مروري بر خسارات بزرگترين جنايت در اروپا پس از جنگ جهاني دوم
زخم سرگشوده اروپا
مريم اميري: از آنجایی که جنگ بوسنی و هرزگوین، در منطقه وسیعی پیرامون آن بیثباتی و اغتشاش آفرید، اغلب میان اینکه این جنگ را «جنگ داخلی» بنامند یا «تهاجم همسایهها» بحث است. از همان آغاز ماهیت این جنگ مبهم و نامشخص بود. این مساله تنها به واقعیاتی که در جریان بود، بازنمیگشت، بلکه منافع سیاسی هم به جنگ شکل داد و در آن دخیل بود.اما در عمل، روبهروشدن با این حقیقت که چه بر شبهجزیره بالکان رفته است، امر پیچیدهای است. قتلعام بیش از هشتهزار نفر از مسلمانان بوسنیایی اعم از کودک و بزرگسال، توسط نیروهای صرب بوسنی در ژوییه ۱۹۹۵ و در خلال اشغال شهر سربرنیتسا، به تنهایی بزرگترین جنایت در اروپا پس از پایان جنگ جهانی دوم بود. اگرچه دادگاه بینالمللی لاهه، صربستان را در این نسلکشی گناهکار تشخیص نداد، اما این کشور را به دلیل خودداری از اقدام برای جلوگیری از این جنایات، مسوول دانست. در ادامه به اختصار فجایعی که این جنگ به بار آورد بررسی خواهد شد. تلفات شمار تلفات این جنگ از مواردی است که سالهاست به چالشی سیاسی تبدیل شده است. تخمینهای متفاوت از میزان تلفات اختلاف زیادی با هم
دارند: از 25هزار تا329هزارنفر. بخشی از این اختلافها از تعاریف متناقض قربانیان جنگ ناشی میشود. برخی تخمینها تنها به میزان تلفات در عملیات نظامی اشاره دارند، در حالی که سایرین تلفات غیرمستقیم را نیز لحاظ میکنند. مانند کسانی که در شرایط دشواری که جنگ باعث آن بود مانند گرسنگی، سرما و بیماری جان باختند. بخش دیگر اختلاف آمار از به حسابآوردن چندباره قربانیان در فهرستهای موجود و فقدان سیستم جامع و موثق ثبت قربانیان ناشی میشود. به هر طریق اولین تخمینی که از تعداد قربانیهای این جنگ گزارش شد مربوط به سال 1994 است توسط کمیته بررسی جنایات جنگی اتحادیه اروپا که در آن به عدد 200هزار کشته اشاره شده بود. این رقم با آنچه بعدها رسانهها آن را بر سر زبانها انداختند نمیخواند. در اکتبر 1995 بولتن انستیتوی صربی سلامت عمومی از عدد 146هزار و 340کشته و 179هزار و 914مجروح در منطقه تحتکنترل ارتش بوسنی نام برد. در تخمین دیگر به 144هزار کشته (با احتساب تلفات جانبی) اشاره شد که اکثر آنها مسلمان بودند. سازمان CIA، 156هزار شهروند کشته شده را تخمین زده است که 10هزار نفر آنها مسلمان بودند. پاکسازی نژادی پاکسازی
نژادی در بیشتر جنگها پدیده آشنایی است. این واژه بهطورکلی به کوچ اجباری یا کشتار دسته جمعی قومیتی خاص، همچنین از بینبردن بقایای فیزیکی مکان و تعلقات زندگی آنها مانند مراسم خاص یا مکانهای تاریخی و فرهنگی آنها اشاره دارد. طبق ادعانامههایی که برای دادگاه بینالمللی جنایات جنگی تنظیم شده است، نیروهای صرب و کروات با هدف ساختن دولتی با نژاد خالص، دست به پاکسازی نژادی زدهاند. به علاوه نیروهای صرب در اواخر جنگ مرتکب نسلکشی نیز شدهاند. گزارش CIA در سال 1995 نشان میدهد مسوولیت 90 درصد جنایات جنگی در طول جنگ بر عهده نیروهای صرب است. در سال 2010 کشف یک گور دستهجمعی که گمان میرود حاوی بقایای اجساد 255آلبانیاییتبار کوزوو باشد، خشونت جنگهای دهه 90در بالکان را یادآوری کرد. در آن سال ولادیمیر ووکچویچ، دادستان جنایات جنگی صربستان، با اعلام کشف محل گور دستهجمعی در شهر راسکا در نزدیکی مرز کوزوو میگوید:«این کشف شاهد دیگری است بر این نکته که صربستان از بیان گذشته تاریکش شرمسار نیست و آماده است تا عدالت را در مورد کسانی که این جنایات را مرتکب شدهاند اجرا کند.» نسلکشی دادگاه رسیدگی به جنایات
جنگی صربها را بهطور غیرمستقیم به نسلکشی متهم کرد. در سال 2007 دادگاه بینالمللی عدالت، نیروهای صرب را مستقیما در جنایت نسلکشی مسوول شناخت. در سال 1994 نامهای به دست سفارت آمریکا در کرواسی رسید که از اتفاق در حال وقوع نسلکشی در سارایوو به دست ارتش تحتنظر «رادوان کارادزیچ » خبر میداد. درباره اقلیتهای شمال کشور هم «کوچاندن اجباری آنها» گزارش شد. همچنین قتلعام هشتهزار مرد و پسر مسلمان توسط نیروهای صرب بوسنی در سال ۱۹۵۵ میلادی از جانب دادگاه جنایات جنگی سازمان ملل در لاهه و دادگاه عدالت بینالمللی، «نسلکشی» خوانده شد. قتل عام سربرنیتسا چند روز پس از آنکه نیروهای صرب بوسنی به رهبری ژنرال ملادیچ موفق به شکست حصر منطقه سربرنیتسا تحت حفاظت سازمان ملل شدند، رخ داد. دو عامل جنایات جنگی و نسلکشی در سربرنیتسا، ژنرال «راتکو ملادیچ» و «رادوان کارادزیچ»، از مقامهای سیاسی جنگ صربستان و بوسنی هستند که هر دو در دادگاه جنایات جنگی لاهه تحت محاکمه قرار گرفتند. «تومیسلاف نیکولیچ»، رییسجمهوری صربستان در نخستین روزهای کاریاش به عنوان رییسجمهور در سال گذشته، گفت درست است که «جنایت جنگی وحشتناکی» صورت گرفته، «با
این حال هیچ نسلکشیای در صربستان رخ نداده است.» دو سال پیش، دولت صربستان سرانجام توانست آخرین متهم فراری جنایات جنگی در یوگسلاوی سابق را دستگیر کند. گوران هادیج رهبر نیروهای صرب در شرق کرواسی که به اتهام جنایت علیه بشریت تحتتعقیب دادگاه بینالمللی بود، توسط ماموران دولتی بازداشت شده است. دادگاه بینالمللی رسیدگی به جرایم جنگی در یوگسلاوی سابق، سالها پیش حکم بازداشت گوران هادیج را تسلیم دولت صربستان کرد، اما او مدتی طولانی توانسته بود از چنگ ماموران دولتی بگریزد. تجاوز و عملیات روانی: تخمین زده میشود که در جنگ بالکان، 50 هزار زن و دختر مورد تجاوز قرار گرفتند. در این جنگ «تجاوز» برای نخستینبار در تاریخ، به عنوان سلاحی جنگی به کار گرفته شد زیرا کسانی که جنگ را به راه انداختند از ساختار خانوادگی مسلمانان خوب اطلاع داشتند، آنها میدانستند با این جنایت چه زیانی را بر جامعه مسلمان وارد خواهند کرد. دادگاه بینالمللی جنایات جنگی از این واقعه به عنوان «تجاوز سیستماتیک» و «بردگی جنسی» یاد کرد که در زمره «جنایت علیه بشریت» جای میگرفت. سربازان صرب و کروات، زنان مسلمان و حتی زنان صربی و کراواتی
که با مسلمانان ازدواج کرده بودند را برای تجاوز و قتل از سایر زنان جدا میکردند که به قول خودشان مسلمانان را پاکسازی قومی کنند، این در حالی است که علاوه بر تبعات هولناک تجاوزات جنسی برای زنان، بحران نسل کودکان نامشروع حاصل از جنگ یکی دیگر از تبعات جنگ بود. «هاسجیچ» مدیر «انجمن زنان آسیب دیده جنگ بوسنی» یکی از زنان مسلمان بوسنیایی مورد تجاوز قرار گرفته است و از سال 2003 تصمیم گرفت زنانی را که قربانی جنگ شدهاند در انجمنی گرد هم بیاورد تا حقشان را از متجاوزان بگیرند و تا کنون در انجمنش هزارو800زن صرب، کروات و مسلمان را تحتپوشش قرار داده است. او در مورد خاطرات تلخش در جنگ بوسنی چنین اظهار میدارد: «صربها در مارس 1992 وارد خانه ما هم شدند و در برابر چشمان من به دختر جوانم تجاوز و با واردکردن ضربهای به سرش او را مجروح کردند. روز بعد نیز مرا به قرارگاه پلیسشان بردند. در آنجا بارها به من تجاوز کردند بسیار وحشتناک و تلخ بود. در آنجا یکی از همسایگان قدیمی صربمان که ازدوستان خانوادگیمان بود را دیدم.» مدیر «انجمن زنان خسارت دیده جنگ بوسنی» که در سال 2001 به عنوان شاهد به دادگاه لاهه رفته، با کمک اتحادیه اروپا و
استفاده از فضای مجازی، شکایت زنان بوسنی را جمعآوری و تسلیم دادگاه کرد. این حرکت منجر به دستگیری بسیاری از متهمان و متجاوزان شد. اما این در حالی است که اکنون بسیاری از متجاوزان فعالانه در اجتماع حضور دارند و به کارهای حساس چون کارمند اداره پلیس یا معلم آموزش و پرورش و... مشغول هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.