|

زشت‌ترین انسان

نادر شهریوری (صدقی)

«اورهان تا زانو در برف فرو می‌رفت. لبه دامن پالتوش در برف بود. چه تنهایی عجیبی. »1 داستایفسکی در سرآغاز رمان «طلسم‌شدگان» روایتی انجیلی از شیاطین و اجنه‌ای می‌آورد که در گورهای کوهستانی سرزمین جدریان سکنی داشتند و پس از خروج از جسم مردی که طلسمش کرده بودند به گله‌ای از گرازها داخل شدند. آن گله از بلندی به دریاچه جسته و خفه شدند. مسیح پیش از شفا دادن مرد طلسم‌شده از او می‌پرسد نامت چیست؟ آن مرد می‌گوید نامم لچئون است زیرا ما بسیاریم و در هر آدمی دخول می‌کنیم و او را به تسخیر خود درمی‌آوریم. شیاطین اگرچه بسیارند اما به نظر داستایفسکی این قوای خبیث تنها یک هدف دارند و آن اینکه با تسخیر روح آدمی او را همچون گرازها از بلندی به پستی سقوط مي‌دهند تا او را از کل خود جدا کرده و در انزوایی درونی قرار دهند تا فرد جدا شده از کل، در خلأ درونی خود، خود را مجاز به هر کاری بداند. رمان «سمفونی مردگان» داستان زوال خانواده‌ای به نام جابر اورخانی است زیرا اعضای خانواده یکی پس از دیگری می‌میرند. شروع داستان هنگامی است که اورهان - یکی از برادران - که خود را صاحب ثروت و حجره پدر می‌داند از آن می‌ترسد که دختر برادرش آیدین، روزی به حجره بیاید و از او ارث پدر خود را طلب کند. این موضوع سبب می‌شود تا اورهان به تحریک پاسبان ایاز - که از عقیده و رفتار آیدین نفرت دارد - تصمیم به کشتن برادر خود بگیرد. شروع داستان ادامه خطی نمی‌یابد بلکه به صورتی تودرتو با یادآوری گذشته و ترکیب واقعیت و خیال، انزوا و سپس زوال افراد خانواده را بازگو می‌کند. تک‌تک افراد خانواده اورخانی می‌میرند اما رمان «سمفونی مردگان» تراژیک نیست* بلکه داستان حول برادرکشی ساخته و پرداخته می‌شود. نويسنده می‌گوید: «من هابیل و قابیل دورانم را روایت کرده‌ام.» آنچه در ماجرای هابیل و قابیل مهم است و به سمفونی مردگان ارتباط می‌یابد آن هنگام است که دو برادر برای حکمیت با قربانی‌هایشان به حضور خداوند می‌روند. هابیل بهترین دام خود را می‌آورد و قابیل بهترین محصولش را برای خود نگه می‌دارد، «قربانی یعنی آنچه دوست‌تر می‌داری و عزیزتر نثار معبود کنی. اما قابیل بهترین محصول را برای خود نگه می‌دارد و چیزی را به قربانگاه می‌آورد که گواه بخل نفسش است و موجب سرزنش خداوند.»2 داستان هابیل و قابیل اگرچه سمبلیک است اما دارای اهمیت زیادی است، آنچه هابیل را ارزش می‌دهد همانا پیوندی است که او را به «کل» می‌رساند. هابیل خودش را جزیی از وجود حقیقی می‌داند زیرا وجود حقیقی آن کلیتی است که خودش را به صورت وحدت در کثرت آشکار می‌سازد، در حالی که قابیل تنها پروای خودش را دارد، او آدمی است خودخواه و حسود که می‌خواهد از کل بگسلد. «آن شب آیدین خواب دید که مسیح شده است، با تاج خاری بر سر و صلیبی بر دوش، او را به بیابانی بردند که مصلوب کنند.»3 آیدین در سمفونی مردگان چندین‌بار به مسیح تشبیه می‌شود، این موضوع با توجه به تم مذهبی رمان تصادفی نیست. عشق مهم‌ترین تعلیم مسیح است، پل قدیس اعتقاد دارد تمام فرامین مسیح تنها در یک جمله خلاصه می‌شود: «به همسایه‌ات همچون خویشتن عشق بورز.» در اینجا عشق به مثابه میانجی‌ای است که شخص را به کل می‌رساند و او را جزیی از وجود آن متغیر عالی که با ارزش است می‌کند. اما اگر آدمی کل به عنوان دیگری را در نظر نگیرد که ناتوان از عشق‌ورزیدن به دیگری باشد و چراغ کوچک روحش، هیچ سوختی از دیگری دریافت نکند آنگاه روحش مستعد برای ورود قوای شیطانی می‌شود، در این صورت قوای خبیث شیطانی به نزدش می‌روند و او را در خلأ گشوده خویش فرو می‌برند، در اینجا فرد منزوی و قائم‌به‌ذات می‌شود، اما نه آنکه به‌خاطر انزوایش قدرتی نداشته باشد که بالعکس قوای خبیث نیرویش را افزایش داده و تشدید می‌کنند تا او را تسلیم احساس‌های تند و افراطی کرده تا آنجا که به برادرکشی وادارش کنند. «آن‌وقت گذاشتمش توی یک گودال، خواستم روش خاک بریزم اما دلم نیامد، کمربندم را باز کردم و دور گردنش حلقه انداختم و کشیدم. صداش درنمی‌آمد و حرکتی نمی‌کرد... . من بی‌توجه کشیدم و آنقدر کشیدم که نفسم برید... نمی‌خواست بمیرد. سگ‌جان شده بود. من چاقوی کوچکم را از جیبم درآوردم و رگ‌های دو دستش را بریدم. کنارش نشستم تا خونش تمام شود اما هیچ خبری نبود و خونی نمی‌آمد... فکر کردم که قطعه‌قطعه‌اش کنم اما چاقوی جیبی‌ام خیلی کوچک بود و گوشت تنش را نمی‌برید چند ضربه کاری روی قلبش زدم. بالای سرش ایستادم. سنگ را با دو دست بلند کردم و چنان به کله‌اش کوبیدم که حس کردم چیزی زیر دستم فرو نشست.»4 فضای رمان «سمفونی مردگان» زیر صفر درجه است. سرما در آنجا بیداد می‌کند و نفرت زبانه می‌کشد، همه از هم نفرت دارند. جابر اورخانی پدر خانواده از برادرش صابر نفرت دارد، او در عروسی دخترش آیدا شرکت نمی‌کند زیرا از دامادش نفرت دارد، حتی مادر عشقش را فقط به آیدین نشان می‌دهد و اورهان در این میانه به‌دلیل خودخواهی و حسادتش برادرکشی می‌کند، جان آدمی از همان لحظه‌ای که از عشق بازمی‌ماند ناگزیر به آشوب کشیده می‌شود و از هر آنچه زشت است حتی شادمان می‌شود با این حال سرمای زیر صفر درجه حتی اورهان را هم منجمد می‌کند و از بین می‌برد. نويسنده در توصیف شیاطین زمان خود استادانه عمل کرده، به بیانی دیگر او به‌خوبی توانسته سرمای زیر صفردرجه را توصیف کند، ممکن است محیط اطرافش الهام‌بخش او برای توصیف سرمای زیر صفری باشد که او را در میان گرفته، اما وي آنجا که به سیمای مسیح‌گونه آیدین می‌رسد تنها به توصیف علایمی از رفتارهای ویژه او ناگزیر می‌شود.** رفتارهایی مانند عشق و صلح‌جویی که آیدین آن را به‌رغم همه بلاها و مصیبت‌ها تا آخرین لحظه زندگی‌اش در خود محفوظ نگه داشت، آرامش‌ هابیل‌گونه آیدین تا به آن حد است که حتی آن هنگام که اورهان به قصد کشتنش به شوره‌زار می‌رود، آیدین آن آرامش را از دست نمی‌دهد. «گفتم:... حالا پاشو راه بیفت / گفت: بگذار این مرغ‌های دریایی به ساحل برسند / آخ که دیوانه‌ام می‌کرد. گفتم: مرغ‌های دریایی؟ گفت: بیا بنشین و جا باز کرد، کنارش نشستم. با دست جایی در آسمان را نشان داد: می‌بینی؟ چه بالی می‌زنند، آنکه تک می‌پرد پرنده صلح است. من خیلی دوستش دارم.»5 آیدین می‌گوید آنکه تک می‌پرد پرنده صلح است، این بهترین تمثیل برای ناپاکی جهانی است که پر از اورهان‌ها و شیاطین است، با این حال چیزی آیدین را حتی آن هنگام که اسیر دست اورهان است از اورهان قوی‌تر می‌کند و آن وجه ایجابی پیوستن به دیگری است این اشتیاق پیوستن تنها به میانجی عشق تحقق می‌یابد. پی‌نوشت‌ها: * به نظر می‌رسد تراژدی مضامین داستان‌های یونانیان پیش از سقراط است و روایت‌ها و قصص مذهبی فاقد مضمون تراژیک به معنای یونانی آن است. سمفونی مردگان حول برادرکشی است. ** اینکه نويسنده تنها به توصیف علایمی از شخصیت آیدین ناگزیر می‌شود، مساله‌ای است که در ادبیات جهان مسبوق‌به‌سابقه است. داستایفسکی درباره کارش روی چهره مسیح‌گونه پرنس مشکین مواجه با همین ناگزیری می‌شود. او در این‌باره می‌نویسد: «... هدف اصلی رمان من نشان دادن انسانی واقعا نیک به‌صورت مثبت است. در جهان هیچ کاری دشوارتر از این نیست، به‌خصوص این روزها، زیبایی یک ایده‌آل است.» (به نقل از آزادی و زندگی تراژیک) 1، 3، 4، 5: سمفونی مردگان 2) از ازل تا ابد، مریم یکتا، ص 150

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.