|

قسمتی از مقدمه فریدون رهنما بر «قطعنامه» شاملو

در سال 1330، دفتر شعر «قطعنامه» احمدشاملو منتشر شد. دفتر شعری که نشان از پوست‌اندازی و دگرگونی بنیادین شاعری داشت که از سانتی‌مانتالیسم «آهنگ‌های فراموش‌شده» بریده بود و پا در راه تازه‌ای گذاشته بود. شاملو در دفتر شعر، قطعنامه تکلیف خود را با آهنگ‌های فراموش‌شده این‌گونه روشن کرد: «خنجر به گلویش نهادم/ و در احتضاری طولانی/ او را کشتم/ - خودم را - / و در آهنگ فراموش‌شده‌اش/ کفنش کردم...» (قطعنامه/ سرود مردی که خودش را کشته است) شاملو آن زمان هنوز «الف. بامداد» نبود و «صبح» تخلص می‌کرد. «فریدون رهنما» از کسانی بود که بر این تحول شعری شاملو بسیار تاثیر گذاشت و به استقبال قطعنامه رفت و بر این دفتر شعر شاملو، با اسم مستعار «چوبین» مقدمه‌ای نوشت و شاملو و راه تازه‌ای را که در شعر برگزیده بود ستود. آنچه می‌خوانید قسمتی است از مقدمه فریدون رهنما بر قطعنامه. ... صبح می‌خواهد به دنیاآید. و همین سعی اوست. همین سعی کسی است که به جای زندان حمق، زندان‌دوست‌داشتن را اختیار کرده که او را به طرف سروده‌های بزرگ می‌کشاند. من از کلمه زندان بدم می‌آید ولی به صبح اجازه دهید که در تلاشش پیروزمند شود. اجازه دهید که از خویشتنش، خویشتن دیروزش، بیزار شود و با صمیمیت خودش را بکشد. و اجازه دهید که راه به دنیاآمدن خودش را به شما نشان دهد. نشان دهد چطور قبرستان‌ها را ترک گفت و به حماسه‌های کشور صبح آرام پرداخت. خطای او خطای تمام آنهایی است که فریب غیرانسان‌ها را می‌خورند. و صبح، خود را به عنوان یک نمونه در مقابل شما قرار می‌دهد. ولی اجازه دهید که از گذشته خود درد بکشد. و در مقابل دست و پایی که می‌بینید می‌زند، خشک نمانید. این زندان فصل اول اوست که «با خون اصفهان، خون آبادان» بعدها آشنایش می‌کند. از آن روزی که شعر به صورت یک زندگانی برایش شد، از آن روز که شرف شعر را درک کرد، فهمید که: «اکنون این منم/ و شما - مردان اصفهان! - / که خون‌تان را در سرخی گونه دختر پادشاه/ بر پرده قلمکار اتاقم/ پاشیده‌اید... / اکنون این منم/ و شما - بیماران کار! - / که زهر سرخ اعتصاب را/ جانشین داروی مزد خویش می‌کنید بناچار...» این راه پرهیجان را اجازه دهید بپیماید. کاری است که باید هر انسانی انجام دهد. هر انسان شریفی باید مدام «خنجر به گلوی اجنبی خویشتنش» بگذارد. اجنبی انسان‌ها. «باید هرگونه‌بندی را با جهان کهنه بگسلند» آنها که سعی می‌کنند چهره انسانی بیابند. اجازه دهید صبح سعی کند. به فریادش زیاد خرده مگیرید، که شعر، ریاضیات نیست.«تریستان تزارا» معتقد است که شعر، هرچه بیشتر منبسط می‌شود بزرگ‌تر می‌شود. جغرافیای صبح، گو اغلب عمومی است و اشیا و اشخاص را با انگشت نشان نمی‌دهد؛ گو بیشتر می‌توانست جهش داشته باشد؛ پس باید منتظرش بود. منتظر اشعار بعدش، بعد از تولدش.در دیباچه‌ای که تریستان تزارا برای اشعار «ناظم حکمت» نگاشته می‌نویسد: «از سن‌پل رو، دسنوس، ماکس ژاکوب، بنژامن فندان و پی‌یر ونیک به این طرف، شعر، بازی معصومانه‌اش را از دست داده.» و همین یکی از خواص شعر معاصر است: پس از کاوش‌های پی‌درپی برای تعیین یک زبان پرابتکار، شعر به یک‌پارچه زندگی تبدیل گشته است. با همان تکان‌ها، سیاهچال‌ها، زخم‌ها و دیوانگی‌های مربوط به آن. شعر کار چاقو را هم می‌کند: «تو نمی‌دانی مردن/ وقتی که انسان مرگ را شکست داده است/ چه زندگی ست! / تو نمی‌دانی زندگی چیست، فتح چیست/ تو نمی‌دانی ارانی کیست.» می‌تواند خواننده ساکت بماند؟ - می‌تواند تنبلی نادانی را به جای عکس‌العمل تحویل شاعر دهد؟ - دیگر منظره‌ای نیست که خواننده به برانداز کردن آن اکتفا کند. باید به میدان آید و حرف بزند. «تو نمی‌دانی»ها از منزلش او را بیرون کشیده‌اند. ریتم و وزن از خارج بر شعر و شاعر تحمیل نشده، بلکه او امر احساسات صبح را اجرا می‌کند. «ژان پره‌و» که آلمانی‌ها اعدامش کردند راجع به اولین اشعار «پی‌یر مورانژ» می‌نویسد: «چیزی که او در شعر امروز ما وارد کرده رجحان احساسات، رجحان حرکت و تلاش بر اشکال و تصاویر است.» کاری که مایاکفسکی، لورکا، نرودا و والت ویتمن از طرفی و از طرف دیگر فولکلور سیاهپوستان و لنگستون هیوز انجام دادند و امروز ناظم حکمت، نزوال، نیکلاس گوی‌لن، آموریم و ایواشکه ویچ در تکاپوی زنده نگه‌داشتن آنند. این‌ها شعر خود را به وزنی که از خارج بر آن تحمیل شده نفروخته‌اند. ریتم اشعار صبح را با ریتم اشعار اسپانیولی و آمریکای لاتینی بعد از لورکا می‌شود مقایسه کرد. دنیای پر از اشکال و تصاویر نابرابر نیمایوشیج که نتیجه خشکی (در بهترین آثارش) به دهان‌مان می‌برد، با احساسات از بند رسته صبح به راه افتاده‌اند و ما را به «نقاط عمیق درد پاشیده شده» هدایت می‌کنند. چون او توانسته سر خود را از دیوارهای اغما آور و افسون‌های کلمه بالا بیاورد و «دلش را در چنگ شما» بگذارد... در چنگ دل تمام «انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها» از وقتی که خویشتن دیروزش را توانست بکشد. به قول همین پی‌یر مورانژ: «نمی‌توانستم بروم/ مثل اینکه قول داده بودم/ مثل اینکه کمکم می‌کردند.» او هم فرار نمی‌کند. در نمی‌رود. مثل شعرای قدیم، از دنیا بیرون نمی‌رود. و انسان ماه بهمن نمونه‌ای از شعر رئالیست و زمینی است. البته هنوز مانده که شعرش مثل اشعار کاسترو آل وس مستقیما توده‌ها را به طرف سرنگون‌کردن دیوارهای استثمار رهنمایی کند. هنوز مانده که مثل اهالی برزیل و اسپانیا اشعار شاعر را با گیتار یا یمانژا بنوازند...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.