|

دو‌قطبی جامعه و دولت(2)

سیدیوسف مصطفوی

وقتی از نقد جامعه و دولت و مسوولیت و سهم هر‌یک در پیدایش وضعیت موجود و به‌عبارتی دقیق‌تر نقش هر‌یک در نابسامانی‌ها و پریشانی‌ها سخن می‌گوییم باید با رعایت احتیاط‌های لازم علمی از فرو افتادن در پرتگاه دو‌قطبی‌های کاذب یا افراطی پرهیز کرد. در شکل‌گیری دو‌قطبی دولت-جامعه در ادبیات سیاسی و اجتماعی عصر حاضر، بی‌تردید موشکافی‌های علمی در حوزه علوم اجتماعی و به‌ویژه جامعه‌شناسی سیاسی موثر بوده و اساسا برای دسته‌بندی پدیده‌ها و مشاهدات و تحلیل و تبیین آنها چاره‌ای جز این نیست که مشاهدات تجربی، ذیل مفاهیم کلی دسته‌بندی شوند. اما همواره این فقره را نیز باید پیش چشم داشت که مفاهیم و مقولات برای دسته‌بندی و فهم و تحلیل پدیده‌ها و مشاهدات تعریف می‌شوند نه آنکه چونان کلیشه‌ها یا اسطوره‌های ازلی بالضروره و علی‌الدوام بر پدیده‌ها تحمیل شوند. داستان پیشرفت‌های علمی حکایت از آن دارد که پیشروان عرصه دانش با دقت در تنوع و تکثر پدیده‌ها کوشیده‌اند قالب‌های موجود را توسعه دهند یا بعضا نظام تازه‌ای از مفاهیم و مقولات و منظومه کارآمدتری از گزاره‌ها ارایه دهند. مفاهیمی نظیر دولت یا حکومت یا نظام سیاسی در برابر مفاهیمی نظیر ملت یا جامعه یا مردم برای آن ابداع شده‌اند تا روند تحولات و تاثیر و تاثرها در میان نهادهای اجتماعی، بهتر و دقیق‌تر فهم و تحلیل و تبیین شود. بی‌تردید دستگاهی عینی و واقعی با ساختار و کارکرد‌های عینی و محسوس وجود دارد که دولت یا حکومت نام گرفته و از سوی دیگر مجموعه‌ای از افراد با مناسبات و روابط و نقش‌های مشخص هستند که جامعه نامیده می‌شوند و در قالب نهادها و جماعت‌ها و گروه‌ها و طبقات اجتماعی به نحوی محسوس از نهاد دولت متمایز می‌شوند. اما آنچه دستمایه و هدف این فراز است انکار این دوگانگی نیست بلکه هشدار در باب ابداع یک دو‌قطبی افراطی است چه به‌هنگام مطالعه و تحلیل و چه به‌هنگام داوری و ارزیابی و نقد. این بی‌احتیاطی در باب بسیاری دیگر از مفاهیم همبسته و دوگانه در حوزه‌های مختلف علمی رخ داده یا قابلیت آن را دارد که رخ دهد. کافی است به داستان دو‌قطبی‌هایی همچون زیربنا- روبنا، آزادی-عدالت، توسعه سیاسی- توسعه اقتصادی، فرد-جامعه و امثال و نظایرشان بنگریم تا معلوم شود چگونه مفاهیمی که برای فهم بهتر پدیده‌ها و تحلیل و دسته‌بندی دقیق‌تر مشاهدات ابداع شده‌اند سبب بروز بدفهمی‌های مزمن و منازعات پایان‌ناپذیر و گاه زیانبار شده‌اند. می‌توان از دو مفهوم یا ارزش که آزادی و عدالت نام دارند یکی را برگزید و به آن اولویت و اصالت داد و بر محور آن نظامی ارزشی یا معرفتی شکل داد و در باب تقدم یکی بر دیگری استدلال کرد. اما مشکل از آنجا آغاز می‌شود که گمان بریم باور به یکی لزوما مستلزم انکار دیگری است یا تحقق یکی منتهی به نابودی دیگری است و حتی دفاع از یکی به معنای هجوم به دیگری است و دقیقا در همین بزنگاه است که جست‌وجو یا گفت‌وگویی علمی به ضد خود بدل می‌شود و آزمایشگاه مشاهدات و اندیشه‌ها به رزمایشگاه باورها و پذیرفته‌ها بدل می‌شود و نقد به جای آنکه ارزیابی منطقی دیدگاه‌ها باشد به جدل و خطابه برای اقناع و اسکات و در برخی موارد ارعاب و اسقاط حریف بدل می‌شود و افسوس‌مندانه باید پذیرفت که تاریخ نمونه‌های بسیار از این قصه‌های پر‌غصه پیش چشم ما می‌گذارد. خلاصه سخن اینکه جامعه و دولت دو مفهوم مجزای علمی و دو هویت مستقل عینی‌اند اما نه آنچنان که سخن گفتن در باب مسوولیت از یکی لزوما به معنای سلب مسوولیت از دیگری باشد. این سهوی است که هم گوینده و صاحب رای باید از آن پرهیز کند و هم شنونده و ناقد رای.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.