مروري بر آنچه در اين ۲ سال بر سر دمشق آمد
زندگي، جنگ و ديگر هيچ
محمد علی عسگری. عكس: AFP
سعدی شاعر بزرگ ایران، به مناسبت وقوع خشکسالی در سوریه قصیدهای مشهور دارد که جزو یکی از ماندگارترین و زیباترین شعرهای ادب فارسی است. به گونهای که برخی از اشعارش در ذهن و زبان ایرانیان حکم ضربالمثل را پیدا کرده و با زندگی روزمره آنان درآمیخته است. به جز توصیفات جاندار و بینظیر سعدی از این واقعه -که هریک در جای خود قابل طرح و بررسی است - نگاه شریف و انساندوستانه او است که هنوز هم بر آدمی نهیب میزند و دلیل آوردن چنین شعری در اینجا نیز باید همین بوده باشد. به واقع شنیدن این قصیده در این روزها که دمشق یکبار دیگر دچار قحطسالی و قحط روزگاری از نوع دیگر شده است، آدمی را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. دستکم یکبار دیگر آن نگاه انسانی را در ما بیدار میکند و ما را برآن میدارد تا فراتر از جنجالهای سیاسی و درگیریهای فرقهای به ابعاد دیگری از یک فاجعه توجه کنیم. قصیده «قحطسالی دمشق» را میتوان به دوبخش مهم تقسیم کرد: بخش نخست شامل توصیف سعدی از آثار ویرانگر یک واقعه است که با ارایه چند نمونه فضای زنده وجانداری در پیش چشم ترسیم میشود: چنان قحطسالی شد اندر دمشق!/ که یاران فراموش کردند عشق
چنان آسمان بر زمین شد بخیل!/ که لب تر نکردند زرع و نخیل بخوشید سرچشمههای قدیم/نماند آب جز آب چشم یتیم اگر برشدی دودی از روزنی/ نبودش به جز آه بیوهزنی چو درویش، بیبرگ دیدم درخت/ قوی بازوان سست و درمانده سخت نه در کوه سبزی نه در باغ شخ/ ملخ بوستان خورد و مردم ملخ اما بخش دوم یک نوع جدل و استدلال درونی- بیرونی است که تا آخر به صورت یک گفتوگوی دو نفره بین شاعر و دوستی جریان پیدا میکند؛ دوستی که در عین مکنت و جاهوجلال، به نظر لاغر و استخوانی و زردرو میرسد، به نحوی که گویی انگار همه این مصیبت تنها بر او فرود آمده است. اما هنگامی که شاعر دلیل این مساله را میپرسد با نهیبی هشداردهنده و برانگیزاننده مواجه میشود که خواندنی است: درآن حال پیش آمدم دوستی/ از او مانده بر استخوان پوستی وگرچه به مکنت قوی حال بود/ خداوند جاه و زر و مال بود بدو گفتم ای یار پاکیزهخوی/ چه درماندگی پیشت آمد بگوی بغرید برمن که عقلت کجاست!/ چو دانی و پرسی سوالت خطاست نبینی که سختی به غایت رسید؟!/ مشقت به حد نهایت رسید نه باران همی بارد از آسمان/ نه بر میرود دود فریاد خوان شاعر دوباره اصرار میورزد که رنج دیگران به تو چه ارتباطی
دارد؟! مصیبتی هم اگر فرا رسیده شامل حال دیگران است و تو به عنوان یک دوست ثروتمند و مرفه از این ماجرا به دور بودهای. بنابراین دلیلی برای این رنج و ناراحتی وجود ندارد. اما باز پاسخهای تازهای میشنود: بدوگفتم آخر ترا باک نیست/ کشد زهر جایی که تریاک نیست گر از نیستی دیگری شد هلاک/ ترا هست، بط را ز طوفان چه باک نگه کرد رنجیده در من فقیه/ نگهکردن عاقل اندر سفیه! و بعد او برای شاعر مثالهایی میآورد که هریک تاملبرانگیز هستند. یکی انسانی که بر ساحل نشسته و دوستی را میبیند که درحال غرقشدن است. دیگری انسانی که تندرست است اما در پهلوی کسی قرار گرفته که سخت بیمار و ناتوان است. همچنین انسانی که وضع مالی خوبی دارد و برخوردار است اما در آن دم درویش بینوایی را میبیند که گرسنه است و درنهایت فردی که خود آزاد و رهاست اما دوستش را به زندان انداختهاند. همه این موارد برای آن توضیح داده میشود که بگوید نمیشود آدمی بود و غم دیگران را نخورد و به قول امروزیها نسبت به جهانافسانی پیرامون، «بیخیالی طی کرد.» در تفکر سعدی انسان خردمند کسی است که نه میتواند خواستار زخمی بر عضو خود باشد و نه بر عضو دیگران. در جهانبینی
سعدی چنانکه بارها تاکید کرده است همه آدمیان اعضای یک پیکر هستند. از این رو طبیعی است که اگر عضوی به درد آید دیگر اعضا قرار و آرام نمیتوانند داشت. در این میان اگر عضوی نسبت به درد و رنج دیگران بیتفاوت است از دو حال خارج نیست: یا از آن پیکر جدا افتاده و قطع شده است یا هست اما به دلایلی دیگر خون به رگهایش نمیرسد و نرونهای عصبیاش از کار افتاده و به حد کرختی رسیده است. اینجاست که واکنش هرکس (ازجمله تکتک ما) نسبت به هرحادثهای انسانی اعم از تلخ یا شیرین میتواند به نوعی آزمایش ما باشد و نشان دهد که در این پیکره انسانیت عضوی زنده یا مردهایم و آیا اساسا عضوی هستیم یا خیر. توضیحات شاعر را ببینید: که مرد ارچه بر ساحل است ای رفیق/ نیاساید و دوستانش غریق من از بینوایی نِیَم روی زرد/غم بینوایان رخم زرد کرد نخواهد که بیند خردمند ریش/ نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش یکی اول از تندرستان منم/ که ریشی ببینم بلرزد تنم منغص بود عیش آن تندرست/ که باشد به پهلوی بیمار سست چو بینم که درویش مسکین نَخَورد/ به کام اندرم لقمه زهر است و درد یکی را به زندان درش دوستان/ کجا مانَدَش عیش در بوستان؟! نکته پایانی اینکه، به نظر
میرسد در این شعر جدال شاعر با آن دوست در واقع جدال بین خود شاعر با وجدان خویش است. جدال آدمی با خود خودش و طرح پرسشهایی سهمگین که هر روزه با آنها مواجه است. ازجمله اینکه وقتی در جایی -هرجا- پیکره انسانیت در زیر سم ستوران له میشود یا به ضربات سهمگین سرنیزهها شکافته میشود یا در زیر رگبار بمبها و موشکها و شلیک شبانهروزی خمپارهها، تکهتکه میشود تکلیف من -که در واقع جزوی از همین پیکرهام- چیست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.