|

هرکس سلاح خود را دارد

«پهپاد» و «کامی‌کازه» دوروی یک سکه

گره گوار شامایو . ترجمه آریا نوری

رییس‌جمهوری ایالات متحده می‌تواند شهروندی آمریکایی را به قتل برساند؟ این سوالی است که ترور «انور‌العولقی»1 رهبر آمریکایی «القاعده» در سال ۲۰۱۱، در یمن به دنبال داشت. استفاده از این هواپیماهای بدون خلبان که قوانین جنگ را دستخوش تغییر می‌کند، نفی قابل‌توجهی را از طرف افکار عمومی غربی به دنبال ندارد، در حالی که حملات تروریستی اوج وحشیگری محسوب می‌شود. «برای من، ربات پاسخی به حمله تروریستی است» «بالت اورت»2 «والتر بنجامین» فیلسوف درباره هواپیماهای بدون سرنشین، که از راه دور کنترل می‌شود و اندیشمندان نظامی سال‌های ۱۹۳۰ تصور آن را در ذهن می‌پروراندند، فکر کرده است. این نمونه به او کمک کرده است تا تفاوت بین آنچه که او «تکنیک اول» که به هنر تاریخ قدیم مربوط می‌شود و «تکنیک دوم»، که به صنعت جدید مربوط می‌شود را نشان دهد. آنچه که این دو روش را از دید او از هم متمایز می‌کند نه ضعف و قدیمی‌تر بودن یکی نسبت به دیگری که «تفاوت گرایش» است: «در روش اول نقش انسان به حداکثر و در روش دوم به حداقل می‌رسد. جسارت روش اول، اگر بتوان جرات کرد آن را اینگونه نامید، فدا کردن جان آدمی‌ است و روش دوم هواپیمایی بدون سرنشین که به وسیله امواج از راه دور کنترل می‌شود.»3 از طرفی فداکاری و از طرفی دیگر، نوعی بازی. از طرفی دخالت مستقیم و در طرفی دیگر بدون کوچک‌ترین دخالت. از طرفی منحصر به فردی عملی زنده و از طرفی دیگر قابلیت اجرای بی‌پایان عملی ماشینی. «یک بار برای همیشه»این شعار اولین تکنیک بود (چه اشتباهی جبران‌ناپذیر، چه فدای جانی که الگویی پایان‌ناپذیر بود. «یک بار چیزی نیست» این شعار دومین تکنیک بود (که هدفش تکرار تجاربش با تغییر دادن آنها به صورت دایم بود.)4 از طرفی، بمبگذار انتحاری که تنها به یک انفجار نیاز دارد و از طرفی دیگر هواپیمای بدون سرنشین که موشک‌هایش را یکی پس از دیگری- بی‌آنکه مساله خاصی باشد- شلیک می‌کند. در حالی که عملیات انتحاری نابودی کامل خود شخص و سلاح وی را در پی دارد، هواپیمای بدون سرنشین جدایی کامل این دو را از هم تضمین می‌کند. بمب‌گذار انتحاری بدن خود را سلاح می‌داند و هواپیمای بدون سرنشین از بدن کنترل‌کننده‌اش کاملا جداست. روش اول مرگ عاملش را به دنبال دارد و روش دوم تضمینی است بر زندگی او. بمب‌گذاران انتحاری افرادی هستند که خود را کاملا آماده مرگ کرده‌اند و کنترل‌کنندگان ‌هواپیمای بدون سرنشین افرادی که زندگی‌شان تضمین شده است. در این بستر، این دو روش مواجهه‌ای کاملا متفاوت از هم با مرگ دارند. بین این دو، جنگاورانی کلاسیک که زندگی خود را در معرض خطر نابودی قرار می‌دهند وجود دارد. ما از خودکشی با بمب حرف می‌زنیم، از بمب‌گذاری انتحاری، اما در برابر این عمل چه چیزی قرار می‌گیرد؟ اصطلاح مشخصی برای کسانی که می‌توانند طرف مقابل را با انفجار بکشند بدون اینکه زندگی خودشان در خطر باشد وجود ندارد. نه‌تنها لزومی ندارد که جان خود را در معرض خطر قرار دهند بلکه حتی امکان انجام این کار را هم ندارند. فداکاری یا حفظ جان خود برخلاف مدل تحول‌گرایی که «بنجامین» تنها به منظور وارونه کردن آن را ارایه می‌دهد، بمب‌گذاری انتحاری و هواپیمای بدون سرنشین، سلاح برای فداکاری و سلاح برای حفظ جان، از نظر بعد زمانی در امتداد هم قرار نمی‌گیرند که یکی بتواند دیگری را مانند تاریخ که ماقبل تاریخ را محو می‌کند، حذف کند، بلکه همچون دو تاکتیک گوناگون با هم و در برابر هم در طول تاریخ قد علم کرده‌اند. در اواسط دهه ۳۰ میلادی، «ولادیمیر زوریکین»5 مهندس شرکت ارتباطات رادیویی «شرکت رادیویی آمریکا»6 مقاله‌ای در مورد ارتش ژاپن خواند که او را به شدت نگران کرد. ژاپنی‌ها- آنطور که او خوانده بود- یاد گرفته بودند که اسکادران‌های هوایی برای حملات انتحاری با هواپیما تشکیل دهند. قبل از تراژدی غافلگیر‌کننده بندر «پرل ‌هاربر» زوریکین عمق تهدید را درک کرده بود: «هرچند که کارآیی این روش باید بررسی شود، اما اگر این سطح از آموزش روانی نیروها ممکن بوده است، این روش بسیار خطرناک خواهد بود. از آنجا که دستیابی به این روش در کشور ما بسیار مشکل است، ما باید برای حل این مشکل برتری تکنیکی خود را افزایش دهیم.»7 در آن زمان، ایالات متحده نمونه اولیه هواپیماهایی که با امواج رادیویی کنترل می‌شدند و در نبردهای هوایی کاربرد داشتند را در اختیار داشت.اما مشکل آنجایی بود که این هواپیماهای کنترل شونده از راه دور به نوعی نابینا بودند و «کارآیی خود را زمانی که ارتباط صوری‌شان با مرکز کنترل قطع می‌شد از دست می‌دادند. ژاپنی‌ها آشکارا راه‌حل این مشکل را یافته بودند». راه‌حل آنها عملیات انتحاری بود چرا که خلبان چشم دارد و آماده مردن است پس می‌تواند هواپیما را تا خود هدف هدایت کند. اما زوریکین در عین حال درRCA کار می‌کرد که از پیشگامان تکنولوژی تلویزیون بود و طبیعتا راه‌حل مشکل را اینچنین می‌دید: «هواپیماهای بدون سرنشین باید به چشم الکتریک مجهز می‌شدند تا هدایت‌کننده آنها بتواند با امواج رادیویی هواپیما را تا هدفش هدایت کند»8، دیگر تنها باید در بدنه هواپیما چشم الکتریکی هدایتگر نصب می‌شد در حالی که هدایت‌کننده در جایی دور از دسترس سیستم‌های دفاع ضدهوایی دشمن به‌سر می‌برد. درواقع با تلفیق تلویزیون و هواپیمای کنترل از راه دور بود که زوریکین فرمولی را که بعدها به «بمب هوشمند و هواپیمای نظامی بدون سرنشین» شهرت پیدا کرد، کشف کرد. اگر متن زوریکین قابل توجه است، بدین دلیل است که وی از اولین فرمول تئوریک خود، هواپیماهای بدون سرنشنین را ضدی بر بمب‌گذاری انتحاری می‌داند، نه‌تنها از دیدگاه منطق که از لحاظ تکنیک، این سلاح به نوعی هم جنبه پادزهر دارد و هم همچون ستاره‌ای دوقلو عمل می‌کند. بمب‌گذاری انتحاری و هواپیمای بدون‌سرنشین دو گزینه گوناگون برای رفع مشکلی یکسان یعنی هدایت بمب به سمت هدفش هستند؛ مساله‌ای که ژاپنی‌ها به واسطه برتری اخلاقی فداکارانه‌شان حل می‌کردند و آمریکایی‌ها به واسطه برتری تکنولوژیک خود، آنچه که ژاپنی‌ها آرزوی دستیابی به آن را از طریق آماده‌سازی روانی داشتند، آمریکایی‌ها با افزایش برتری از نظر تکنولوژی به آن فکر می‌کردند. سرچشمه معنایی هواپیمای بدون سرنشین در اقتصادی «اتیکو- تکنیک»9 از زندگی و مرگ جای می‌گیرد که در آن قدرت تکنولوژیک جای فداکاری بی‌مورد را می‌گیرد. در جایی که یک طرفش رزمندگانی آماده به فداکاری جان خود برای هدفشان قرار دادند و در طرف دیگرش موتورهای شبح وار. امروزه این رویا‌رویی عملیات انتحاری و هدایت‌شونده از راه دور، یعنی خودکشی در برابر حملات شبح‌گونه، همچنان وجود دارد. این دو قطبی‌بودن در درجه اول اقتصادی است و گروهی را که دارای سرمایه و تکنولوژی هستند در برابر گروهی که از آن بهره‌ای نبرده‌اند و برای جنگ تنها بدن خود را در اختیار دارند، قرار می‌دهد و در برابر این دو روش مادی و تکنولوژیک دو رویکرد اخلاقی هم قرار می‌گیرند: یکی فداکردن قهرمان‌وار جان خود و دیگری حفظ آن. هواپیمای بدون سرنشین و عملیات انتحاری همچون دو انگیزه گوناگون به مساله اخلاق پاسخ می‌دهند، دو رویکرد اخلاقی که در برابر هم قرار می‌گیرد و هر یک در عین حال ضد دیگری و کابوس آن است. آنچه در این تفاوت قرار دارد، حداقل آن طور که از ظواهر پیداست، برداشتی متفاوت از مرگ است، مرگ خود یا دیگری، حفظ جان خود یا فدا کردن آن، خطر و شجاعت و در نهایت میزان آسیب‌پذیری یا ویرانگری. دو اقتصاد سیاسی و عاطفی در رابطه با مرگ، آنچه اعطا می‌کنند و آنچه در معرضش قرار می‌گیرند؛ اما از طرفی دو برداشت متفاوت از ترس، دوگونه ترس. «ریچارد کوهن» سرمقاله‌نویس واشنگتن‌پست، دید خود در رابطه با این مساله را اینگونه بیان می‌کند: «جنگجویان طالبان نه تنها برای زندگی خود ارزشی قایل نیستند، بلکه آن را برای اجرای حملات تروریستی به هدر می‌دهند. تصور اینکه یک آمریکایی به انجام عملیات تروریستی روی بیاورد مشکل است.»10 وی اینگونه ادامه می‌دهد: «پدیده‌ای به نام «بمب‌گذار انتحاری آمریکایی» وجود ندارد. ما کسانی را که مرتکب این کار می‌شوند مورد تشویق قرار نمی‌دهیم و فرزندان آنها را برای اینکه بچه‌های دیگر به آنها حسودی کنند (که یکی از والدین‌شان کشته شده است) جلوی دوربین تلویزیون نمی‌آوریم، این کار برای ما آزاردهنده است و وجودمان از شنیدنش یخ می‌زند؛ صادقانه بگویم، این عملی است نفرت انگیز.» در آخر هم با لحنی حاکی از عطوفت ادامه می‌دهد: «شاید هم ما بیش از حد برای زندگی ارزش قایل هستیم.»11 آنچه که عذاب‌آور، منجمد‌کننده و نفرت‌انگیز تلقی می‌شود، آمادگی برای فدا‌کردن جان خود در راه رسیدن به هدف و افتخار‌کردن به آن است. بت قدیمی فداکاری جنگی که تمام پرستیژ خود را از دست داده است و به بدترین و بالاترین نوع بیزاری اخلاقی بدل شده است. در فداکاری غیرقابل درک و فرومایه که خیلی سریع آن را کوچک شمردن زندگی تلقی می‌کنند- بدون آنکه این مساله را در نظر بگیرند که این کار می‌تواند به نوعی کوچک شمردن مرگ باشد- و متضاد عشق به زندگی می‌دانند که حتما هواپیمای بدون سرنشین بالاترین رده آن است! «ما»، در اوج تصنع‌گرایی، قبول داریم که زندگی را به‌قدری دوست داریم که گاهی اوقات به حد افراط از آن مراقبت می‌کنیم. عشق بیش از حد به خود که قطعا در صورتی که اینقدر به لذت‌جویی به جای عزت نفس اهمیت نمی‌داد، قابل توجیه بود. پس برخلاف آنچه که نویسنده بیان می‌کند، این زندگی «خود» ماست که گرامی‌اش می‌داریم تا زندگی به مفهوم عمومی آن. اگر پدیده‌ای به نام «تروریست انتحاری» آمریکایی وجود ندارد- خانه‌ای توخالی در ورطه ذهن- به این علت است که با ما سازگار نیست. در اینجا، زندگی نمی‌تواند خود را انکار کند بلکه تنها برای دیگران آن را انکار می‌کند. چه کسی ترسوست؟ «ایا دال سراج» رییس برنامه سلامت ذهنی غزه، پاسخ به این سوال را که: «آیا این درست است که فلسطینیان نه‌تنها برای زندگی خود بلکه برای زندگی نزدیکانشان هم، ارزشی قایل نیستند؟» اینگونه توضیح می‌دهد: «چگونه می‌توانید به انسانیت خودتان اطمینان داشته باشید در صورتی که انسانیت دشمنانتان را قبول ندارید؟!»12 نفرت در برابر نفرت، چگونه کشتن دشمنان در حالی که جان خود را در معرض خطر قرار نمی‌دهید، نسبت به وقتی که مرگ خود را با آنها تقسیم می‌کنید، ایراد کمتری دارد؟! چگونه سلاحی که به شما این امکان را می‌دهد تا دشمنانتان را از راه دور از پا درآورید کمتر نفرت‌انگیز است؟! «زاک لین رز» استاد دانشگاه انگلیسی، با ابراز تعجب نسبت به این مساله که پرتاب کردن بمب‌های خوشه‌ای از آسمان برای رهبران غرب نه تنها از انزجار کمتری برخوردار است که از نظر اخلاقی هم نسبت به «بمب‌گذاری انتحاری» بالاتر محسوب می‌شود، بیان می‌کند که: «چرا باید کشتن دشمنانتان در حالی که در کنار آنها می‌میرید، نسبت به زمانی که در جایی بسیار دور در امنیت به سر می‌برید، گناه بیشتری داشته باشد؟!»13 «هوگ گوسترسون» می‌گوید: حتی انسان‌شناسی که از سیاره مارس آمده باشد هم به این مساله پی می‌برد که بسیاری در خاورمیانه نسبت به هواپیمای بدون سرنشین همان احساسی را دارند که آمریکاییانی مثل ریچارد کوئن، نسبت به بمب‌گذاری‌های انتحاری. استفاده از این هواپیماها در نظر آنها، عملی است دال بر ترس، زیرا خلبان آنها هدف خود را از کابینی دارای امنیت بالا و در مکانی دورافتاده در «نوادا» بدون آنکه کوچک‌ترین خطری آنها را از جانب دشمنانشان تهدید کند، می‌کشند. «طلال اسد» انسان شناس، دلیل ترس مردم غرب از عملیات تروریستی را اینگونه بیان می‌کند که عامل عملیات، امکان هرگونه اقدام قضایی بر علیه خود را از بین می‌برد: با مردن همراه قربانی‌اش و اجرای همزمان جرم و مجازات، مجازات را غیرممکن کرده و همچنین اختیارات پایه‌ای عدالتی بر پایه مجازات را از دستگاه قضایی صلب می‌کند چرا که نمی‌توان او را به‌دلیل کاری که انجام داده، مجازات کرد. نفرتی که از بین بردن دشمنان خود با استفاده از هواپیمای بدون سرنشین در پی دارد، هم بدون شک بستری یکسان دارد. گوسترسون اینگونه ادامه می‌دهد: «خلبان هواپیمای بدون سرنشین دقیقا مثل کسی است که مرتکب عملیات تروریستی می‌شود زیرا او هم از دیدگاه ما، به نوعی در جهتی مخالف با دیدگاه «پاراتیگماتیک» ما نسبت به جنگ عمل می‌کند.»14 1- Ansar Al-Awlaki ۲- Bart Everett رییس بخش ربوتیک مرکز سیستم‌های جنگی هوایی- فضایی در ساندیاگو (Spawar). این جمله از کتاب زیر نقل شده است: Peter W. Singer,Wired forWar: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century, Penguin Books, NewYork, 2009. 3- Walter Benjamin, L'OEuvre d'art à l'époque de sa reproductibilité technique, Gallimard, Paris, 1991 (1re éd.:1955) ۴- همان منبع 5- Vladimir Zworykin 6- Radio corporation of America (RCA) 7- Vladimir K. Zworykin, «Flying Torpedo with an Electric Eye», 1934, dans Arthur F. Van Dyck, Robert S. Burnap, Edward T. Dickey et George M. K. Baker (sous la dir. de) , Television, vol. IV, RCA, Princeton, 1947. 8- همان منبع 9- éthico-technique 10- Richard Cohen, «Obama needsmore than personality to win in Afghanistan», The Washington Post,6 octobre 2009 11- Richard Cohen, «Is theAfghanistan surge worth the lives that will be lost?», The Washington Post 8 décembre 2009. 12- Jacqueline Rose, ibid. 13- Hugh Gusterson, «An American suicide bomber ?», Bulletin of the Atomic Scientists,20 janvier 2010, www.thebulletin.org ۱۴- همان منبع جنگ همان صلح خواهد بود این متن که در سال ۱۹۷۳ توسط جوانان اندیشمند آمریکایی که در جریان ضد جنگ آمریکا و ویتنام شرکت داشتند به چاپ رسیده است، پایان بخش کتاب «تئوری هواپیمای بدون سرنشین» است. همان‌طور که نبرد هوایی بر نبرد زمینی چیرگی یافته است، گونه‌ای جدید از جنگ جایگزین نبرد هوایی خواهد شد که ما آن را «جنگ از راه دور» خواهیم خواند. پایه این نوع جنگ، سیستم هدایت از راه دور است. دستگاهی که در دوردست قرار دارد اطلاعات لازم را از طریق دریافت‌کننده‌هایی که بر بدنه‌اش نصب شده است، کسب می‌کند. ویژگی‌های جنگ از راه دور می‌تواند از طرفی هم منجر به کاهش انتقادات از جنگ شود چرا که دیگر هیچ سرباز آمریکایی کشته یا اسیر نخواهد شد. دستگاه‌های جدید هیچ خانواده‌ای (مادر و همسری) ندارند که پس از شنیدن خبر مرگشان دست به اعتراض بزنند. «جنگ از راه دور» بسیار مقرون به صرفه خواهد بود و دیگر به کسانی که به هزینه‌های جنگ یا تورم اعتراض دارند، مجالی برای عرض اندام نمی‌دهد. به لطف دقت بالای دستگاه‌های جدید در نابودی هدفشان، هیچ آسیبی به طبیعت وارد نخواهد شد و به این ترتیب مجالی برای اکولوژیست‌ها برای اعتراض به نابودی محیط زیست فراهم نخواهد شد و باز هم موارد دیگر... تنها مساله‌ای که ممکن است مورد استفاده کسانی که باز هم می‌خواهند اعتراض کنند قرار گیرد، مرگ و اسارت کسانی است که ارتش آمریکا آنها را «کمونیست»، «نیوکه» و در کل دشمن می‌خواند. اما البته، برای ارتش آمریکا تمام دنیا دشمنی است بالقوه، تمام تفاوت بین جنگ و صلح در نهایت از بین خواهد رفت و این دو واژه معنی یکسان پیدا خواهند کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.