|

زمان‌های مکان و مکان‌های زمان

نگار خوشنویس

تلاقی «اولیس» جویس با پدیده‌ای موسوم به روزنامه کجاست؟ «اولیس»- متنی که در دسترس نیست- با روزنامه که علی‌الاصول دم‌دستی‌ترین مکتوب زندگی روزمره است، چه نسبتی می‌تواند داشته باشد؟ آن هم این روزها، که روزنامه‌ها به اقتضای شرایط، دیروزنامه و پریروزنامه‌اند و به‌جز ریزودرشت شدن اندازه حروف و گرافیک صفحات کم وبیش غالب مخاطبان از محتوای مطالب باخبرند. و از این بابت روزنامه، در این وضعیت استثنایی، در مسیری رو به جلو، قبل را، گذشته را بازگو می‌کند. گرچه شاید همین کار را هم نکند. «پس» و «پیش» در زبان فارسی برحسب آنکه مقید به زمان یا مکان باشند، به جهت‌هایی معکوس هم ارجاع می‌دهند. «پس» مکانی مثل پس‌سر یا پس‌روی یا پس‌رفت، به عقب، به جهتی در پشت سر ناظر فرضی اشاره می‌کند. ولی «پس» زمانی در جهتی معکوس معناآفرین است. مثلا «پس‌فردا». «پیش» هم درست به روال«پس» برمبنای اینکه در ظرف مکان یا زمان به کار رود، جهتش تغییر می‌کند. از این بابت، «پیش» زمان، در جهت‌یابی، با «پس» مکان قرین است. این ناهمخوانی میان ادراک بدن از زمان و مکان و جلوه آن در زبان، دستمایه «پروتئوس» سومین بخش «اولیس» است. این بخش از «اولیس» را جویس با عباراتی ارسطویی آغاز کرده است: «حالات بیان‌ناپذیر مبصرات.» این تعبیر را ارسطو بیش از هرجا در «رساله‌ای در باب نفس» به کار برده است. مساله بر سر این است که چه ربطی میان جهان- آنطور که هست- و ادراک ما از جهان وجود دارد. طبق نظر ارسطو، ادراک ما از جهان از طریق اعمال نوعی کنش امکان‌پذیر می‌شود. به عبارتی، حواس ما بر جهان نیرویی وارد می‌کند که در نتیجه آن عقل با عالم مادی پیوند برقرار می‌کند. اما جویس، در ترجمه‌اش از ارسطو دستکاری کرده است و «بیان‌ناپذیر» را به جای «گریزناپذیر» و «مبصرات» را به «محسوسات» گذاشته است. علتش این است که در بخش پروتئوس، استفن با میانجی قوه باصره تجربه‌اش از محیط پیرامون را روایت می‌کند. استفن قدم‌زنان در ساحل، به تفاوت میان جهان آنطور که هست و آنطور که جهان در چشمانش پدیدار می‌شود، می‌اندیشد. در همان سطر دوم پروتئوس، استفن تکلیف را با خودش روشن می‌کند. او در پی آن است که جهان را بخواند و نه اینکه فقط به دیدن بسنده کند. تفاوت بین خواندن و دیدن در نظر استفن، متناظر با تفاوت فعل و انفعال است. خواندن کنشی است که از نفس وجود استفن ناشی می‌شود؛ حال آنکه دیدن صرفا به سبب برخورداری از حس باصره است. در ادامه استفن به رنگ‌ها می‌اندیشد. در انتهای پاراگراف اول، استفن چشم‌هایش را می‌بندد و با شنوایی‌اش به صدای برخورد پوتین‌هایش با خزه‌ها و صدف‌های کنار ساحل گوش می‌سپرد. خواندن آمیزه‌ای از دیدن و شنیدن است. آن‌کس که اراده به خواندن جهان کرده، دیدن و شنیدن را در تلفیقی خلاقانه و منحصر به فرد تجربه می‌کند. دیدن و شنیدنی که خاص استفن است و چه می‌‌شود که استفن چشم باز می‌کند؟ به یاد داشته باشیم که در بخش قبل، نستور، استفن به آقای دیزی گفته بود که «تاریخ کابوسی است که می‌کوشد تا از آن بیدار شود.» استفن در همان حال که با چشمان بسته قدم می‌زند به زمان‌های مکان و مکان‌های زمان می‌اندیشد. بعد متوجه می‌شود که «مسموعات» هم به اندازه «مبصرات» بیان‌ناپذیرند. این است که وحشت می‌کند. به خودش نهیب می‌زند: «چشمانت را باز کن». جویس برای تمایز ادراک شنیداری و دیداری، استفن را با دو کلمه آلمانی برجسته کرده است. nacheinander (= یکی بعد از دیگری) وnebeneinander (=یکی در کنار دیگری). استفن تجربه چشمان باز و بسته خود را با این دو واژه آلمانی متمایز می‌کند. اولی به ویژگی زمان اشاره می‌کند. به همین دلیل احساس آن از طریق شنیدن محقق می‌شود. ولی مقصود از واژه دوم ادراک مکان است. و بالطبع با دیدن به فهم درمی‌آید. ولی این دو واژه را لسینگ، فیلسوف آلمانی، در تمایز میان نقاشی و ادبیات به کار برده است. ادبیات از این رو که خوانده می‌شود، با زمان سروکار دارد. حال آنکه نقاشی متمرکز به حس باصره است و در نتیجه به ادراک ما از مکان مرتبط است. بنابراین از منظر لسینگ نقاشی و ادبیات هیچ‌گاه نمی‌توانند به یکدیگر تبدیل شوند و اقتباس از محالات است. همین که استفن چشم باز می‌کند، دو قابله جلوی او سبز شده‌اند. یکی‌شان را می‌شناسد: فلورنس مک کیب است. اما استفن به دلش می‌افتد که نکند که در کیف یکی از این دو قابله، جنینی مرده باشد. ولی جویس در سیر ذهنی استفن بند ناف جنین مرده را به صورت خط تلفنی در نظر می‌گیرد که سر دیگر آن به ژرفای تاریخ وصل است. در اینجا قصد بر آن نیست که خلاصه‌ای از اولیس ارایه کنیم. تجربه برخورد استفن با دو قابله، تجربه‌ای کاملا دیداری است. در عین حال، مونولوگ او بند ناف را به سیم تلفن تشبیه می‌کند که تجربه‌ای کاملا سمعی است. استفن خود را با وصف مسیح در «نایسن کرید» مقایسه می‌کند که ویژگی ممتاز مسیح را چنین ذکر می‌کند: «ساخته نشد، به وجود آمد.» در مقام قیاس، استفن ساخته شده است، ولی به وجود نیامده است. این گریز به الهیات با آنچه در اواخر همین بخش، در ذهن استفن چرخ‌و‌واچرخ می‌زند، در قرینه است. استفن قدم‌زنان در ساحل دوبلین، دهانه جنوبی رودخانه لیفی، حوالی ساعت 11، شانزدهم ژوئن 1904، با آنکه از وجود جسمانی و برخورداری‌اش از حواس مطمئن است، نمی‌داند در کجای زمان قرار دارد. در واقع به مدعیان تاج و تخت می‌اندیشد و اینکه -استفن ددالوس- چه تفاوتی با آنها دارد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.