایده انقلابی که بدن را با تئاتر یکی بداند. خب اینها مسایل پیچیده‌ای است که در نهایت آرتو آنها را به یک تئوری مدون می‌رساند. در نهایت اینکه در موسیقی، آن سه‌دوره را به‌هم وصل کردم، در واقع این سه نوع موسیقی، سه‌زمان و مکان مختلف را کنار هم می‌گذارد که به نظر من به‌طور درون‌متنی، این ارجاعات را کامل می‌کند.
ما در بازی بازیگران هم شاهد یک سه‌تایی هستیم (بازی نقش ادیپوس شاهبانو و کرئون و کاهنه) این سه نوع بازی هم با اینکه دارای تفاوت‌های آشکار با هم هستند به یک همنشینی و تعادل می‌رسند. مثلا جنس‌ بازی افشین هاشمی در نقش ادیپوس تعادل برقرار می‌کند با بازی شمایل‌گرایانه لادن مستوفی در نقش شاهبانو. این سه سطح بازی به چه شکل است؟
به نظرم ادیپوس و یوکاستا به‌مانند یک ‌تز و آنتی‌تز عمل می‌کنند. ادیپوس از سطح یک کاراکتر فراتر می‌رود و به نوعی تبدیل به یک مفهوم جامع و تعمیم‌یافته می‌شود. ادیپوس ابتدا از مرحله یک تیپ به کاراکتر می‌رسد و در نهایت از آن هم عبور می‌کند، او برای من ریشه فلسفی انسانی است که در خود غور می‌کند تا جایی که در نهایت با کوری خودخواسته‌اش به یک نوع از بصیرت می‌رسد. او از یک‌سو به مقابله با فرمان خدایان می‌پردازد که یک نوع جسارت انسان‌مدارانه است و از سوی دیگر برای رسیدن به آگاهی دست از جباریت برمی‌دارد و این امر در طول کار به او رهایی و آزادی می‌دهد در اجرا و بازی که از سطح یک شخصیت نمایش فراتر می‌رود نقطه مقابل او یک کاراکتر آیکونیک یا شمایل‌نگارانه است که یوکاستاست. یوکاستا هم یک شاه مادر مثالی رومی و هم صورتی از یک کاراکتر زنانه اسطوره‌ای و یک آنتی‌تز در مقابل ادیپوس است که ترکیب این دو به یک سنتز معنایی و عمیق دراماتیک می‌رسد. ادیپوس نماد رهایی و پویایی است و یوکاستا ایستایی شمایل‌نگارانه. سطح سوم که مربوط به شخصیت تیرسیاس و دختر اوست، بیشتر ریشه در نمایش‌های سنتی دارد که من دوست داشتم با یک بازسازی و بازتعریف مشخص از نمایش آیینی و فضای آن داشته باشم. فرمی که این بازیگران استفاده می‌کنند اتفاقا وجه مشترکی دارد با یکسری آیین‌های شرق دور از یک طرف و روم و یونان باستان. بنابراین ترکیبی از این سه نوع نمایش آیینی را در صحنه حضور شخصیت پیشگو داریم. بنابراین او مطلقا و مطمئنا هم‌ نوع بازی‌اش و هم کاراکترش متفاوت است از نوع حضور یوکاستا و ادیپ.
ما در ابتدای بحث راجع به وضعیت فعلی تئاتر در ایران با شما بحث را آغاز کردیم که گفتیم یا حرافی شده یا تبدیل به یکسری بازی‌های فرعی بیهوده. اما این مساله فارغ از اینکه بخشی از آن به عدم خلاقیت و... برمی‌گردد، بخشی هم به محدودیت‌های اجرایی برمی‌گردد. یعنی مثلا بزرگی که در این عرصه فعال است می‌گفت تئاتر در ایران مدیریت بحران است و فقط 20درصد به خلاقیت برمی‌گردد. کار شما اجرایی است که به‌شدت تولید سنگینی داشته. این چه مسایلی را برای شما و گروه به‌وجود آورد و همان مسایل چقدر باعث شد تا شما از ایده‌آل‌هایتان کوتاه بیایید؟
واقعیت این است که هیچ اثری انتها ندارد و تو می‌توانی مدام بهتر و بهتر شوی اما در این صورت نیاز به وقت بیشتر و هزینه‌های بیشتر است. من شانسی که در این کار داشتم این بود که گروه بازیگرانی که به من پیوستند واقعا از آدم‌های حرفه‌ای این کار بودند و خیلی هم خوشحالم که با این دوستان کار کردم. بنابراین در درجه اول این جایگاه حرفه‌ای آنها بود که ابتدا اول از همه در وقت به من کمک کرد. یعنی در کار با آدم‌های حرفه‌ای یک راه طولانی خیلی کوتاه‌تر می‌شود. افشین هاشمی مقداری دیرتر به ما پیوست ولی به‌راحتی نقش را درونی کرد و ساخت و پرداخت و من بسیار خوشحالم از همکاری با او. لادن مستوفی که بازیگر متعهدی است و یکی از بهترین‌هاست برای نقش یک ملک‌ اسطوره‌ای بسیار روی این کار وقت گذاشت و نقش را درآورد. فرخ نعمتی که در این زمینه کارکشته است و به‌راحتی نقش را از آن خود کرد. بازیگران دیگر، امیر باران‌لویی و مرتضی ضرابی که از قدیمی‌های تئاتر هستند، از کارگاه‌ نمایش و سال‌هاست دارند کار می‌کنند و هردو کوله‌باری از تجربه دارند. همین‌طور، بهروز پوربرجی و عاطفه تهرانی هم به ما پیوستند و هرکس به شکل خود به نقش‌ها افزودند. هرکدام ایده‌های جذابی داشتند و به هر حال کار با کمک هم توانست به نتیجه برسد و در نهایت آقای محسن حسینی که بازیگر بسیار توانا و قدرتمندی هستند و گرچه خیلی دیر به ما پیوستند ولی با حضورشان بسیار به این اجرا اضافه کردند. به هر حال کار با این زبان و چالش با این زبان اصلا کار آسانی نیست و ما نزدیک پنج‌ماه با گروه کار کردیم. من شانس آوردم دوست عزیزم آقای جودکی به ما پیوست و شرایط تولید این کار را در لحظه‌های بحرانی و در شرایط سختی که داشتیم مدیریت کرد و همراه دوستانم در گروه کارگردانی کار را به نتیجه رساندند. البته ما چند تا حامی بانکی هم داشتیم. بانک کارآفرین، بیمه نوین و برادران بلورچی که به ما کمک کردند. هر کدام به نوبه خود حمایت‌های مالی و کمک کردند تا کار به نتیجه برسد و من هم مجموعا از آنها متشکرم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.