|

به بهانه زادروز خالق «سینما پارادیزو»

«تورناتوره» از سیسیل

احمد طالبی‌نژاد

درحالی‌که به نظر می‌رسید دوران طلایی سینمای ایتالیا به پایان رسیده و درخشش این سینما در جهان که از اواسط دهه پنجاه با موج فیلم‌های نئورئالیستی آغاز شد و صنعت سینمای این کشور را که همواره در مقابل هجوم تولیدات هالیوودی، در موضع انفعال قرار داشت، نه‌تنها از ورشکستگی نجات داد بلکه طی نزدیک به یک دهه، سینمای این کشور بر تارک سینمای هنری جهان درخشید و تاثیر فراوانی هم به لحاظ سبک و رویکرد، بر سینمای جهان باقی گذاشت و طی دو دهه بعد سینمای این کشور با بزرگانی همچون دسیکا، فللینی، پازولینی، آنتونیونی، ویسکونتی و ... به معبد سینمای هنری جهان تبدیل شد و بسیاری از سینماگران جهان روی به این قبله‌گاه آوردند و آثار درخشان سینماگران یادشده را سرمشق خود قرار دادند. اما از اواسط دهه هفتاد میلادی، ستاره بخت سینمای ایتالیا با کهولت سن سینماگران بزرگ و مرگ تدریجی آنها، رو به افول نهاد و به‌جز درخشش گهگاهی آثاری از فرانچسکو رزی، برناردو برتولوچی و... چوب الف سینمای جهان دوباره در دست سینماگران آمریکایی قرار گرفت تا همقطاران خود در اقصا‌ نقاط جهان از جمله ایتالیا را دنباله‌رو خود کنند.
در چنین شرایط غم‌انگیزی بود که اواخر دهه هشتاد، بار دیگر «ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد» فیلمی به‌نام «سینما پارادیزو» ساخته فیلمساز نسبتا جوانی به نام «جوزپه تورناتوره»، هم در کن آن سال درخشید و هم اسکار بهترین فیلم خارجی را به دست آورد و این فیلمساز گمنام را که پیش‌تر فیلمی به نام استاد (پروفسور) را در سال 86 ساخته ولی چندان نظرگیر نشده بود، بر سر زبان‌ها انداخت. دوباره نگاه سینمادوستان و نوستالژی‌بازان به سینمای ایتالیا دوخته شد. سینما پارادیزو، در اصل اثری نوستالژیک درباره دوران طلایی سینمای ایتالیا و جهان است. با این فیلم، بسیاری کودکی، نوجوانی و جوانی خود را که با عشق به سینما توام بوده به یاد آوردند و در بسیاری از لحظاتش گریستند. نگارنده بار نخست که فیلم را دید چنان ازخودبی‌خود شد که فکر کرد اگر روزی روزگاری ناچار به اقامت در یک جزیره شود و به او بگویند تنها می‌تواند یک فیلم با خود ببرد و تا آخر عمر همان را تماشا کند، سینما پارادیزو این ظرفیت را دارد. البته پیش‌تر فکر می‌کردم یکی از آثار «چاپلین» را با خود ببرم. هنوز هم مرددام کدام را ترجیح دهم. بعد‌ها از دوستان زیادی شنیدم که آنها نیز چنین سودایی در سر دارند. از جمله «هوشنگ گلمکانی» که آنقدر شیفته فیلم شده بود که فیلمنامه‌اش را ترجمه کرد تا دوستداران این عاشقانه‌ترین فیلم تاریخ سینما، بتوانند با آن ارتباط بهتری برقرار کنند. به یاد داشته باشیم که آن‌وقت‌ها هنوز از زیر‌نویس فارسی خبری نبود و فیلم هم به زبان شیوا، فصیح و بلیغ ایتالیایی ساخته شده بود. موسیقی متن فیلم که ساخته «انیو موریکونه» است، هم به موسیقی محبوب سینمادوستان تبدیل شد و چنین بود که تورناتوره یک‌تنه بار سنگین اسلاف عظیم‌الشأن خود را به دوش کشید. تو گویی همه آن بزرگان در وجود این مرد جوان میان‌وزن جمع شده بودند تا نگاه جهانیان را دوباره به چینه چیتا برگردانند. هرچند آثار بعدی او جایگاهی فراتر از سینما پارادیزو در فهرست فیلم‌های برتر جهان پیدا نکردند اما «ستاره‌ساز» و «مالنا» به دلیل برخورداری از همان مولفه‌هایی که در سینما پارادیزو دیده بودیم مورد توجه جهانیان قرار گرفتند. ویژگی سبکی تورناتوره، شباهت فراوانی با سبک و سیاق و لحن سرخوشانه اما تلخ «فللینی» دارد. این ویژگی در سه اثری که برشمردم، بیشتر به چشم می‌آید. یک‌جور نگاه طنزآلود و دردآلود به شرایط اجتماعی ایتالیا طی نیمه دوم قرن گذشته. یک جور لودگی توام با نقد اخلاقیات ناشی از باورهای خرافی. به‌عبارت‌دیگر همان‌طور که آثار فللینی آینه تمام‌نمای جامعه ایتالیا در دوران یادشده‌اند، تورناتوره نیز ادامه‌دهنده همان راه است بی‌سبب نیست که او از «موریکونه» برای ساختن موسیقی متن سینما پارادیزو استفاده کرد تا تمام‌قد به استاد خود ادای دین کند. شاید همین نگرش و لحن است که آثار او در همه نقاط جهان با واکنش مثبت روبه‌رو می‌شوند. به‌هرحال تورناتوره، متولد1956 سیسیل (همان خاستگاه مافیا) است. طی نزدیک به سه دهه حضور در سینما، ده فیلم ساخته که آخرینشان «باریا» محصول 2009 است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.